گۆڤارا مەتین گۆڤارەکا ڕەوشەنبیری یا گشتی-هەیڤانەیە
ڕەشبین
ژیان شەكالەكە
كالەكێ بارانێ، دخوازت بكەت بەر خوە
دكەت كولاڤ،
پێ ڤەدشێرت كەچەلێ خوە
دكەت دەستگۆرك،
پێ ڤەدشێرت پەنجێن خوە
دكەت پێلاڤ،
پێ ڤەدشێرت سنگ و گلچێن خوە
بەس ھندی بمینت،
ھەر دڕزت، گەنی دبت.. وەكی، خودانێ خوە.
ھەی بەختێ خودێ!
كی ڕزینێ ددەت خۆشتڤیێن خوە!!
ل ھلوەرانێ،
وەختێ ھەستی ڕووس دبن،
ژێك زیز دبن
كالۆ دبتە خاچەك،
چووچك ئێدی ژێ ناترسن،
ب زمانەكێ كەس تێنەگەھت، دبێژتە ڕێڤینگان؛
ژیان ترارێ دیۆگێنیسی بوو
نە جلك بوو، بكەم بەر خوە
نە گۆپال بوو، بدەم بەر خوە
پێدڤی بوو، ھندی كڤانی ھێز ھەبوو،
من ھاڤێژتبایە بەر ئێنكی؛
ما تشتێ خلاس بت كێ خواستیە؟
ما تشتێ بەدناڤ بت كێ پاراستیە؟
ھەركەس ل مالا خوە، كەسێ كەس نەدیتیە!
(فازل عومەر)
پێلاڤا ڤان كۆخ نەمایە ب تنێ مژارەكا ھونەری، ژ وی دەمێ ھایدیگەر د كتێبا (بنیاتێ كارێ ھونەری/1935) دا كەڤالێ وی كرییە تەوەرێ رامانێن خوە Meditation ، پێلاڤ بوویە روودانەكا ئەنتۆلۆجی نە وێنەیێ تشتەكی و بوویە مەیدانا دیالۆگەكا فەلسەفییا درێژ ل دۆر راستی و سروشتێ جیھانا ڤەكری د كارێ ھونەری دا.
مۆزەخانەیا ڤالراف ریچارتز ل كۆلۆنیا 2009ێ پێشانگەھەكا كاملان بۆ ڤی كەڤالی تەرخان كر، بۆ جارا ئێكێ یە پێشانگەھەك ب تەڤاڤی ل دۆر ئێك كارێ ھونەری دھێتە ڤەكرن و پرسیارا كو كەڤالی ئازراندی: دێ چ چێبت دەمێ تشت ژ ھندێ رادوەستت كو ببتە ئالاڤێ ب كارئینانێ و ببتە مژارا ڕامانێ Meditation؟ و ئەرێ ھونەر جیھانێ ئاشكەرا دكەت یان وندابوونا وێ ئاشكەرا دكەت؟ ئەڤە ھەمان ئەو پرسیارن ئەوێن دێ سەركێشییا مە كەن ژ پێلاڤا ڤان كۆخی بەر ب پێلاڤا (فازل عومر) ی.
لێ جاك دیریدا، د گۆتارا خوە دا» ڤەگەراندنا راستییێ د پیڤانێ دا»(1978) رەخنە ل شابیرۆ گرتن، چونكی تێ نە دگەھشت چ بزاڤە ھایدیگەر دكەت، ب دیتنا وی نیگارەكێ تەباشیرێ ل سەر تەختەرەشی دشیت ھەر وی رۆلی بگێرت ئەوێ كەڤالێ ڤان كۆخی د بەھانەیا ھایدیگەری دا گێرای. دبینت كو چارچووڤەیێ كەڤالی نە ب تنێ تشتی ژ جیھانێ ڤەدقەتینت، بەلكی ب رێیا تۆرەكا بەرزەیا ھەڤبەندییان لێ دڤەگەرینت ژی. پێلاڤ مفادار نامینن نە ژ بەر ھندێ كو ب تنێ ژ پێیان جودا بووینە، بەلكی ژ بەر ھندێ كو د ناڤ كارەكێ ھونەری دا ھاتینە نیگار كرن، ئەو ژ ئالاڤەكێ ب كارئینانێ بۆ مژارەكا رامانێ ھاتینە ڤەگوھاستن.
ژیان نە جلكەكە: ھایدیگەر (فازل عومر)ی دخوینت
ھەلبەستا فازل عومر (رەشبین)(1) ب وەسفكرنا ژیانێ وەكی شەكالەكا لاوەكی دەست پێ دكەت، ب سەرڤە، لێكچوون وەكی سڤكیپێكرن ب ژیانێ دیار دكەت و رەشبینییەكە د ناڤ بەلەنگازییا مرۆڤی دا دچتە خوار.
وەكی گریمانە، ھەكەر ھایدیگەر ڤی دەقی بخوینت، دێ بەرێ مە دەتە پرسیارەكا دی: بۆچی ژیان بوویە شەكالەكا لاوەكی؟ ئەرێ ئەم ژیانا خوە دژین یان ب كار دئینن یان ئەو مە ب كار دئینت؟
ھەلبەستڤانی ھەلبەست ل سەر پێلاڤێ نە نڤیسییە، بەلكی ل سەر: بزاڤا ڤەگوھاستنا ژیانێ ھەمییێ بۆ ئالاڤەكی. ئەڤە ژی ترسناكترە ژ مرنێ ب خوە، ژیان وەكی تشتەكی حازر بۆ ب كارئینانێ، مرۆڤێ كو راستییێ نزانت و گرنگییێ پێ نەدت لێ دژیت.
ھەلبەست دەست پێ دكەت( ژیان شەكالەكە) و شەكال: پێلاڤەكا سەرڤەیە یان ل سەر پێلاڤا دھێتە ل پێ كرن بۆ پاراستنا وێ ژ ھەڕییێ و ئاڤێ، پەیڤ د كۆنتێكستێ ھەلبەستێ دا واتایەكا دی وەردگرت؛ ئەو ئاماژەیێ نا دەتە پێلاڤێ ب تنێ وەكی ئالاڤەك، بەلكی ئالاڤەك ل سەر ئالاڤەكی دی زێدە دبت، لەورا ژیان ل ڤێ دەرێ دو جاران ژ رەسەناتییا خوە دوور دیار دكەت: نە ھەبوونەكە ژیان لێ بھێتە كرن و نە ژی ئالاڤەكە بۆ ب كارئینانێ، بەلكی كالۆخكەكە بۆ ئالاڤەكێ دی، ژ ڤێ روانگەھێ ژیان د ھەلبەستێ دا نە ب تنێ داناكڤتە پلەیا تشتی بەلكی دادكەڤتە پلەیا تشتێ كو ل سەر تشتی زێدە دبت، ئانكو تەخەكا سەرزێدەكرییا واستەیی و پەردەكرنێ.
ل ڤێ دەرێ تشتەكی گەلەك سەیر روو ددەت. د كەڤالێ ڤان كۆخی دا: پێلاڤ ئالاڤەكە د ناڤ جیھانێ دا، لێ د ھەلبەستێ دا: ژیان ب خوە بوویە ئالاڤ، ئانكو ھەلبەست ئاڤاھییێ ھایدیگەری سەرو بن دكەت. ژیان نە ئەو ئاسۆیە ئەوێ ئالاڤ د ناڤ دا دیار دبن، بەلكی ئەو ب خوە بوویە ئالاڤ، كارەساتا ئەنتۆلۆجی ل ڤێ دەرێ یە، چونكی مرۆڤ نەمایە د جیھانێ دا بژیت، بەلكی ئێدی سەرەدەرییێ ل گەل ھەبوونێ ب خوە دكەت، وەكی چاوا سەرەدەریێ ل گەل تشتان دكەت.
جوداھی د ناڤبەرا ھەردو پێلاڤان دا نە ب تنێ د ھندێ دایە كو ئێك نیگار كرییە و یا دی ھەلبەستە، بەلكی د جۆرێ وێ راستییێ دایە ئەوا ژێ ئاشكەرا دبن. پێلاڤا ڤان كۆخ، د خواندنا ھایدیگەری دا، جیھانەكا كاملانا واتا و ھەڤبەندییان و ئاكنجیبوونا مرۆڤی ل سەر ئەردی ڤەدكەت، لێ پێلاڤا (فازل عومەر)ی نە پێلاڤە، بەلكی شەكالە. ل ڤێ دەرێ ئەو چو جیھانان ڤەناكەت، بەلكی شادەھییێ ل سەر دائێخستنا وێ دكەت؛ ئەو بەرمایكێن ئالاڤەكینە ھاتییە ژێخوارن ھەتا شیانا خوە ژ دەست دای كو بۆ ھەر ئاسۆیەكی واتایێ بھێتە ڤەگوھاستن. ل وێ دەرێ ھەبوون ب رێیا پێلاڤێ ئاشكەرا دبت و ل ڤێ دەرێ وندابوونا وی ئاشكەرا دبت.
د كتێبا خوە دا( ھەبوون و دەم) ھایدیگەر جوداھییێ دئێختە د ناڤبەرا ھەیی وەكی تشتەكی بەرھەڤ ل پێشییا مە و ھەیی وەكو ئالاڤەكێ ب كارئینانێ، ( ھەبوون ئەوە یا ل بەر دەستی، بنیاتی ڤەگوھاستنێ ھەیە. بوونەوەر ھاتییە ئاشكەرا كرن دا ھەبت، ژ ئالییێ كو ئەڤ بوونەوەرە چییە، بۆ تشتەكی ھاتییە ڤەگوھاستن. وی گرێدانا خوە یا ئەركداری ل نك تشتەكی ل گەل ھەیە. سروشتێ ھەبوونێ ئەوا ل بەر دەست گرێدانا ئەركداریێ یە)(2) ئالاڤ ل ڤێ دەرێ، وەسا ناھێتە تێگەھشتن وەكی تشتەكی خوەسەر، بەلكی ب رێیا: ڤەگوھاستن، ئەرك. گرێدان. تۆرا ب كارئینانێ.
د ڤێ ھەلبەستێ دا ژیان وەكی ئاسۆیەكی بۆ ھەبوونێ بەرچاڤ نابت، بەلكی وەكی ئالاڤەكی: پێلاڤ، كولاڤ، دەستگۆرك، گلچ، . پێلاڤ ڤەگوھاستنە بۆ رێكێ و سەفەرێ و گەنیبوونێ و ژێخوارنێ و گەندەلییێ و ژناڤچوونێ، لێ ل نك ھایدیگەری نە ب تنێ ھێمایە، بەلكی پێگەھێ ئاشكەرابوونا ھەڤبەندییا مرۆڤی یە ب جیھانا وی ڤە. پێلاڤ نە ب تنێ خوە ئاشكەرا دكەت، بەلكی وی ئەردی ژی ئاشكەرا دكەت ئەوێ خودانێ وی ل سەر ب رێڤە دچت و ئەو واستییانا دبینت و ئەو جیھانا ئەو ژێ دھێتە ھەژمارتن.
ھەلبەست ئاماژەیە كو مرۆڤ ژیانێ ناژیت، بەلكی بزاڤێ دكەت ب كار بینت و كارەساتا ئەنتۆلۆجییا ئێكێ د ڤێ دەرێ دایە. یێ رەشبین كەرب ژ ژیانێ ڤەدبن نە ژ بەر ھندێ كو یا ب ئێش و ژانە، بەلكی چونكی د ئالاڤەكی دا ھاتییە پوختەكرن.
دەمێ ھایدیگەر پێلاڤا ڤان كۆخی شرۆڤە دكەت، وەسا سەرەدەرییێ ل گەل پێلاڤێ ناكەت وەكی تشتەكی نیگاركری یان مژارەكا جوانكارییا ڤەدەركری، بەلكی وەكی ھەییەك ژ بێدەنگییا خوە یا ب كارئینانێ دەركەفتی و چوویە د ناڤ بۆشاییا ئاشكەرابوونێ دا. كارێ ھونەری نە ب تنێ ئالاڤی بۆ جیھانێ ڤەدگوھێزت، بەلكی وەسا لێ دكەت وێ جیھانێ ئاشكەرا بكەت ئەوا ژێ دھاتە ھەژمارتن و ئەو یا بێدەنگ د بكارئینانا خوە یا رۆژانە دا، لەورا ھەردو كتێن پێلاڤێ نامینن ب تنێ كەڤل و دەزی و كێلەھییا سەرڤە، بەلكی دبنە جھەك ئەرد و رێك و واستییان و ھەژاری و چاڤەرێبوون لێ خرڤە دبن. ھونەر ل نك ھایدیگەر چو واتایان ژ دەرڤە ل سەر تشتی زێدە ناكەت، بەلكی وێ راستییا د ھەبوونا وێ دا ڤەشارتی ھشیار دكەت، لەورا (و ل نێزیكی كارێ ھونەری ئەم ژ نشكەكێڤە ل جھەكی دی دمینن نە ل وی جھێ ھەر جار ئەم لێ ھەین)(3) د كەڤالێ ڤان كۆخی دا ئەم نە ب تنێ پێلاڤێ دبینن، بەلكی ئەم ھەبوونا پێلاڤێ دبینن وەكی ئالاڤەكی دەمێ ڤەدبتە ناڤ جیھانا خوە؛ پێلاڤا جۆتیاری وەسا دیار دبت نە وەكی تشتەكی بەرھەڤ ل بەر چاڤان، بەلكی وەكی ھەبوونەك د ھەڤبەندییا خوە دا ل گەل ئەردی و كاری و ئاكنجیبوونا مرۆڤاتی ئاشكەرا دبت. ل ڤێ دەرێ كارێ ھونەری دبتە جھەك بۆ قەومینا راستییێ، نە ب تنێ نوونەراتییەك بۆ وێ (ب ڤی رەنگی گەوھەرێ ھونەری ئەڤەیە: دانانا راستییا ھەبوونێ ب خوە ل جھێ كارێ ھونەری)(4) . ئەڤەیە یا ھایدیگەر ژی رۆن دكەت گاڤا ھەلبەستا كۆنراد فیردیناند مایەر (بیرا رۆمانی) شرۆڤە دكەت كو چو بیرێن رۆمانی وێنە ناكەت و گەوھەرێ وێ ب رەنگەكی تێگەھشتی شرۆڤە ناكەت، بەلكی راستییا بیرێ د زمانی دا بەرھەڤ دكەت وەكی راستییەكا نە یا دەمكییا كو دەربازی تشتێ سەرپێ دبت بەر ب ئاشكەرابوونا ھەبوونا وێ، لەورا ھایدیگەر پرسیار دكەت(ئەو چییە د كارێ ھونەری دا دھێتە كرن؟ ئەو ڤەبوونا ھەیی یە ل سەر ھەبوونا خوە: ئەو قەومینا راستییێ یە)(5).
كارێ ھونەری ل نك ھایدیگەر ئەو پێگەھە ئەوێ ھەبوونا ھەییێ تێدا ڤەدبت، ژ ڤێ روانگەھێ ئەم نەشێن جوداھییێ بێخنە د ناڤبەرا پێلاڤا ڤان كۆخ و پێلاڤا (فازل عومەر)ی دا كو ئێك ژ وان كەڤالە و یا دی ھەلبەستە، بەلكی د جۆرێ وێ راستییێ دا ئەوا ژێ ئاشكەرا دبت.
ھایدیگەر: ھێشتا ئالاڤ دشێت جیھانا ئەو ژێ ئاشكەرا بكەت، جیھان د ناڤ پێلاڤێ را ڤەدبت. فاضل عمر: ئالاڤ ھاتە ب كارئینان ھەتا شیانا خوە بۆ ڤەگوھاستنێ ژ دەست دای، ژ دەستدانا جیھانێ ب رێیا شەكالێ ئاشكەرا دبت، لەورا ھەلبەستا (فازل عومەر) ل سینۆرێن رەشبینییێ راناوەستت، بەلكی پرسیارەكا ئەنتۆلۆجییا كوورتر بەرچاڤ دكەت: چ ل مرۆڤی دقەومت دەمێ نە مینت ئاكنجییێ جیھانێ، بەلكی ب تنێ ب كار دئینت؟
كالێ بارانێ د ناڤبەرا ڤەشارتن و ئاشكەرابوونا بوونەوەری دا
كالێ بارانێ د دەقێ ھەلبەستێ دا نە ب تنێ وێنەیەكێ شعری یە، بەلكی وێنەیێ وی مرۆڤی یە ئەوێ ب رێیا دەمامكێن سەختە ھەناسەیێ دكەت كو رێكێ لێ دگرت ببتە ئەو ب خوە. كالێ بارانێ چو دەمامكان نا دانتە سەر دێمەكێ راست، بەلكی نێزیكە كو ژ دەمامكان پێك دھێت. ئەو ژیانێ دكەت كولاڤ كەچەلێ خوە پێ ڤەدشێرت و دكەت دەستگۆرەك، پێ ڤەدشێرت پەنجێن خوە و پێلاڤەك پێ ڤەدشێرت سنگ و گلچێن خوە.
دوبارەكرنا كریارا «ڤەشارتنێ» ل ڤێ دەرێ نە ھوورگلییەكا شێوازگەرییا سەرپێ یە، بەلكی بنیاتێ ستوونكییێ ھەلبەستێ یە، كالێ بارانێ ژیانێ ب كار نائینت دا ڤەببتە سەر جیھانێ، بەلكی دا ئەوێ كێماسی و گەندەلی و ژ كاركەفتنا تێدا بڤەشێرت، ھەر ب كارئینانەكا ژیانێ وەكی ئالاڤ د ڤی كۆنتێكستی دا بكارئینانەكا ڤەشارتنێ یە و ڤەشارتن ل نك ھایدیگەر نە روودانەكا رەوشتی یە، بەلكی روودانەكا ئەنتۆلۆجی یە؛ مرۆڤ نە ب تنێ خوە ژ یێن دی ڤەدشێرت، بەلكی خوە ژ خوە ژی ڤەدشێرت. لەورا جیھان بۆ ئاشكەرا نابت وەكی ئاسۆیەكی ھەبوونێ، چونكی ھەر دەمامكەكێ نوو نە ب تنێ دێمی بەرزە دكەت، بەلكی وێ جیھانێ ژی بەرزە دكەت ئەوا كو دبوو ب رێیا وێ بەرچاڤ ببت.
كالێ بارانێ د ھەلبەستێ دا وەكی كەسەكی دیار نابت ھندی كو وەكی بەرمایكێن كەسەكی. ئەو نە لەشەكی زێندی یە، بەلكی بوونەوەرەكە ژ تشتێن وەرگرتی ھاتییە پێكئینان: قرش، جلك، گلچ، دەستگۆرك و جلكێن ب كارھاتی. وێنەیەكێ گونجایە بۆ ئەوا ھایدیگەر دبێژتێ Das Man؛ ئانكو ل گەل یێن دی: دژیت وەكی چاوا خەلك دژیت، ھزر دكەت وەكی چاوا خەلك ھزر دكەت. ژ وی تشتی دترست ئەوێ خەلك ژێ دترست، وێ دبێژت ئەوا خەلك دبێژت، ئانكو ئەو ئێدی ژیانا خوە یا رەسەن ناژیت، بەلكی ھەبوونەكا وەرگرتی ژ كۆمێ. كالی دێمەكێ تایبەت ب خوە ڤە نینە، بەلكی رۆلێن دووڤئێك دگێرت پێ ژكاركەفتنا خوە یا بنەرەتی ڤەدشێرت. ژ ڤێ چەندێ ئەو تاكەكی دەستنیشانكری پێك نائینت، بەلكی تەرزەكێ ھەبوونێ ل سەر وەرگرتنا بەردەوام دژیت و ئاشكەرابوونا خوە یا راستەقینە ب كۆمەكا سەروسیمایێن جڤاكی دگوھۆرت.
(چووچك ئێدی ژێ ناترسن) كو چووچك ژ كالی نە ترسن، ئانكو ئالاڤی ئەركێ خوە یێ سەرەكی ژ دەست دا، ئێدی ئەو چووچكان ناترسینت، ھەروەسا ئێدی نەشێت ڤالاھییا خوە یا ناڤخوە ڤەشێرت.
ڕزین د دەقی دا، نە ڕزینا لەشی یە، بەلكی ئاشكەرابوونا راستیێ یە، ل نك ھایدیگەر: ئاشكەرابوون و ل نك ئەریستۆ: ڤەگوھاستن. ھەلبەست دبێژت ( بەس ھندی بمینت، ھەر دڕزت، گەنی دبت، وەكی خودانێ خوە) ل ڤێ دەرێ دبت ڕزیبوون وەكی ھێمایەكێ نەبوونی بھێتە فێمكرن، لێ خواندنا ھایدیگەری تشتەكێ دی دبینت، ڕزیبوون ئەو چركەیە ئەوا دەمامك تێدا شكەستنێ دئینن.
پێلاڤ دڕزت، كال دڕزت، لێ ڕزین ل ڤێ دەرێ نە ب تنێ واتایا كاڤلبوونێ ددەت، د كتێبا (گەردوون و ڕزین) دا ئەریستۆ دبینت كو ڕزین نە ھەڤدژی ھەبوونێ یە، بەلكی روویێ دی یێ گەردوونی یە، ئەوا درزت بۆ نەبوونا رەھا ناھێتە ڤەگوھاستن، بەلكی ژ وێنەیەكی دەردكەڤت و دچتە د ناڤ وێنەیەكێ دی دا، لەورا رزیبوون د ھەلبەستێ دا نابتە دووماھییا تشتان ھندی كو دبتە كەفتنا وان فۆرمێن كو راستییا وان ڤەدشارتن، كولاڤ، دەستگۆرك و پێلاڤ ب تنێ وێنەیێن بەروەختن و گاڤا درزن ئەوا ڤەشارتی خویا دبت (ھەبوون و رزینێن رەھا، ب كۆمبوونا ئەلەمێنتان و تێكەلبوونا وان بۆ تشتان نینن، ھینگی ھەنە گاڤا تشت ب ھەمیڤە دگوھۆڕت دەمێ ژ تشتەكی دی یێ دەستنیشانكری دھێت… د ناڤ بابەتی دا پارچەیەك ھەیە ڤەدگەرتە واتایێ، پارچەیەكا دی ھەیە ڤەدگەرتە ماددەی، مەبەستا مە ب تنێ ئەو گوھۆرینەیە ئەوا ل ڤان ھەردو پرسان دبت، راستی ھەبوون و رزین ھەنە، ب تنێ ڤەگوھاستنەكە گاڤا گوھۆڕین د ساخلەت و چاوانییا تشتی دا چێ دبن)(6).
ھەكەر رزیبوون ل نك ھایدیگەری چركەكا ئاشكەرابوونێ بت، لێ ل نك ئەریستۆ چركەكا ڤەگوھاستنێ یە و ژ كۆمبوونا ھەردو واتایان وێنەیێ كالی كووراتییا خوە یا فەلسەفی وەردگرت. رزیبوون نە ب تنێ دەمامكان ھەلدگرت، بەلكی بوونەوەری ژی دگوھۆڕت. كالێ بارانێ كولاڤ و دەستگۆرك و پێلاڤێن خوە ژ دەست نادت وەكی تشتێن سەرڤە، بەلكی وی وێنەیی ژ دەست ددەت ئەوێ تنێیاتییا وی پێ بەخشی. لەورا رزیبوون ب نەبوونێ ب دووماھی ناھێت، بەلكی ب پەیدابوونا فۆرمەكێ دی یێ ھەبوونێ، ھەژارتر ژ فۆرمان و پتر نێزیكی راستییا خوە یا رووس.
ئانكو ھەر تشتێ كو مرۆڤی بۆ خوەڤەشارتنێ ب كار ئینای ھەلدوەشت، گاڤا ھەبوون ل راستییا خوە ئاشكەرا دبت و ل ڤێ دەرێ راستییا بنەرەتییا ھەبوونێ دیار دبت؛ مرۆڤ بوونەوەرەكی ژ ناڤچوویە و ئەڤەیە یا ھایدیگەر دبێژتێ) Being-towards-death/ ھەبوون بەر ب مرنێ). مرن ل ڤێ دەرێ نە روودانەكا پاشەرۆژێ یە، بەلكی ئەو راستیەیە ئەوا ژ دەستپێكێ د ھەر چركەكێ دا كار دكر و چركا ھەستییان د دەقی دا ب خوە قووناغا گەنیبوونێ یە. وەختێ ھەستی رووس دبن و ئەڤە گرنگرتین خالا ئەنتۆلۆجی یە د ھەلبەستێ دا، ھەستی نە لەشە، بەلكی ئەوە یا پشتی ھلوەشیانا وان ھەمی فۆرمێن نواندن و خوەڤەشارتن و خوە نخافتنێ دھێت ئەوا ب ئالاڤێن: جلك، دەستگۆرك، پێلاڤ، كەڤل دھێتە كرن، دا ھەیكەل رووس بمینت، ئەڤە وەكی بزاڤا ھایدیگەرە دا بگەھتە بنیاتێ ھەبوونێ پشتی لادانا تەخێن میتافیزیكی ئەوێن ل سەر كۆم بووین. ھەستی ل ڤێ دەرێ نە ب تنێ مرنە بەلكی ئاشكەرابوونە.
كالێ بارانێ دبتە خاچ و ئەڤە ژ كوورترین وێنەیێن ھەلبەستێ یە، كال ل پێشییێ ئالاڤەكێ ترساندنا چووچكان بوو، پاشی: چووچك ژێ ناترسن، ئانكو ئالاڤی ئەركێ خوە ژ دەست دا، لێ بەرزە نابت، بەلكی دبتە خاچ، ئەنتۆلۆجیا: ئالاڤ دبتە شوونوار.
ئەرك دمرت و واتا دمینت و ئەڤە نێزیكی ھزرا ھایدیگەرە ل سەر ھلوەشیانا بكارئینانا رۆژانەیا ھەبوونێ و ئاشكەرابوونا وێ ب ئاوایەكی نوو.
( ب زمانەكی كەس تێنەگەھت، دبێژتە رێڤینگان؛ ژیان ترارێ دیۆگێنیسی بوو، نە جلك بوو، بكەم بەر خوە، نە گۆپال بوو، بدەم بەر خوە، پێدڤی بوو، ھندی كڤانی ھێز ھەبوو، من ھاڤێژتبایە بەر ئێنكی؛ ما تشتێ خلاس بت كێ خواستیە؟ ما تشتێ بەدناڤ بت كێ پاراستیە؟ ھەر كەس ل مالا خوە، كەسێ كەس نە دیتیە!) دووماھییا ھەلبەستێ گوپیتكا وێیە. دووماھییێ ئاخفتنكەر دگەھتە وێ راستییێ ئەوا ل پێشییێ خەلەت كری، ژیان نە تشتەكە ئەم ب كار دئینن و نە ئالاڤە و نە شەنگستەیە و نە پاوانە، ئەو بیاڤێ ھەبوونێ ب خوەیە.
ل ڤێ دەرێ دەق نێزیكی رەخنەیا ھایدیگەر دبت بۆ نەریتا میتافیزیكی ئەوا ھەبوون ڤەگوھاستی بۆ تشتەكی بھێتە پاوانكرن یان بكارئینان، پرسیارا دووماھییێ: كێ داخوازا تشتەكی كرییە بشێت ب دووماھی بھێت؟ ئەڤە نە ب تنێ پرسیارەكا ھەبوونگەری یە، ئەڤە پرسیارەكا ئەنتۆلۆجی یە، مرۆڤی ھەبوونەك دڤێت ب دووماھی نەھێت، لێ ھەبوونا مرۆڤاتییێ ب خوە ل سەر سینۆرداركرنێ ئاڤا بوویە، لەورا پرسیار ئەستەمییەكا ناڤخوە ھەلدگرت، ژ ھەبوونێ دخوازت نە وەسا بت وەكی ئەو ھەی.
مالكا دووماھییێ(ھەر كەس ل مالا خوە، كەسێ كەس نە دیتیە!)، ئەڤە نە ڤەدەرییا جڤاكی یە، بەلكی داكەفتنەكا كاملانە د ناڤ دائێخستنا ھەبوونگەرییێ دا، ھەمی د ناڤ خوەیاتییا خوە دا ژیاینە و كەسەك ل سەر یێ دی ڤەنەبوویە وەكی بوونەوەرەكی ھەڤپشك د ھەبوونێ دا، ئەڤە دووماھییا سروشتییا جیھانەكێ یە ژیان ڤەگوھاستییە بۆ: پێلاڤ، دەستگۆرك، گولتە، یان ھەر تشتەكی ب كار ئینانێ نە بۆ ئاسۆیەكی ھەبوونێ.
ب دیتنا ھایدیگەر، ھەلبەست نە ھەلبەستەكا رەشبینە، بەلكی ھەلبەستەكا بێئۆمێدییا ئەنتۆلۆجی یە، ئارێشە نە ئەوە ژیان نەباشە، بەلكی مرۆڤ ھەردەم ب ئاوایەكی شاش تێ دگەھت، ئەو وەسا سەرەدەرییێ ل گەل ناكەت وەكی تشتەكی بكەتە بەر خوە یان پالێ خوە بدەتێ یان فھێتییێن خوە پێ بڤەشێرت، پاشی درەنگ بۆ دیار بوو كو نە چو تشتێن وەسا بوو. ھەلبەستەكە ل سەر ھلوەشیانا ھەڤبەندییا ئالاڤكارییێ ب جیھانێ ڤە و ل سەر ئاشكەرابوونا مرۆڤی بەرانبەر ژ ناڤچوونا وی پشتی دەم ب سەرڤەچوونێ.
لەورا پترییا رێزێن وێ ھایدیگەرینە، نە وەسفا ڕزیبوونێ یان ھەستییان، بەلكی( نە جلك بوو بكەم بەر خوە، نە گۆپال بوو بدەم بەر خوە) ب تنێ د ئەڤان ھەردو رێزان دا وەھما میتافیزیكی ھەلدوەشت كو ھەبوون تشتەكە ئەم پاوان دكەن، دا ھەبوون وەسا دیار ببت كو ئەوە یا ئەم ژ دەستپێكێ تێدا د نقۆكری بێی ئەم تێ بگەھن.
وێنەیێ كالێ بارانێ تۆرەكا وێنەیێن نووخواز ل بیر دئینت كو ھەلبەستا ( ئیلیۆت/ زەلامێن خولۆلە) پێ ناڤدار بووی. چاوا زەلامێ خولۆلە ل سەر ڤالاھییەكا ناڤخوە ئاڤا بوویە، فۆرمێ وی یێ مرۆڤاتی وی دنخێڤت، وەسا كال ل ڤێ دەرێ ل سەر جلك و كولاڤ و دەستگۆركان ئاڤا دبت كو ڤالاھییا وی دنخێڤت، ھەكەر ڤالاھی وێنەیێ ناڤەندی بت ل نك ئیلیۆتی، دەمامك وێنەیێ ناڤەندی یە ل نك (فازل عومەر)ی، لێ ھەردو وێنە د خالەكێ دا دگەھنە ئێك: ئێدی مرۆڤی ژ خویاتییا خوە چو ڤێ نەمایە ژ بلی ئەوا ئامادەنەبوونا وی بەرزە دكەت.
ژێدەر:
1- فازل عومەر، ھەلبەستا رەشبین، رۆژنامەیا ئەڤرۆ هەژمارە (3957) ل 12ی نیسانا 2026.
2- هايدغر، الكينونة والزمان، ت: د. فتحي المسكيني، دار الكتاب الجديد المتحدة، بنغازي، 2012، ص181.
3- هايدغر، أصل العمل الفني، ت: د. أبو العيد دودو، منشورات الجمل، كولونيا، 2003، ص92.
4- ھەمان ژێدەر، بپ 88.
5- ھەمان ژێدەر، بپ 91
6- أرسطو، الكون والفساد، ت: أحمد لطفي السيد، الدار القومية للطباعة والنشر، بدون تاريخ، ص104.
