گۆڤارا مەتین گۆڤارەکا ڕەوشەنبیری یا گشتی-هەیڤانەیە
كار و خەبات و بەرهەمێن ئەكادیمی و چاندی و وەلاتپارێزی یێن سەیدایێ دیرۆكڤان (عەبدلفەتاح بۆتانی) ل سەر ئاستێ هەر چار پارچێن كوردستانێ خوەیا و بەرچاڤن و پڕانیا ناڤەندێن زانستی و چاندی و جڤاكا كوردستانێ ژی هایداری سەنگ و ڕۆلێ پڕ شیان و كەساتییا وی نە، بێگومان وارێ بسپۆرییا دكتۆر (عەبدلفەتاح بۆتانی) كو گرێدای دیرۆك و بەلگەنامە و دوكیۆمێنت و قەید و تۆمارێن دیرۆكا هەڤچەرخا كورد و كوردستان و دەڤەرێ یە و شیایە د ڕێكا چاپكرنا ب دەهان كتێب و سەدان ڤەكۆلین و مژار و گۆتارێن بهادار ڤالاهییەكا مەزن ل كتێبحانا كوردی پڕڤە بكەت، لێ ئەو ساخلەتا سەیدایێ عەبدلفەتاح ژ كەسانێن دی یێن ئەكادیمیستێن وارێ دیرۆكڤانیێ جودا دكەت ئەوە كو ئەو ژهەست و هەلویستەكی جودا ل پرسا بێخودانییا گەلێ خوە ل دیرۆكێ دنێڕیت، ئەو بێتر هەستێ ب دژوارییا وێ حەیفێ دكەت ئەوا دژبەری دیرۆكا نەتەوا وی هاتیە كرن، ئەوی ب هەمی هێزا خوە بزاڤ دكر دیرۆكا گەلێ كوردستانێ ژوێ مژ و دۆمانا حاشالێكرن و تێكدان و كرێت نیشادانێ ڕزگار بكەت، هەمی خەما وی ئەوبوو دەستێ وی بگەهیتە هەمی وان ژێدەر و پاشمایێن كەڤنار و ب میتۆدەك زانستی و ئەكادیمی وان سەرڕاست بكەت.
ل ڤێرە ئەز دێ مژارا دیرۆكێ و هەمی پرسێن گرێدای بسپۆرییا سەیدایی بۆ كەسانێن ئەكادیمی بجهـ هێلم و ب تنێ دێ تەكەزا خوە ئێخمە سەر ئالیێ مالباتی و ڕەڤ و كۆچباربوونا باپیرێ وان یێ مەزن (مەلا عەلی یێ ئێكێ) ژجزیرا بۆتان بۆ باشوورێ كوردستانێ ل چارئێكا دووماهیێ ژسەدسالییا نۆزدێ (1877 – 1878)، هەلبەت ژبەر كو ئەم ژی وەك مالبات ئاكنجیێ گوندێ (گردەپان) گرێدای قەزا (بەردەڕەش)ن و چەندین سالا د گەل مالباتا زانایێ ناڤدارێ كورد (مەلا یەحیا) و سەیدا (مەلا عەلی یێ دویێ) باب و باپیرێن دیرۆكڤانێ كورد (عەبدلفەتاح بۆتانی) ل گوندێ گردەپان و پاشان ل باژاڕێ مووسلێ ژی جیران و هەڤسوی یێن ئێك بووینە؛ ئەم وەك گوندیێن ئێك ئاگەهداری خەبات و ڕۆل و باندۆرا وانین ل سەر ئاستێ تێكۆشینا جڤاكی و چاندی و بەلاڤكرنا هزرا پێشكەفتنخوازی و بەڕەڤانیكرن ژماف و داخوازێن تەخا جۆتكار و ڕێنجبەرێن دەڤەرێ و كوردستانێ ل هەردو دەڤەرێن دەشتا هەولێرێ و دەشتا بۆتان (بەردەڕەش).
گرنگە ئەم ئاماژێ ب ڕۆل و سەنگا ڤێ مالباتا كوردپەروەر بكەین و هندەك ئالیێن خەباتا وێ بەرچاڤ بكەین، هەتاكو بزانین هەلكەتنا دیرۆكڤانێ مەزنێ كورد سەیدایێ پرۆفیسۆر (عەبدلفەتاح بۆتانی) ژ ڤالاهیێ نەهاتیە؛ بەلێ چێبوونا وی بۆ وێ پاشخان و كەلتوورێ بەرخوەدانا نەتەوی ڤەدگەڕیت، ئەوا ڤێ مالباتێ ب درێژاهییا بێتری سەد سالێن تەمامە هێز و هەلویستا خوە مەزاختییە سەخمەراتی بەڕەڤانیكرنێ ژ دۆزا ڕەوایا كورد و كوردستانێ و دادپەروەریا جڤاكی، ب ڕاستی ژی تێكۆشینا (مالباتا سەیدایێ عەبدلفەتاح) دۆمداركرن و درێژەپێدانا شۆڕەشا پارچەیەكا كوردستانێ و بەڕەڤانیكرنێ بوو، ژ دەستكەفتێن ئەزموونا (میرگەها بۆتان) پشتی كو ل سالا (1878)ێ (ئۆسمان بەگ و حوسێن كەنعان) هەردو كوڕێن (بەدرخان پاشایێ میرێ بۆتان) داوی بزاڤ كرن كو حوكمدارییا میرگەهێ ژ بن دەستێ ئۆسمانییان دەرینن، لێ مخابن لەپهلانینا وان سەرنەگرت و دەولەتا ئۆسمانی ب ئاوایەكی هۆڤیتی هێرشی باژاڕێ جزیرێ (پایتەختێ میرگەها بۆتان) كر و ڕەڤ و كۆچبەری كەتە ناڤ ڕونشتڤانێن سینۆرێ میرگەهێ و خەلكێ وێ تەڕابەڕابوون؛ پڕانییا وەلاتیێن كوردپەروەرێن میرگەهێ ژ نەچاری بەر ب مووسل و ئامەد (دیاربەكر)ێ ڕەڤیان.
ب پێدڤی دبینم كو خوەندەڤانێن (مەتین) ئاگەهداری خەباتا وێ مالباتێ ب بن كو كەساتییەكێ ناڤدارێ مینا دیرۆكڤانێ مەزن پرۆفیسۆر(عەبدلفەتاح بۆتانی) ژێ دەركەتییە هەروەها ب ساناهی و بێ سەدەم ئاڤا نەبووە؛ لێ بەلێ مینا مە گۆتی هەر ژ زانایێ مەزن (مەلا عەلیێ ئێكێ) و زانایێ ناڤدار و كەساتیێ كوردپەروەر و خودان هەلویست (مەلا یەحیایێ جزیری بۆتانی) د گەل بابێ خوە زانا و هەلبەستڤان و وەلاتپارێز (مەلا عەلی جزیری بۆتانی) و هەردو برایێن خوە (عەبدلغەنی بۆتانی) و (عادل بۆتانی) و دو مامێن وی (سەعید یەحیا خەتات) و (محەمەد ڕەشاد) ئەو پێكڤە ل وارێ زانستی و ئەدەبی و چاندی خودان ناڤ و ڕۆل و باندۆرەك مەزنن، ئەڤ مالباتا مەزن و خەباتكار كو زانایێ ناڤدارێ جزیرا بۆتان (مەلا محەمەد ئسماعیل) یێ ناڤدار ب (محەمەد قوتك) باپیرێ وان یێ مەزنە و ژبلی زمانێ شرینێ كوردی؛ ئەوی زمانێن عەرەبی و توركی و فارسی باش زانی یە، كۆكا ڤێ مالباتێ بۆ گوندێ (شاخ)ێ ل كۆنتارا چیایێ پیرۆزێ (جوودی) ڤەدگەڕیت و ئەڤ گوندە خودان ناڤ و پێگەهەكی مەزن و ڕۆلدارە د دیرۆكا خەباتا ڕزگارییا گەلێ كوردستانێ و گەلەك كارەسات و كاڤلبوون ب خوە ڤە دیتییە، ل دۆر ڕۆل و پێگەهێ گوندێ (شاخ)ێ؛ هەلبەستڤان مەلا (محەمەد بەشیر زاهر) نڤیسییە:
مللەت هەمی بوونە شیار
شێخ و ئاغا هەر مانە خوار
حەتا كو كورد چوویە مەزار
ئۆرفا و سەد ماردینە ئەو
تالان بووە جانێ ئەسیر
سەر هەبلەر و شاخ و جزیر
ڕۆژ و شەڤێ نالین و قیر
بێ خەو چیە حەزینە ئەو
گوندێ (شاخ)ێ د ناڤ بەلگەنامەیێن دەولەتا ئۆسمانی وەك ناڤەندا (ناحیە) هاتیە بناڤكرن، ئەو گوندەكی هەندی بێژی بەدەوە، خودان خوەزایەكی مینا بەهەشتێ یە، ئاڤ و سولاڤ و كانی و شونوارێن كەڤنارەیێن سەردەمێ ڕۆمانان، ل گوندێ شاخێ كو ڕونشتڤانێن وێ ژئەشیرا میرێن بۆتانن؛ كەلهێن ئاسێ یێن میر و بەگێن بۆتانییان لێ هەنە، مینا (فەتاح بەگ و ئەسعەد بەگ و عەڤدلا خان بەگ و لەتیف بەگ) و (بەدرخان پاشایێ میرێ بۆتان 1803 – 1869) ژی كۆچكەكا مەزن لێ ئاڤا كربوو كو (366) مەزەل تێڤە هەبوون و دەردۆرێن قەسرێ ژی ب جۆرەها مێوێن تری داچاند بوون، ل سالا 1991ێ خانی و ئاڤاهیێن كەڤنارێن گوندێ شاخێ ژلایێ توركیا ڤە هاتنە هەڕفاندن، ژ بەر كو ڕونشتڤانێن وێ دویڤەلانكتی ل سەر خوە قەبوول نەكرن و نەخوەستن تەڤلی جاشاتیێ ب بن.
بابكالكێ مەزنێ ڤێ مالباتێ مەلا محەمەد ئسماعیل یێ ناڤدار ب (محەمەد قوتك) وەك مە گۆت؛ ژ گوندێ (شاخ)ێ ب سەدەما نێزیكییا وان ژمیرێن جزیرێ و ڕۆلێ وان د بڕێڤەبرنا كاروبارێن میرگەهێ دا؛ ژگوندێ شاخێ بەر ب پایتەختێ میرگەها بۆتان ڤە دهێن و د ناڤ باژاڕێ جزیرێ جیوار دبن، نها ژی گۆڕا زانایێ مەزن (محەمەد قوتك) ل گۆڕستانا هەمبەری ئارامگەهێن هەلبەستڤانێ مەزنێ كورد (مەلایێ جزیری) و هەردو ئاشق و ئەڤیندارێن ناڤدار (مەم و زین)ە، زانایێ مەزن (محەمەد قوتك) و باب و كالێن وی ژی كەسانێن چەلەنگ و ئەكتیڤ بوون د ڕێڤەبرنا كاروبارێن میرگەها بۆتان و گەلەك جاران میر بەدرخان پاشا شێور و ڕاوێژ ب وان دكر، بۆ نموونە؛ هەتا سالا (1953)یێ ژی نامەیەكا میرێ سۆران (محەمەد پاشایێ ڕواندزی 1813 – 1837) كو ب زمانێ فارسی بۆ میرێ بۆتان (بەدرخان پاشا 1803 – 1869) ڤڕێ كربوو؛ وەك بەلگەیەك سەنگین و بهادار ل جەم ڤێ مالباتێ هەر مابوو؛ لێ مخابن ئەڤ نامەیە ب سەدەما بویەرێن سەرهلدانا جۆتكارێن دەشتا هەولێرێ و كۆچباركرنا ڤێ مالباتێ و دەرئێخستنا وێ ژ گوندێ (ماجیداوە) بۆ گوندێ (گردەپان) ژناڤچوو كو وی دەمی زانایێ مەزن و دادپەروەر و بەڕەڤانیكار ژ ماف و خوەستەكێن جۆتكاران (مەلا یەحیا بۆتانی) دژبەری ملكدار و ئاغا و دەرەبەگ و فەئودالێن وێ دەڤەرێ هەلویستێن توند نیشا دابوو.
وەك مە ل بەراهیێ ئاماژەدا كو پشتی ڤەمراندنا دووماهی چریسكا هیڤی و خەباتا بەدرخانییان بۆ ڤەگەڕاندنا فەرماندارییا میرگەهێ ژبن لەپێ ئۆسمانییان كو ژئالیێ هەردو كوڕێن بەردخان پاشایێ میرێ بۆتان (ئۆسمان بەگ و حوسێن كەنعان)ڤە هاتە بەرپاكرن؛ ل سالا (1878) ب تەمامی هاتە ژناڤبرن و ڕونشتڤانێن میرگەهێ كۆچبەری دەڤەر و باژاڕێن مینا مووسل و ئامەد و جهێن دی بوون، ئەڤەبوو ب سەدەما بوویەرێن وی دەمی، ژ بەر كو مالباتا (مەلا محەمەد ئسماعیل) یێ ناڤدار ب مەلا (محەمەد قوتك) و كەسانێن چەلەنگ و وەلاتپارێزێن ڤێ مالباتێ گەلەك نێزیكی میرێن جزیرێ بوون و ڕۆلەكێ ئەكتیڤ هەبوون د ب ڕێڤەبرنا كاروبارێن میرگەهێ، لەوا دو كوڕێن (مەلا محەمەد قوتك)ی كو (مەلا عەلیێ ئێكێ/ دگۆتنێ مەلا عەلی جزیری) د گەل برایێ خوەیێ بچووك (محەمەد میرزا) خوە ب قایغك و بەلەمان ب چەمێ دجلەیێ بەرددەن و ژبەر زولم و ستەمكارییا توركان دڕەڤن و خوە دگەهیننە باژاڕێ مووسلێ و پاشان بەرێ خوە ددەنە هەولێرێ، ئەوان د گەل خوە هزر و هەلویستێ كوردینی و وەلاتپارێزی ژی هەلگرتبوون كو پاشمایێ وی كەلتوورێ بەرخوەدان و بزاڤ و سەرهلدانێن نەتەوی بوون ل باكوورێ كوردستانێ ب درێژاهییا سالانێن فەرماندارییا میرگەها بۆتان، ل دۆر چاوانییا كۆچباربوونا وان و قورتالبوون ژ دەستێ توركان؛ مەلا عەلی بۆتانیێ بابێ سەیدایێ عەبدلفەتاح ڤەگێڕایە كو (مەلا عەلیێ جزیریێ) باپیرێ وی گەلەك ب زەحمەت شیایە خوە ژ دەستێ لەشكرێ توركان ڕزگار بكەت، ل دەمێ هێرشی باژاڕێ جزیرێ كرنە و قەتلوعاما خەكێ كرنە.
پشتی گەهشتنا وان بۆ باشوورێ كوردستانێ، مەلا عەلی جزیری (مەلا عەلیێ ئێكێ) ژ مووسلێ بەر ب هەولێرێ دچیت، پاشان مەلا عەلی جزیری بۆ دەمەكی ل گوندێ (هۆستان) ل دەڤەرا (بارزان) دمینیت و هەڤژینیێ د گەل ئافرەتەكا وێ دەڤەرێ ب ناڤێ (ئاسیا سالح) ژ مالباتا (عارس ئاغا) پیكدئینیت، پاشان بۆ دەمێ سێ سالان بەرێ خوە ددەتە (تەكیا بارزان) و ل وێرێ خواندنا خوە یا ئۆلی تەمام دكەت و دەستوورناما زاناییێ (ئیجازا علمی) وەردگریت و ژلایێ بیروباوەر و ڕووحی ڤە خوە ب مالباتا شێخێن نەقشەبەندی یێن بارزان ڤە پەروەرجەم و ئاڤا دبیت، پاشان ل سەر داخوازا شێخ ئەبو بەكرێ كوڕێ مەلا محەمەدێ نەقشەبەندی یێ ناڤدار ب (غەیاسەددین) كو ئەڤی زانایی ناسناڤێ (عەلی شێر) دانابوو سەر (مەلا عەلی جزیری)؛ مەلا عەلی ب مالبات ڤە دزڤڕیتە هەولێرێ و ل گوندێ (گردەڕەش) و بۆ دەمێ 10 سالان دبیتە گۆتاربێژ و پێشنڤێژ و سەیدایێ مزگەفتێ .
مەلا عەلی جزیری دو جاران هەڤژینی پێكئینایە و دو كچ و چار كوڕ هەبووینە؛ ئێك ژ وان كوڕان ناڤێ وی (یەحیا)یە و (باپیرێ سەیدایێ دیرۆكڤان عەبدلفەتاح بۆتانی)یە و بۆ خاترێ پیرۆزییا ناڤێ (شێخ حەجی یەحیا) هاتیە ب ناڤكرن كو گۆڕا وی ل گوندێ (شاخ)ێ یە و وەك مەرقەد و مەزارەكی پیرۆزە ل جەم خەلكێ گوندی، مەلا عەلی جزیری د ناڤبەرا سالێن (1897 – 1898) كۆچا داویێ كریە و گۆڕا وی ل گوندێ (قادری)یە و بوویە مەزار كو دكەڤیتە سەر ڕییا سەرەكییا هەولێر و قەزا گوێڕ.
باپیرێ پرۆفیسۆر (عەبدلفەتاح بۆتانی) كو زانایێ ناڤدار و كەساتیێ وەلاتپارێز و بەرگریكار ژ ماف و ئارمانجێن جۆتكار و خەلكێ ڕێنجبەر و زەحمەتكێش (مەلا یەحیایێ كوڕێ عەلی جزیری/ 1880 – 1959)یە و بوویە و پشتی مەلا عەلیێ ئێكێ بوویە میراتگرێ ئەمانەتا بەرخوەدانێ و وەلاتپارێزییا مالباتا خوە، مەلا یەحیایێ جزیری زمانێ دایكێ و هەردو زمانێن عەرەبی و فارسی ژی ب باشی زانییە و بەرهەم و نڤیسینێن وی ژی هەبوونە، لێ مخابن ئەو بەرهەم و دەستنڤیس ل جمە كوڕێ وی (مەلا عاسم) بوون ل سەردەمێ پێشمەرگاتیێ ل دەشتا هەولێرێ و پشتی شەهیدبوونا وی ئەو نڤیس و بەرهەم ژی ژناڤدچن، مەلا یەحیایێ جزیری ناسناڤێ خوە كربوو (یەحیایێ غەریب) و ل سەر دەستێ بابێ خوە (مەلا عەلی جزیری) و زانایێن دی شیابوو وەك زانایەكێ مەزنێ ئۆلی و كەسایەتیەكێ جڤاكی و خودان هەلویستەكێ وەلاتپارێزی و حەقبێژ خوە ئاڤا بكەت و ب تایبەت ل دەشتا هەولێرێ، پاشان ل دەشتا بۆتان یا گرێدای دەڤەرا بەردەڕەشا بەهدینان ناڤودەنگێ وی بەلاڤ بوو، مەلا یەحیایێ جزیری ل بەراهیێ ل گوندێ (ماجیداوە) یا دەشتا هەولێرێ جیوار بوو، ل سەر شۆپا مەلا عەلیێ بابێ خوە كو ئەوی ژی چەند سالێن ژیانا خوە ل وێ دەڤەرێ بۆراند بوو. مەلا یەحیا وەك هەڤالینی و هەڤبەندی گەلەك نێزیكی (شێخ مستەفایێ نەقشەبەندی) و (مەلا ئەفەندی عومەر) بابێ مەلا ئەبوبەكرێ ناڤدار ب (مەلا گچكەی هەولێر) بوو، هەروەها د گەل مالبات و ئەشیرێن عەرەبان ژی ل دەشتا هەولێرێ و باژاڕێ مووسلێ هەڤبەندیێن دۆستینیێ هەبوون.
پشتی مرنا مەلا عەلی جزیریێ بابێ خوە؛ مەلا یەحیایێ جزیری بۆتانی دچیتە گوندێ (ماجیداوە) و ڤێجا بەرێ خوە ددەتە دەڤەرا بەهدینان و ب ڕەخ گوندێ (گردەپان) گوندەكێ نوو ب ناڤێ (پونگینە) ئاڤا دكەت، ل وێرێ كوڕێ وی یێ مەزن (مەلا عەلی بۆتانی 1909 – 1990/ بابێ سەیدایێ عەبدلفەتاح) ژدایك دبیت، مەلا یەحیای چار جاران هەڤژینی پێكئینایە د گەل چار ئافرەتان ژ ئەشیرێن (شێخان، گەردی، بلباس و خۆشناو) و شەش كوڕ و چار كچ هەنە، تەڤ كوڕێن مەلا یەحیایێ جزیری (مەلا عەلی بۆتانی، عەزیز، محەمەدڕەشاد، عاسم، مەعسووم و سەعید) كەسانێن خودان شیان و پێگەهێ وەلاتپارێزی و زانستی و ئەكادیمی و ئەدەبی و شۆڕەشگەری بوون و كوڕ و نەڤیێن وان ژی ل سینۆرێن بەهدینان و هەولێرێ و د ناڤ سازیێن جۆر ب جۆرێن هەرێما كوردستانێ خەباتا خوە ددۆمینن.
پڕانییا كوڕ و نەڤیێن مەلا یەحیایێ جزیری كەسانێن زانا و وەلاتپارێز بوون و سەخمەراتی بیروباوەر و هزر و هەلویستێن خوە یێن پێشكەفتنخواز و ڕەوشەنگەر گەلەك قوربانی دان و هەرگاڤ كارێ وان بەڕەڤانیكرن بوویە ژ ماف و داخوازێن خەلكێ جۆتكار و ڕێنجبەر و كەدكار، مەلا یەحیایێ جزیری د گەل هەندێ زانایەكێ مەزنێ دینی بوویە؛ لێ هەرگاڤ ڤیایە ب كەد و ڕەنجا خوە بژیت، لەوا ئەوی پویتە ب خودانكرنا تەرش و كەوالی ددا و كەریێن پەزی هەبوون، ئەو چ جاران دیانەت وەك كاروپیشە نەددیت، لەوا ل سالا (1946)ێ دەست ژ مەلاتیێ بەردا و وەسیەت بۆ كوڕێن خوە ژی كرن كو مەلاتیێ بهێلن و ب دەستێن خوە دەبارا ژیانا خوە پەیدا بكەن، ئەڤە بوو ل دەمێ بۆ چەند سالەكا مەلایێ گوندێ (بشریان) بوو ل دەشتا بۆتان یا گرێدای بەردەڕەش هەر مژوولی خودانكرنا پەز و مالاتی بوو.
مەلا یەحیا ب هەلویستێن خوەیێن نەتەوەخواز و كەسەكێ خودان جەسارەت و سەنگین هاتبوو ناسكرن، هەرگاڤ دژبەری زێدەگاڤیێن بەگلەر و ئاغا و كەسانێن دەرەبەگ و ملكدارێن زەڤیێن چاندنێ بوو كو دخوەستن زولم و ستەمێ ل جۆتكار و هەژار و كەدكاران بكەن، ئەوی هەرگاڤ بەڕەڤانی ژمافێن وان دكر، ب سالان كەتە زیندانێ ل باژاڕێن مووسل و ڕەمادی ل سەر بیروباوەرێن خوەیێن پێشكەفتنخواز و مرۆڤدۆست، بۆ نموونە ل دەمێ هاتنا ڕەشید عالی گەیلانی وەزیرێ ناڤخوەیێ عیراقێ (1935 – 1936) بۆ دەڤەرا ئاكرێ؛ مەلا یەحیایێ جزیری ژی ئێك ژ وێ شاندێ بوو كو پێشوازی ل وەزیرێ ناڤهاتی هاتیە كرن؛ قایمەقامێ ئاكرێ وی سەردەمی (محەمەد مەردان) ژ مەلا یەحیایی داخواز دكەت پەیڤا ب خێرئینانێ ئەو پێشكێش بكەت، چونكی زانایەكێ مەزن و كەسەكێ خودان شیان بوویە ل زمانێ عەرەبی، مەلا یەحیا ژی وێ یەكێ ب دەلیڤە دبینیت و ل ڕێوڕەسمێن پێشوازیكرنێ كاغەزا قایمەقامێ دكەتە د بەریكا خوە دا و ب دەنگەكێ بلند و زمانەكێ ڕەهوان ئارێشە و پرسگرێكێن جۆتكارێن دەڤەرێ و زولم و ستەما ئاغا و دەرەبەگان دژبەری ڕێنجبەر و كەدكاران دگەهینتە وەزیرێ ناڤخوەیێ عیراقێ، ئەڤ جەسارەتا مەلا یەحیای گەلەك ب دلێ وەزیری دبیت و دبێژتێ (هێژ بەردەوام بە شێخێ مە) و دچیتە دەستێ وی و سۆزێ ددەت كو هەمی وان داخوازان بجهـ بینیت و دەرگەهێ وەزارەتێ ژی ڤەكری دهێلیت بۆ مەلا یەحیای چ گاڤا بخوازیت سەرەدانا بەغدا بكەت، هەلبەت ئەڤ بوویەرە دبیتە سەدەمێ سەرئێشییەكا زۆر بۆ وی و كەربێن قایمەقام و مەئموور و ئاغایێن دەڤەرێ ژ وی ڤەدبن و ژ گوندێ (بشریان) وی ڕادكێشنە ئاكرێ و دۆزا ب دارڤەكرن و ئیعدامێ دئێخنە سەر وی ل دادگەهێ، هینگێ مەلا یەحیا بەرسڤا وان ددەت و دبێژیت؛ هەكە ئەو بخوازن وی ئیعدام بكەن، گەرەكە گەیلانی ژی بهێتە ئیعدام كرن، ژ بەر كو وی ل هەمبەری ئاخافتنێن ڕۆژا پێشوازیێ پیرۆزباهی لێ كربوو، لەوا ل داویێ وەزارەتا ناڤخوە كۆمسیۆنەكێ پێكدئینیت و قایمەقامێ ئاكرێ و ڕێڤەبەرێ ناحیا بەردەڕەش دهێنە ڤەگوهازتن و سۆزا وەرگرتنا پۆستێ (مفتی) ب مەلا یەحیایێ جزیری دهێتە دان، لێ ئەو ڕەت دكە و ناخوازە وەك فەرمانبەرەكی خودان مووچەیێ دەولەتێ بژیت.
وەكە دن ژی؛ مەلا یەحیایێ جزیری هەمی كوڕین خوە هاندان كو تەڤلی ژیانا سیاسی و تەڤگەرا كوردینیێ ب بن و بەڕەڤانیێ ژ شۆڕەشا كوردستانێ و دەستكەفتێن گەلێ كورد بكەن، ئەڤە بوو كوڕێ وی (مەلا عاسم) ل دەمێ ڤەگەڕیانا (مەلا مستەفایێ بارزانی) ژئێكەتییا سۆڤیەتا بەرێ ل (6ی چریا ئێكێ یا سالا 1958)ێ؛ ئەوی شاندەك پێكئینا و بەر ب بەغدا كەفتنە ڕێ و بوویە ئێك ژ بەرگریكارێن خورت و ب هێز ژ ماف و داخوازێن جۆتكار و زەحمەتكێشێن دەڤەرا بۆتان و بەردەڕەش.
د ناڤبەرا سالێن (1934 – 1936)ێ ژی كو مالباتا شێخێن بارزان بۆ باژاڕێ مووسلێ هاتبوونە دوورئێخستن (نەفیكرن)؛ مەلا یەحیایێ جزیری بۆتانی و كوڕێ وی مەلا (عەلی بۆتانی) كو وی دەمی ل مووسلێ خواندەكارێ زانستێن دینی بوو؛ ژ بەر كو شێخێن مالباتا بارزان خالانێن وی بوون و ئەو ب خوە و مەلا عەلیێ ئێكێ یێ بابێ وی ژی باوەرمەند و پەیڕەوكارێن تەریقەتا نەقشەبەندی بوون، لەوما مەلا یەحیا و كوڕێ خوە عەلی پێكڤە بەردەوام سەرەدانا مالا (شێخ ئەحمەد)ێ خودانێ بارزان و برایێن وی ل تاخێ (ڕەئس ئەلكۆر) دكرن؛ تێكهەلی و هەڤبەندیێن هەردو مالباتێن بارزان و جزیری بۆتانی موكوم و بهێزن و گەلەك جاران هەر ل سەردەمێ (مەلا عەلیێ جزیریێ ئێكێ و مەلا یەحیایێ جزیری و مەلا عەلیێ بۆتانیێ دویێ) د گەل تەكیا بارزان و تەریقەتا نەقشەبەندی و مالباتا شێخێن بارزان خورت و بەردەوامن؛ هەر ل سەردەمێ شێخێ شەهیدان (عەبدلسەلام بارزانی) و (شێخ ئەحمەدێ خودانێ بارزان) و جەنابێ (مەلا مستەفایێ بارزانی) و هەتا ئیرۆ ژی مالباتا جزیری بۆتانی ژ ڤێ هەڤبەندی و ڕێچ و ڕێباز و دۆزێ نەڤەقەتیانە. هەروەها دەمێ مەلا یەحیا ل گوندێ (ماجیداوا) ئاكنجی بوو؛ دیتبوو كو خواندەكارێن دبستانا گوندێ ماجیداوا دەمێ سپێدێ سروودێن عەرەبی دبێژن ب دەنگێ بلند و مامۆستایەكی وان هەبوو ناڤ (محەمەد/ خەلكی ئامێدیێ)، مەلا یەحیای ب خوە سروودەكێ دڤەهینیت و داخوازێ ژ مامۆستای دكەت و دبێژیت چما خواندەكارێن تە ب زمانێ دایكا خوە سروودان ناخوونن؟ ئێدی سروودا مەلا یەحیای ل ئاسمانێ دبستانێ دەنگڤەددەت كو دبێژە (بژین بژین بۆ كورد بژین). مخابن زانا و خەباتكار (مەلا یەحیایێ جزیری) ل سالا (1959)ێ ل گوندێ (گردەپان) كۆچا داویێ كر و گۆڕێ وی بوویە مەزار.
هەژی گۆتنێ یە كو خەباتا ڤێ مالباتێ (جزیری بۆتانی) ب درێژاهییا بێتری سەد سالان بەرداوم و هێزدارە؛ بابكال و كوڕ و نەڤیێن وێ ل سەر پرانسیپ و بیروباوەرێن كوردینی و حەقبێژی و دادپەروەری و بەڕەڤانیكرنێ ژ دۆزا كورد و كوردستانێ و ماف و داخوازێن خەلكێن جۆتكار و زەحمەتكێش قوربانی داینە، ئەندامێن ڤێ مالباتا ڕێزدار هەرگاڤ چەلەنگ و ئەكتیڤ بوونە و ڕۆلێ وان د مەیدانا سیاسی و كەلتووری و جڤاكی و زانستی ئەكادیمی و خەباتا ڕزگارییا نەتەوی دا بەرچاڤ و دیاربوویە، وان بێتر كارێ نەتەوەخوازی و خەباتا هزری و سیاسی ل سەر ڕێچەكە پێشكەفتنخواز و چەپگەر تێكۆشینا خوە دۆماندنە، ئەڤ مالباتا خەباتكار نها ژی ل سەر ڤێ ڕێچا خوە یا كوردپەروەری بەردەوامن و د ناڤ ڕێزێن (پارتییا دیموكراتا كوردستانێ) دا جیهێ خوەیێ دیار و لایق گرتنە و پڕانییا بوویەر و ژیان و خەباتا مالباتا (جزیری بۆتانی) ژ ئالیێ خەباتكار و هەلبەستڤان (محەمەدڕەشاد) كوڕێ (مەلا یەحیایێ جزیری) وەك هەلبەست ب زاراڤێ كرمانجییا ژێری هاتیە ڤەهاندن.
زانا و خەباتكارێ كوردپەروەر (مەلا عەلی بۆتانی 1909 – 1990) ژی كو بابێ دیرۆكڤانێ مەزنێ كورد (عەبدلفەتاح بۆتانی)یە؛ ل سەر دەستێ بابێ خوە (مەلا یەحیایێ جزیری) و زانایێن مەزنێن مینا (ئەبوبەكر ئەفەندیێ ناڤدار ب مەلایێ گچكەیێ هەولێری) و زانایێ مووسلی (محەمەد كوڕێ حەجی عوسمانێ ئەفەندی ڕەزوانی) دەستوورناما ئانكو ئیجازا دوازدە علمیێ وەرگرتییە، لێ ئەو ژی مینا بابێ خوە (مەلا یەحیا) و ل سەر وەسیەتا وی ل سالا (1954)ێ كو وی دەمی ل گوندێ گردەپان بوو دەستێ خوە ژ مەلاتیێ بەرددەت و بەرێ خوە ددەتە باژاڕێ مووسلێ و دخوازە ب كەد و ڕەنجا زەند و باسكێن خوە دەبارا ژیانێ پەیدا بكە، مەلا عەلی بۆتانی سەرباری كو زانایەكێ پایەبلند بوو كەسەكێ هەلبەستڤان و زمانزان بوو و ب كوردی و عەرەبی و فارسی هەلبەست و بەرهەمێن وی هەنە.
هەلبەت بەری كو بێن و ب كورتاسی بەحسێ ڕۆل و پێگەهێ جڤاكی و خەباتا ئەكادیمییا پرۆفیسۆر و دیرۆكڤانێ مەزن (عەبدلفەتاح بۆتانی بكەین، هێژایە كو ئاماژێ بدەینە كەد و خەبات و مەزنییا نڤیسكار و ڕۆژنامەڤانێ ناڤدارێ كوردستانێ و دەڤەرێ سەیدایێ (عەبدلغەنی عەلی یەحیا بۆتانی/ 1943 – 2019) كو برایێ مەزنێ سەیدایێ عەبدلفەتاح بۆتانی یە و ناڤ و ستێركەكی ڕەوشەنە ل ئاسمانێ چاند و هزر و ڕۆژنامەڤانییا كورد و كوردستانی و عەرەبی ژی، دیسان فەرە ڕۆل و خەباتا كوڕەكێ دی یێ مەلا یەحیایێ جزیری بۆتانی بەرچاڤ بكەین كو ئەو ژی (مەلا عاسم)ە و مینا هەمی كوڕ و نەڤیێن مەلا یەحیای ل سەر هەمان ڕێچا كوردینی و عەدالەتخوازیێ هاتیە پەروەردەكرن، مەلا عاسم پشتی (14ی تەممووزا سالا 1958)ێ كو وی دەمی گۆتاربێژ و پێشنڤێژێ مزگەفتا گوندێ (گردەپان) بوو ل (دەشتا بۆتان) یا گرێدای دەڤەرا گۆرانەتییا بەردەڕەش، وی چاغی ل دەڤەرا بەردەڕەش بزاڤ و سەرهلدانەكا جۆتكاران ل دژی ئاغا و ملكدارێن ناڤچەیێ هاتە پێكئینان و مەلا عاسم تەڤی كو زانایێ دینی بوو، د هەمان دەم دا بەرپرسیارێ ڕێكخستنا جۆتكاران یا گرێدای (پارتییا دیموكراتا كوردستانێ)ژی بوو؛ ئەوی ڕۆلەكی سەرەكی د وێ بزاڤ و سەرهلدانا جۆتكار و ڕێنجبەران دیت و پشتی تەڤگەڕا كودەتایا (شەواف)ژی ل (8ی ئادارا 1958)ێ، ئەو سەرهلدانا جۆتكارێن دەڤەرا بەردەڕش هێژ توند و بەربەلاڤ تر بوو، ل بەراهیێ مەلا عاسم ژ جۆتكار و ئاغا و ملكداران كر ب ئارامی و لێبۆرین ئەو ئارێشە بهێتە چارەسەركرن؛ لێ ئاغایان ئەو وەكە شیوعی (كۆمۆنست) ل قەلەمدان، پاشان ل سالا (1961)ێ مەلا عاسم سەرۆكاتییا شاندەكێ ژ جۆتكارێن دەڤەرا بەردەڕەش دكەت و بەرێ خوە ددەنە بەغدا ب مەرەما كو ڕاستەڕاست نڤیسارەكا نەڕازیبوونێ بدەنە وەزیرێ ناڤخوە (ئەحمەد محەمەد یەحیا) ل دۆر ستەم و زێدەگاڤیێن مەلكدار و ئاغایان بۆ سەر مافێ جۆتكار و كەدكاران، لێ پشتێ ڤێ چەندێ متسەڕفییا مووسلێ، قایمەقامێ ئاكرێ ڕاسپارد كو (مەلا عاسم)ی دەستەسەر بكەن، ئەڤەبوو چەندین مەهان هاتە دوورئێخستن و نەفیكرن ل باژاڕێ (كووت/واسط) ل ژێریا عیراقێ. پشتی كو مەلا عەلی بۆتانیێ برایێ وی كەفالەتێ بۆ دكەت؛ مەلا عاسم دهێتە ئازادكرن و ڤەدگەڕیتە كوردستانێ، پاشان دبیتە بەرپرسێ ڕێكخستنێن پارتییا دیموكراتا كوردستانێ ل دەشتا هەولێرێ و تەڤلی بزاڤا كوردینیێ دبیت و د گەل هلبوونا ئاگرێ شۆڕەشا ئیلۆنا مەزن ژی؛ مەلا عاسم دگەهیتە ڕێزێن پێشمەرگەیێن كوردستانێ ل جەم فەرماندارێ قەهرەمانێ دەشتا هەولێرێ (فارس باوە)، لێ مخابن پشتی بەرخوەدانەكا شێرانە و بەرسینگگرتنا هێرشێن جاش و لەشکرێ عیراقێ ل ناڤچەیا بێستانە؛ مەلا عاسم و چەند هەڤالێن خوە یێن پێشمەرگە ل (9ی كانوونا ئێكێ یا سالا 1965)ێ شەهید دبیت و دگەهیتە كاروانێ سەرفرازێ جانگۆریێن كورد و كوردستانێ.
ب كورتاسی خەباتا جڤاكییا مالباتا (جزیری بۆتانی) ل هەردو دەڤەرێن (دەشتا بۆتان و بەردەڕەش) و (دەشتا هەولێرێ) و قوربانیدان و بەڕەڤانیكرنا وان ژ دۆز و مافێن جۆتكار و زەحمەتكێش و ڕێنجبەرێن كوردستانێ ڕۆل و باندۆرەكا مەزن هەبوو، ل وارێ وەراپێدانا هەست و هشمەندی و شیاربوونا نەتەوی و مافخوازی و بەلاڤكرنا هزرا دادپەروەری و عەدالەتخوازیێ ل جڤاكا كوردستانێ.
پرۆفیسۆرێ دیرۆكڤان (عەبدلفەتاح بۆتانی/ 1949 گردەپان – 2026 مووسل) تۆرن و پەروەردەبوویێ مالباتەكی وەهایە كو مە ل ڤان ڕێزكێن سەری بەحس كر، ب ڕاستی ژی سەیدایێ عەبدلفەتاح ل وارێ بسپۆری و سەنگ و ڕۆلدارییا خوە یا سەنگین ل سەر ئاستێن ئەكادیمی و ئەدەبی و وەلاتپارێزی؛ دووماهی چریسكا وێ خەتیرا گەشا بەرخوەدان و خزمەتكرنا دۆزا ڕزگارییا كورد و كوردستانێ بوو كو مالباتا (محەمەد قوتك)ێ جزیری بۆتانی ب درێژاهییا بێتری سەد سالان ل هەردو پەرچەیێن باكوور و باشوورێ كوردستانێ بەردەوام كرن و قوربانیێن مەزن دانە.
ل دووماهیێ دكارم بێژم كو ڕۆل و پێگەهـ و خەبات و بەرخوەدان و وەلاتپارێزییا ڤێ مالباتا ڕێزدار كو دیرۆكڤانێ مەزنێ كورد عەبدلفەتاح لێ بەرهەم هاتیە و مینا خەلاتەكی بوویە بۆ وارێ زانستی و ئەكادیمی و خزمەتكرنا دیرۆك و چاندا كوردی؛ خزمەت و باندۆرا وان هندی خزمەتا میرگەهەكی بوویە و شیاینە ل دو پشکێن باكوور و باشوورێ كوردستانێ تەڤلی خەباتا ڕزگارییا گەلێ خوە ب بن، ڕاستە كوڕێن بەدرخان پاشایێ میرێ بۆتان شیان گەلەك شانازیێن مەزن بۆ گەلێ كوردستانێ تۆمار بكەن، ب تایبەتی (میر سورەییا و جەلادەت و كامیران و میقداد) كو ل وارێن كارگێڕی و كەلتووری و دیپلۆماتیك و ڕۆژنامەڤانی (ڕۆژناما كوردستان/ ئێكەمین ڕۆژناما كوردی ل سالا 1898ێ ل قاهیرەیا مسرێ) خزمەت و شانازیەكا بێ هەمپا پێشكێشی دیرۆكا كوردان كرن، ب وی ئاوایی مالباتا زانایێ كورد (مەلا محەمەد قوتك)ێ جزیری بۆتانی و كوڕ و نەڤیێن وی ژی پشتی ڕەڤ و كۆچباربوونێ و زێدەباری ڕەوشا وان یا ئالۆز و هەژاری و نەداری؛ لێ وان ڕێچا باب و كالان بەرنەدا و شیان شۆڕەشەكا هزری ڕەوشەنگەری د ناڤ جڤاكا باشوورێ كوردستانێ ل دەڤەرێن بەهدینان و سۆران دا ل داربێخن و خزمەتا وارێ شیاربوونا جڤاكی و ژێیاتییا نەتەوی بكەن، ڕاستە ئەو مالباتەك بوون لێ ڕۆل و خەباتا وان هندی میرگەهەك و سازییەكا دەولەتێ خوەدی سەنگ و باندۆرە، سلاڤ بۆ جانێ دیرۆكڤانێ مەزن پرۆفیسۆر (عەبدلفەتاح بۆتانی) و برا و مام و باب و بابكالكێن وی كو ئەوان بهەڤڕا گەلەك ب جەسارەت و سەخاوەت مان و ژیانا خوە د ڕییا خزمەتكرنا دۆزا كورد و كوردستانێ مەزاخت.
تێبینی:
بۆ نڤیسین و بەرهەڤكرنا ڤێ مژارێ؛ من مفایەك مەزن ژ پەرتووكا سەیدایێ پرۆفیسۆر (عەبدلفەتاح بۆتانی) وەرگرتیە، من پڕانییا زانیاریێن گرێدای دیرۆكا مالباتێ ژ بەرهەمێ وی یێ عەرەبی (كورتییەك ل دۆر دیرۆكا جڤاكی و سیاسییا مالباتا مە؛ د گەل چەند ئاڤڕییەكێن ئارشیڤا ژیان و بیرئانینێن من – 2020، هەولێر) و ب ئاوایەكی كورت و پوخت وەرگێڕایە سەر زمانێ كوردی.
