گۆڤارا مەتین گۆڤارەکا ڕەوشەنبیری یا گشتی-هەیڤانەیە
ژ به‌ر شێوازێ ب له‌ز كه‌تنا ژیانا مۆدێرن و زێده‌بوونا به‌رچاڤ یا دودلیێ و تێكچوونێن ده‌روونی یێن ژ ئه‌نجامێ جودابوونێ ژ سروشتی په‌یدا بووین، ناڤەندێن ده‌روونی و ژینگه‌هی ده‌ست ب دوباره هه‌لسه‌نگاندنا ره‌فتارێن كه‌ڤن کرن، ئه‌وین د ده‌مێ خۆ دا دهاتنه هژمارتن وه‌ك نه‌ریتێن روحی یان ره‌فتارێن نه زانستی، ژ گرنترین وان ره‌فتاران هه‌مبێزكرنا داران و به‌ركه‌فتنا جه‌سته‌یی یا ئێكسه‌ر دگه‌ل وان بوو.
به‌روڤاژی هنده‌ك دیتنان كو دبێژن ئه‌ڤ ره‌فتاره ب تنێ ستایله‌كه بله‌ز ل سه‌ر ئورگانێن سوشیال میدیایێ ده‌رباز دبیت و دبۆریت، ڤەكۆلینێن ساخلەمی و فیزیولۆژی، پشتڕاست دكه‌ن كو هه‌مبێزكرنا داران و كارلێكا ئێكسه‌ر د گه‌ل دا، مفایێن راسته‌قینه و سه‌لماندی پێشكێش دكه‌ن كو ئه‌ركێن بایولۆژی ب هێز دئێخن، دیسان پشتگیرییا ساخله‌مییا ده‌روونی یا خۆ پاراستنێ دكه‌ت.
1 – بایۆكیمیا هه‌مبێزكرنا داران … مێشك چاوا به‌رسڤێ دده‌ت؟
ده‌مێ مروڤ دارێ هه‌مبێز دكه‌ت كارتێكرن ب شێوه‌یه‌كێ ساده جێنابیت، به‌لكو به‌رهه‌مێ كارڤه‌دانه‌كا عه‌سه‌بی و هورمۆنی یا راسته‌وخۆ یه.
- هاندانا هورمونێن سلامه‌تییێ (ئوكسیتوسین): لێكۆلینێن ره‌فتاری و ده‌روونی خۆیا دكه‌ن كو به‌ركه‌فتنا جه‌سته‌یی یا ئێكسه‌را مرۆڤی دگه‌ل دارێ بۆ ماوێ نه كێمتر ژ 21 چركه‌یان، مێشكی هان دده‌ت بۆ به‌ردانا هورمۆنێ ئوكسیتوسینOxytocin) ) کو یێ به‌رپڕسه ژ بلندكرنا هه‌ستێ باوه‌ریبخۆبوونێ و سه‌قامگیرییا سوزداری، ئارامبوونا ئێكسه‌ر و نزمكرنا هه‌ستێ ب تنێبوونێ.
- راستڤه‌كرنا گه‌هینه‌رێن عه‌سه‌بی: هه‌بوونا د ناڤ داران دا و ده‌ستكرنا قورمێن وان، رێژه‌یا هه‌ردو هورمۆنێن سیروتونین و دوبامین ب شێوه‌یه‌كێ به‌رچاڤ بلند دكه‌ت، كو دبنه هاریكار ژ بۆ به‌رهنگاربوونا نیشانێن خه‌موكییێ و باشكرنا زه‌وقی ب گشتی.
2 – كێمكرنا سترێس و ته‌نگه‌زارییێ:
ته‌نگه‌زاری د نوژدارییا ده‌روونی دا ب رێژا هورمۆنێ كورتیزولی د گلیزی یان د خوینێ دا د هێته پیڤان، د ڤه‌گۆلینه‌كێ دا كو د گۆڤارا Environmental Health and Preventive Medicine دا هاتیه به‌لاڤكرن، ڤه‌كۆله‌ر گه‌هشتنه وێ باوه‌رییێ، كو ب تنێ روینشتن دناڤ داران دا یان ده‌ستكرنا قورمێن وان د بیته ئه‌گه‌ری كێمبوونا هه‌ستێن ته‌نگه‌زارییێ و دیسان كێمبوونا لێدانێن دلی و كێمكرنا به‌رسڤدانا دلی و خوینبه‌ران بۆ ته‌نگه‌زاریێ. Miyazaki et al. 2019))
هه‌روه‌سا تاقیكرنێن كلینیكی ئه‌وێن د گۆڤارا زانستێن نه‌خۆشیێن دلیJournal of Cardiology دا هاتینه به‌لاڤكرن، پشتڕاست كرینه كو ب رێڤه‌چوون دناڤ داران دا و ده‌ستكرنا وان، فشارا خوینێ كێم د كه‌ت ب به‌راوردكرن د گه‌ل ئه‌و كه‌سێن دناڤ باژێرێن قه‌ره‌بالغ دا دژین.
3 – فیتونسیدا Phytoncides)):
نێزیكبوون ژ داران یان ده‌ستكرنا وان وه‌دکه‌ت كو مرۆڤ بێهنه‌كێ هانه‌سه بكه‌ت كو دار بۆ به‌رگریێ ژ هنده‌ك نه‌خۆشییان ده‌ردئینیت كو دبێژنێ Phytoncides، دكتۆر Dr. Qing Li، مامۆستایێ كۆلیژا پزیشكی ل زانكۆیا نیگاتا یابانی و پێشه‌نگێ زانستێ نوژداریا دارستانان، سه‌ركێشیا كۆمه‌كا ڤه‌كۆلینێن به‌رفرەهـ ل سه‌ر ڤان پێكهاته‌یێن كیمیایی كر، د په‌رتووكخانا نودژداری یا نشتیمانی یا ئه‌مریكی داPubMed/ NCBI به‌لاڤ بووین، ئه‌نجامێن ڤان ڤه‌کۆلینان پشتراستكر كو هناسه‌كرنا ڤان پێكهاتا Phytoncides دبیته ئه‌گه‌ری زێده‌بوونه‌كا گه‌له‌ك مه‌زن د چالاكی و هەژمارا خروكێن سپی یێن خوینێ كو دبێژنێ شانه‌یێن كوژه‌كێن سروشتی NK Cells كو د به‌رپرسن ژ هێرشكرنا سه‌ر ڤایروس و شانه‌یێن كانسه‌رێ، كارتێكرنا ڤێ روینشتنا چاره‌سه‌ریێ بۆ ماوێ چه‌ند هه‌فتییه‌كان ڤه‌دكێشیت.
4 – سه‌رشیشتن ل دارستانێ Shinrin-yoku)):
كه‌له‌گ ڤه‌كۆلینێن پزیشكی یێن نوی یێن سالا 2025ێ ژ وان ژی ئه‌وا دكتۆر ویدیا إیكا نوگراهاdr. Widya Eka Nugraha ژ كۆلیژا پزیشكی ل زانكۆیا IPB، ئاماژه پێدایی كو هه‌مبێزكرنا داران به‌رهه‌مێ خۆ یێ فیزیولۆژی و هزری یێ هه‌ره مه‌زن ب ده‌ستڤه‌دئینیت ده‌مێ د چارچووڤه‌یا «چاره‌سه‌ری ب سروشتی» یان «سه‌رشیشتن ل دارستانێ» د هێته په‌یره‌وكرن، ئه‌ڤ تێگه‌هه رامانا هندێ ناده‌ت كو مرۆڤ وه‌رزشا له‌شی یا دژوار یان یا ب هێز ئه‌نجام بده‌ت، به‌لكو خۆ نقومكرنه‌كا ته‌مام و هه‌ستیارییه دناڤ ژینگه‌هه‌كا كه‌سك دا، ب كارئینانا پێنج هه‌ستان (ده‌ستكرن، بهێنكرن، دیتن، گوهلێبون، هه‌ناسه‌كرن) ژ بۆ دوباره ڤه‌گه‌راندنا به‌لانسا بایولۆژی یا له‌شی و رزگاربوون ژ تنێتییا ته‌كنو‌لۆژی.
5 – تیۆرا ئه‌ردكرنێEarthing :
دار دهێنه هەژمارتن ژ ڤه‌گوهێزه‌یێن گه‌له‌ك باش بۆ ڤه‌گوهاستنا ئینێرژییا ئه‌ردی، ل دویف ڤەکۆلینێن د گۆڤارا ژینگه‌ه و ته‌ندروستی یا گشتی یا ئه‌مریكی Journal of Environmental and Public Health هاتینه به‌لاڤكرن، دیاربوویه كو ل دمێ هه‌مبێز یان ده‌ستكرنا راسته‌وخۆ یا قورمێ دارێ، ئه‌و كریارا دبێژنێ ئه‌ردكرنEarthing رویدده‌ت، ئه‌ڤ پرۆسه‌یه هاریكارییا ڤه‌گوهاستنا ئه‌لكترۆنین ئازاد ژ ئه‌ردی بۆ له‌شی دكه‌ت، كو دبیته ئه‌گه‌رێ كێمكرنا رادیكالێن ئازاد (الجذور الحرة) د له‌شی دا ديسان كێمكرنا نیشانێن هه‌ودانا درێژخایه‌نInflammatory markers د خوینێ دا و هه‌روه‌سا باشتركرنا كوالێتییا خه‌وێ.
ل دویماهیێ دێ بێژم كو هه‌مبێزكرنا داران نه ب تنێ ره‌فتاره‌كا سوزدارییه یان ژی كریاره‌كا هێماداری یا ساده‌یه، به‌لكو رێكه‌‌كا چاره‌سه‌رییا بێ به‌رانبه‌ره و پشبه‌ستییه ب داتایێن تاقیگه‌هی و فیزیولۆژیێن موكم و د سه‌رده‌مه‌كی دا كو نه‌خۆشیێن گرێدایی ب ستایلێ ژیانا سه‌رده‌م، دیاره كو زڤرین بۆ هەمبێزا سروشتی یا بوویه ژ كارێن فه‌ر ژ بۆ ڤه‌گه‌راندنا ساخله‌مییا جه‌سته‌یی و روحی.
کی بەرپرسیارە ژ “شاشی و درەوێن” ژیرییا چێکری؟
بەرهەڤکرن و وەرگێڕان: مەتین
ژیرییا چێکری نە ب تنێ ئامرازەکێ تەکنیکی یێ هاریکارە د ڕاگەهاندنێ دا، بەلکو ئەڤرۆ یا بوویە هەڤپشکەکێ ڕاستەقینە د دارشتن و رەواننڤیسینا هەر نووچەیەکی، زەنگینکرنا هەر ناڤەرۆکەکێ و هەتا فۆرمالیزەکرن ئانکو پەخشینا شێوەیێ تێگەهشتنێن گشتی سەبارەت تاکە کەس و کۆمپانییان. ل گەل بەرفرەهبوونا ب کارئینانا ژیرییا چێکری د ژوورێن نووچەیان و لڤینەرێن لێگەڕ و پلاتفۆرمێن گەهاندنا جڤاکی دا، نها ئاریشەیەکا یاسایی و ئەخلاقی کو ل دەمێ بەرێ نەبوو یا پەیدا بووی؛ کی بەرپرسیارەتیێ هەلدگریت دەمێ ژیرییا چێکری پێزانینەکا درەو دروست دکەت کو زەرەر و زیانێ ب ناڤ و دەنگێ ئێکێ دگەهینیت؟
د کەیسەکێ دا کو ل ڤێ داویێ ل ویلایەتا مینیسۆتا یا ئەمریکی پەیدابوویە، بەرپرسێن کۆمپانیایەکا تایبەت یا بچویک کو بسپۆرە د وزەیا ڕۆژێ دا، ب ناڤێ «وولف ڕیڤەر»، تێبینییا بلندبوونەکا نە رۆهن د هەژمارا هەلوەشاندنا گرێبەستان دا ژ لایێ بکاربەران ڤە هاتەکرن. دەمێ پرسیار کرین، ئەو شۆک بوون کو گەلەک ژ وان بکاربەران ب رێکا لڤینەرێ لێگەڕ یێ «گووگل»ی پێزانین دیتبوون کو دبێژن کۆمپانیا «وولف ڕیڤەر»، ب توهمەتا «کارێن خاپینۆک»یا تویشی لێپرسینەکا دادوەری بووی ژ لایێ داواکارێ گشتی یێ ویلایەتێ ڤە.
لێ ئەڤ زانیارییە نە یا راست بوو، چونکی چ لایەنەکێ حوکمەتی داوا ل سەر کۆمپانیێ تۆمار نەکربوو. سوپرایزا مەزنتر ئەوبوو کو ئەڤ «درەو»ـە ب ڕۆهنی د ئەنجامێن لێگەریانێ یێن کو ژ لایێ «جێمینای»، سیستەمێ «گووگل» یێ ژیرییا چێکری ڤە هاتبوون بەرهەمئینان، دیار دبوون.
ل گەل مەزنبوونا زیانان و نەبوونا بەرسڤێن کاریگەر ژ کومپانیا «گووگل» بۆ ڕاستڤەکرنا شاشیێ، کۆمپانیێ بڕیار دا کو داوایێ ل سەر زەبەلاحێ تەکنۆلۆژیایێ مەبەست ژێ «ژیرییا چێکری»ـە ب توهمەتا ناڤزراندنێ تۆمار بکەت. و ل دویڤ رۆژنامەیا «نیویۆرک تایمز»، ئەڤ کەیسە یا بوویە ئێک ژ 6 داوایێن دادوەری یێن کو ژ لایێ کۆمپانییان یان تاکەکەسان ڤە هاتینە بلندکرن و سکالایێ ژ وێ چەندێ دکەن کو ژیرییا چێکری پێزانینێن درەو بەرهەمئیناینە و بەلاڤکرینە کو زیانەکا ڕاستەوخۆ گەهاندییە وان.
د یاسایا کەڤن دا، ناڤزراندن کریارەکا مرۆڤی یە؛ کەسەک تشته‌کی دنڤیسیت یان دبێژیت کو زیانێ ب ئێکێ دی دگەهینیت. لێ ل گەل ژیرییا چێکری، «بکەرەکێ ڕاستەوخۆ» ب رامانا وێ یا کەڤن نینە. ل ڤێرە پرسیارا بنەرەتی دیار دبیت؛ ئەرێ ناڤەرۆکەکا کو ژ لایێ ئالاڤەکێ ڤە دهێتە بەرهەمئینان دشێت ب شێوەیەکێ یاسایی وەک ناڤزراندن بهێتە پولێنکرن؟ ئەگەر وەسابیت، کێ بەرپرسە… پێشئێخەر… کۆمپانیایا خودان… بکارهینەر… یان نموونەیا AIێ ب خۆ؟
ڕۆژنامەیا نیویۆرک تایمز ژ یوجین ڤۆلۆخ، شارەزایێ یاسایی و مامۆستایێ ئازادییا دەربڕینێ ل زانینگەها کالیفۆرنیا، کورتییا ئاریشەیێ ڤەدگوهێزیت و دبێژیت: «بێ گومان ئەڤ مۆدێلێن ژیرییا چێکری دشێن زانیاری و داتایێن خراپ و نە راست بەلاڤ بکەن، لێ پرسیار ئەوە؛ کێ بەرپرسیارەتیێ هەلدگریت؟».
ل سالا 2023، ڕاگەهاندنکارێ پارێزگار مارک واڵتەرز داوایەک ل سەر «ئۆپن ئەی ئای» بلند کر پشتی گۆتی کو وێ ب شاشی بەرسڤ دایە و ئەو ب گونەها دزیێ یێ سویچبارە. لێ کەیس هاتە ڕەتکرن و ئەگەر ئەو بوو کو ئەو رۆژنامەڤانێ ئەو بەرسڤ وەرگرتی باوەر نەکریە و ب وێ ئێکێ «چ زیانێن ڕاستەقینە چێنەبووینە».
ل ڤێرە ئاستەنگەکا گرنگ دیار دبیت؛ یاسایا ئەمریکی گەلەک جاران پێدڤی ب سەلماندنا «نیازێ» یان «کێمترخەمیێ» هەیە. لێ چاوا دشێت «نیازێ» د ناڤ «خەوازمییەکێ» دا بسەلینیت کو کەس نزانیت چاوا بڕیارێن خۆ ددەت؟
د حالەتەکێ دی دا، چالاکڤانێ ڕاسترەو ڕوبی ستارباک داوایەک ل سەر کۆمپانیا «مێتا» بلند کر پشتی کو ل سەر پێگەهێ «ئێکس» وێنەیەکێ وی کو ب ژیرییا چێکری هاتبوو دروستکرن و ل سەر هاتبوو نڤیسین کو وی تێکهەلی ل گەل روودانێن 6ی کانوونا دویێ 2021 هەیە (تێدا سەدان خۆپێشاندەران هێرشکربوونە سەر ئاڤاهیێ کاپیتۆل یێ ئەمریکی کو بارەگەهێ کونگرێسێ یە و هەژمارەکا کەسان ژ خۆپێشاندەر و ئاسایشێ هاتنە کوشتن). بەلێ «مێتا» شییا ب لەز چارەسەریێ بکەت، بێی کو بچیتە د ململانێیەکا دادوەری دا و ئەو کەس وەک شیرەتکارێ خۆ د کەیسێن باوەڕی پێکرنا ژیرییا چێکری دا دامەزراند. شارەزایێن ڤی بیاڤی دبینن کو کۆمپانیێن ژیرییا چێکری باش دزانن کو ئەگەر ئێکەم حوکمێ دادوەری ل دژی وان دەرکەفت، دێ دەرگەهێ هزاران داوایان ڤەکەت.
حەتا ل ئەوروپا، ڕاگەهاندنکارێ ئیرلەندی یێ ناڤدار دەیڤ فانینگ داوایەک ل سەر مالپەرێ «ئێم ئێس ئێن» بلند کر، پشتی کو نووچەیەکێ کو ب شێوەیەکێ ئۆتۆماتیکی هاتبوو دروستکرن بەلاڤبووی و دبێژیت کو ئەو تویشی دادگەهکرنێ ب توهمەتێن سێکسی بوویە. هەرچەندە چیرۆک ب تەمامی ساختە بوو، لێ بەلاڤکرنا وێ ل سەر پلاتفۆرمەکا مەزن وەکی مالپەرێ «ئێم ئێس ئێن» ئاریشەیەکا مەزن بۆ وی دروستکر و ل نک ڕایا گشتی ناڤێ وی هاتەزڕاندن.
بۆچی کەیسا «وولف ڕیڤەر» یا جودایە؟
هژمارەکا شارەزایان دببینن کو کەیسا «وولف ڕیڤەر» ل سەر «گووگل» دبیت مەترسیدارترین بیت، چونکی ژ قۆناغا «مگرتییا تیۆری» دەرباز بوویە و گەهشتییە بەلگەکرنا زیانەکا دارایی یا ڕاستەوخۆ، کو گرێبەست ب بهایێ 388 هزار دۆلاران ژ دەست داینە و ژ دەستدانا بکڕێن مسۆگەر پشتی کو هەڤڕکێن کومپانیا وولف ریڤەر ئەو پێزانینا شاش بۆ ناڤزراندنا کۆمپانیێ بکارئینای، ل گەل تخمینکرنا زیانێن گشتی بۆ سالا 2024ێ ب نێزیکی 25 ملیۆن دۆلاران. یا ژ ڤێ گرنگتر، کۆمپانی «کەسایەتییەکا گشتی» نینە و ئەڤ خالە ب تنێ تێرا دکەت بهێتە سەلماندن کو «گووگل»ێ کێمترخەمی یا کری. ل گەل ڤێ ئێکێ و زێدەباری ڕاگەهاندنا «گووگل»ێ کو وێ ئاریشە چارەسەر کریە، هێشتا ئەنجامێن شاش یێن لێگەریانێ دیار دبن.
ئەڤرۆ، پرسیارەکا فەلسەفی و یاسایی یا کویر دهێتەکرن؛ ئەرێ دڤێت ژیرییا چێکری ب تنێ وەک «ئامرازەک» بهێتە دیتن، یان وەک هەبوونەکێ کو ناڤەرۆکێ دروست دکەت و بۆ هەر ئاریشەیەک بۆ وێ کۆمپانیایا ئەو دیزاینکری دهێتە ڤەگەڕاندن؟
ل دویڤ هندەک شارەزایان، 3 ئاراستە د گەنگەشەیا یاسایی یا ناڤدەولەتی دا هەنە:
1- هژمارتنا ژیرییا چێکری ب تنێ وەک ئامرازەکێ وەکی قەلەمەکێ کو کەسەکێ دی پێ دنڤیسیت، ژبەر ڤێ ئێکێ بەرپرسیارەتی ب تنێ ل سەر بکارهینەری یە.
2- دانانا بەرپرسیارەتیێ ل سەر کۆمپانیا پێشئێخەر چونکی وێ سیستەمەک دیزاین کریە و ڕاهێنان پێکریە و بەلاڤکریە کو دشێت ناڤەرۆکەکا زیانبەخش بەرهەم بینیت.
3- ڕێبازا بەرپرسیارەتییا هەڤپشک کو پێشئێخەر پشکەکێ ژ بەرپرسیارەتیێ هەلدگریت بەرامبەر کێماسییا خۆ د پاراستن یان ڕاستڤەکرنێ دا.
هەتا نوکە، چ چارچووڤەیەکێ یاسایی یێ ناڤدەولەتی یێ ڕوون نینە، و دادگەهـ دوودلن، دبیت ژ ترسا ڤەکرنا دەرگەهێ هزاران داوایان، و ژبەر ڤێ چەندی کۆمپانی چارەسەریێ ل سەر دەرچوونا حوکمێن کو ببنە پێشینە، پەسەند دکەن.
ئەرێ دڤێت ژیرییا چێکری ب تنێ وەک «ئامرازەک» بهێتە دیتن، یان وەک هەبوونەکێ کو ناڤەرۆکێ دروست دکەت و بۆ کۆمپانیایا کو ئەو دیزاین کریە دهێتە ڤەگەڕاندن؟
پاشەرۆژا یاسایێ یا د جیهانەکێ دا کو ژ لایێ خەوارزمییان ڤە دهێتە بڕێڤەبرن
نوکە یا ڕۆنە کو ژیرییا چێکری یا بوویە بکەرەکێ نوو د پیشەسازییا ڕاگەهاندنێ دا.
ژبەر ڤێ ئێکێ، ئالنگارییا ئەڤرۆ دیارکرنا وێ چەندێ یە، کی دێ بهایێ وێ دەت دەمێ پێزانینێن شاش ژ دروستکرنا ئالاڤەکێ بیت کو ناهیتە محاسەبەکرن، بەلێ ما نە دشییان دایە ئەو ئالیێ ئەو دروستکری بهێتە محاسەبەکرن.
ژێدەر:
https://aawsat.com
