ھەی دنیایێ… فەلەکێ… خایینێ… بۆ کەسێ نەمایێ…

د ڤێ دنیایێ دا ھەمی ئنسان د دو بابەتان دە وەکھەڤن. وەکھەڤییەکە تمامی ھەیە؛ ئەو ژی مرن و ئاقل. ھەر ئنسانەکی ڤێ دنیایێ ژ ئاقلێ خوە رازییە و ھەر ئنسان دێ مریتن. ژ بەر ھندێ چەندا کو مرن یا دلسۆژ و دلئێش ژی بیتن، د دەمەکی نێزیک دا مرۆڤ دعەلمیتە مرنا دۆست و یاران و ھەمی حەزژێکەرێن خوە.

١ێ مەھا ئیلۆنا ٢٠٢٦ێ، د رۆژا “رۆژا ئاشتیا دنیایێ” دا بێی کو ئاشتیا ناڤخوەیی یا کوردستانێ و یا ھەمی دنیایێ ببینیتن، سەیدایێ عەبدولفەتتاح بۆتانی، چوو بەر رەحما خوەدێ. سەیدایێ بۆتانی، مرۆڤەکی زانا، فاما، تێگەھشتی و گەلەک خوەشکێن(موتەوازع) بوو. ب خوە پرۆفیسۆرێ دیرۆکا ھەڤچەرخا ئیراقێ بوو. مرۆڤەکی خوەندەڤان و ژ بۆ نڤیسینێ ژی گەلەک ب خیرەت بوو. ب سەدان شاگردێن ماستەر و دۆکتۆرایێ راگەھاندبوون. ھەمی ژییانا خوە ژ بۆ علم و زانین و تێگەھشتنێ تەرخان کربوو.

جارا پێشییێ د سالا ٢٠١١ دا ل گەل سەیدایێ تەحسین ئیبراھیم دۆسکی ھاتبوو ترکیێ و مە ل ئستەنبۆلێ ئێکودو دیت. مرۆڤەکی کێمقەسە، لێ پر ھزر و بیر بوو. ھێدی ھێدی ب رێڤە دچوو و چو جاران سەلیقا خوە خراب نەدکر. د دیتنا پێشین دا، بۆ من قەناعەتەک چێبوو کو ئەو مرۆڤەکی باش و زانا بوو. وێجارێ ئەم ب ھەڤرا دا چینە قۆنیایێ و ل کتێبخانەیا دەستخەتان، ل دەستخەتێن کوردی نھێرین. ژخوە مرۆڤەکی ھەوجەناکەت کو ناڤێ وی بێژم، سۆز دابوو مە کو ھندەک دەستخەتێن نوو، نەخاسمە یێن ئەحمەدێ خانی بدەتە مە. وی ژی وەکی سەرۆکێ سەنتەرێ ڤەکۆلینێن کوردی ل زانینگەھا دھۆک، ھندەک دراڤ ژی ل گەل خوە ئینابوون کو ھەکە ئەو مرۆڤێ دەستخەت د دەستی دا، وان دەستخەتان بدەتە مە، دا ئەو ژی حەقێ زەحمەتا وی بدەتە وی. لێ مخابن ٣-٤ رۆژان ئەم مانە ل قۆنیا و وی مرۆڤی خوە ل مە بەرزەکر و مە نەشیا وان تشتێن وی بەحس ژێکری ب دەستخوە ڤە بینن. لێ ھەروەکی دھێتە زانین ل قۆنیا کتێبخانەکە دەستخەتان ھەیە و مە ل وێرێ ڤەکۆلینەک کر و تەقریبەن ژ سەدان زێدەتر دەستخەتێن کوردی، عەرەبی و فارسی ژ بۆ سەنتەرێ ڤەکۆلینێن دھۆکێ ئیناندن.

لێبەلێ بەری مەسەلا دەستخەتان، تشتەکی خوەشتر چێبوو و سەیدا ھەتا چوویە بەر رەحما خوەدێ ژی ھەر دگۆت. ئەو ژی، ھێژ ئەم ل ئستەنبۆلێ، من گۆتێ؛ “ئەزبەنی تە چو جارا د. ئیسمائیل بێشکچی دیتییە؟” گۆت؛ “نەخێر.” من گۆتێ؛ “دخوازی ببینی؟” گۆت؛ “خوەزی من دیتبا، لەورا زۆر موعجبێ وی مە.” وێ شەڤێ، من ژ بۆ مامۆستا بێشکچی، تەلەفۆن کر و رۆژا پاشتر سپێدێ ل ئەنقەرە، ل جادا مەشروتییەتێ مە ھەڤدو دیت. مامۆستا بێشکچی گەلەک کەیفخوەش بوو ب دیتینا د. عەبدولفەتتاح بۆتانی، لێ سەیدایێ بۆتانی ژ کەیفان دا باوەر نەدکر کو بێشکچی ب روح و جان و جەسەد ل ھەڤبەری وی روونشتیە و سۆحبەتێ دکن. ب سەعەتان ل وێرێ پێکڤە روونشتن و من ژی وەرگەڕا ئاخفتنێن وان کر. ھەردو ژی گەلەک کەیفخوەش و تێر ژ ھەڤ جوودابوون ل وێرێ. دۆکتۆر بۆتانی، ئەو سۆحبەتا وێ رۆژێ ل وێدەرێ کری، وەک گۆتارەکە بالکێش نڤیسی و بەلاڤ کر. پشتی چەند سالان سەنتەرێ ڤەکۆلینان ژی کرنە سەنتەرێ بێشکچی بۆ ڤەکۆلینێن مرۆڤایەتی، و ل گەل مامۆستا بێشکچی د کانوونا ٢٠١٦ێ ئەم ھاتنە ڤێرێ و من ل گەل ھندەک برادەرێن دی، مە کۆنفەرانسەک پێشکێش کر و سالا پاشتر بھارێ، ھەیڤا گولانێ بوو ئەز دبێژم، دیسا ل گەل مامۆستا بێشکچی ئەم ھاتنە دھۆکێ ژ بۆ سەمپۆزیۆم و ڤەکرنا وی سەنتەری. د ڤان ھەمی روودانێن گرنگ دە، سەیدایێ بۆتانی گەلەک چالاک و ھەڤالینییەکە خوەش ل گەل مامۆستا بێشکچی دکر.

***

سەیدایێ عەبدولفەتتاح بۆتانی، د سالا ١٩٥٠ێ دە ل گوندەکی بەردەرەش ھاتبوو دنیایێ. بنیاتێ وان ژ دەڤەرا بۆتان ھاتبوونە دەوروبەرێن مووسلێ، ل ناڤ عەشیرەتێن گۆران و سوورچییان ب جھ ببوون. بابێ وی مەلا بوو. لێ مەلاتی نەکربوو. بەس علم و کتێبێن رێزێ خوەندبوون. وەکی پرانییا مەلایێن مەدرەسەیێن کوردستانێ، ئاشق و ئەڤیندارێ مەلایێ جزیری و ئەحمەدێ خانی بوو. ڤێجا جاران ھەلبەستا بابێ خوە یا مەلا عەلی بۆتانی کو ل سەر مەلایێ جزیری نڤیسیبوو بۆ من ب دەنگەکی بلند دخواند؛

“من و مەلایێ جزیری

لە کاتی خۆی جزیری وەک من ئاسای رەش و رووت بوو

لە سایەی چاوی سەلما پایەبەرز و خاوەن دیوانە

چ ئێکسیرێکە دلداری، لە دنیا چت بە سەر دێنی

ھەمیشە بەمدەیە عاشق کەچی مەعشوقە سولتانە

زەماوەندی ھەسەنکەیف بۆ مەلای تیغێکی خونرێژ بوو

کەج و نەیزانی گەرداوە لە لای وا بووکە سەیرانە”

و د گۆت؛ “بابێ من ٦٠-٧٠ سال بەری نھا دیوانا مەلایێ جزیری دخواند. ڤێجا نەبێژە ئەز ب تەنێ ڤان کاران دکەم. مە دەستخەتەک ژی ژ دیوانا جزیری ھەبوو. لێ نھا بەزر بوویە”. ئەو ب خوە ژی گەلەک ئاشقێ مەلایێ جزیری و ئەحمەدێ خانی بوو. ھەروەسا شەیدایێ سترانێن محەمەد عارفێ جزیری و سترانێن گەلێری بوو. ھەردەم دگۆت؛ “دیرۆکا کوردان د سترانان دا ھاتییە نڤیسین”.

مامۆستا بۆتانی مرۆڤەکی زۆر حەنەککەر و خوەشبین بوو، دەما ئەڤ ھەلبەستا بابێ خوە بۆ من دخوەند، من ژی دگۆتێ؛ “ئاھا تە رێیا بابێ خوە و مەلایێ جزیری بەردایە و تو ل پەی مارکس و علمانییەتێ و ھێرڤە وێڤە دچی”. ئەو ژی دا بێژیتە من؛ “بابااا… وەللاھ تو موتەخەلفی موتەخەلف”. من گۆتێ؛ “باشە، ئەز موتەخەلفم، دەما ئەز موتەخەلف بم تو دبیە چ؟” دگۆت؛ “ئەز موتەقەددمم”. من ژی د گۆتێ؛ “ژخوە ئەڤان موتەقەددمان مالا مە خرابکریە. لەورا کوردینی (گوندییاتی، ئەدەبیاتا دینی، فۆلکلۆرا گەلێری و عورف و عادەتێن عەشائیری و ھتد)یە. ھوون موتەقەددم دخوازن مە بگوھۆڕن. مە ژ ھەمی تشتێ مە دوور بێخن و پێشڤە ببن”. ڤێجا دا بێژیت؛ “سادینی، ئەز دزانم تو چ بێدینی، لێ تو مە دخاپینی.”

جاران من ھەول ددا کو ب سۆرانی باخڤم، ب حەنەک دگۆت؛ تو سۆرانی نەئاخڤە. تە سۆرانی پووچکر. ڤێجا ژ بەر کو ئەو ل ناڤ گۆرانا مەزن ببوو، نە سۆرانییا وان سۆرانی و نە ژی بەھدینییا وان بەھدینی بوو. من ژی دگۆتێ؛ سەیدا ھەکە من سۆرانی ب تەنێ پووچکر بیتن ژی، تە سۆرانی و کورمانجی ھەر دو پووچکرینە… دڤێتن تو قەت نەئاخڤی.

***

عەبدولفەتتاح بۆتانی مرۆڤەکی گەلەک ب خیرەت بوو. چو جاران ژ خوەندن و نڤیسینێ نەدوەستا و ژ بەر ھندێ ژی ھەتا رۆژا دوماھییا تەمەنێ خوە رانەوەستا. جاران نڤیسکارێن نوو دەست ب نڤیسینێ کری، کتێبا خوە ددانێ کو پێداچوونەکێ لێ بکەت، د بەر چاڤان را دەرباز بکەت و پێشگۆتنەکێ ژ بۆ بنڤیسیت. کەسێن نڤیسکار بن و تشتەک نڤیسیبن، باش دزانن کو نڤیسینا ژ بەرخوە گەلەک ساناھیترە ژ راستڤەکرنا ناڤەرۆکا یەکی دن. ڤێجا مامۆستا بۆتانی، د ڤی بابەتی دا گەلەک کێرھاتی بوو. وی ئەو کتێب ژ سەری ھەتا بنی پەیڤ ب پەیڤ و خال ب خال و بێھنۆک و ب ھەر نۆقتەیێن رێنڤیسێ، ل گەل رێزکرنا ھەڤۆکان ب واتە و خوەشنڤیسین ڤە دخوەند و گەلەک نۆت و تێبینی و پەراوێز د دانانە دەر و دۆر و بنێ وێ ناڤەرۆکێ. ژ بەر کو خوەشخوین و واتادارتر بیتن. لێ ئەڤ کارێ ھانێ وەسا ب ھۆستاتی و شارەزایی دکر کو یێ ل ھەمبەری وی ژی ھەستا پێشکەستنێ نەدکر و ھەتتا ب تەمامبوویینا ناڤەرۆکا خوە شانازی ژی دکر.

سەیدایێ بۆتانی، ل سەر مەسەلا کورد و کوردستانێ، جڤاتا کوردان، کێمزانین و بێخیرەتییا رەوشەنبیرێن وان، رەوشا کو ڤێ گاڤێ د ناڤ دا و چوونا ب بەر خرابیێ ڤە گەلەک دئێشا و خەمەکە زێدە ژێ دخوار. ھەر گاڤ دا ھێتە جەم من و دا ڤێ بەیتا حاجی قادرێ کۆیی بێژیتن. ئەوا کو حاجی دبێژە؛ “مللەتێ بێ کتێب و پێنووسین/ غەیری کوردان نییە ل روویێ زەمین”. من ژی دگۆتێ؛ سەیدا دوسەد سالان بەری حاجی قادر ڤێ ببێژیتن، ئەحمەدێ خانی گۆتییە؛

“ئینایە نزام و ئنتزامێ

کێشایە جەفا ژ بۆیی عامێ

دا خەلق نەبێژتن کو ئەکراد

بێ مەعریفەتن بێ ئەسل و بنیاد

ئەنواعێ ملەل خودان کتێبن

کرمانج تەنێ د بێحسێبن”

ڤێجا حالێ مە ژ بەرێ وەرە ھەر ھۆ بوویە. ئەو ژی دا بێژیت؛ دڤێ ئەم ڤێ رەوشێ بگوھۆڕن و ژ بۆ گوھۆڕاندنا ناسنامەیێ گەلەک گرنگی ددا ناڤان. چ زارۆک و جوانێ ددیت، پرسا ناڤێ وی دکر. یێ ناڤێ وی ب کوردی با کەیفا وی خوەش دبوو، لێ ھەکە نە ب کوردی با، چەند ناڤەکی خوەش و لێھاتی ژی با پێ کەیفنەخوەش دبوو. جاران من دگۆتێ؛ سەیدا گازندا ژ عالەمێ نەکە، ناڤێ من و تە ژی ب عەرەبی نە. دگۆت؛ بابااا، بابێن مە مەلا بوون ژ بەر ھندێ ناڤێن سەحابەیان و ناڤێن پیرۆز ددانانە سەر زارۆکێن خوە. لێ ئەو مۆدێل نەما، ئێدی دەولەتا کوردان ھەیە، ناسنامە ژی ب ناڤانە، دڤێ کورد ناڤێن زارۆکێن خوە ب زمانێ خوە دانێن.

ژ بەر ڤێ خیرەتا کوردینییێ وی ناڤێن زارۆکێن خوە ھەمی ب کوردی دانابوون. ناڤێن کورێن وی؛ بەردل و باھۆز، یێن کەچان ژی؛ دلین، زوورین، کوردین و دلبرین بوون. ناڤێ نەڤیێن وی ژی؛ داریان، جانوار، نوومان، لانیا، رۆنیا، مانیا، تانیا و شەنگێ بوون، و گەلەک شانازی ب ڤی کارێ خوە دکر و جاران ژ بۆ من بەحسا وان دکر کو ھەمی کوردن، کوردی دزانن و کوردپەروەرن ژی.

***

وی بیردانکەکە گەلەک بهێز ژی ھەبوو. جاران دا ژ مەکتەبا خوە دەرکەڤیت و ھێتە جەم من و دا بێژیت؛ “من نووسیمە، تو ژی بۆ خوە بنڤیسە”؛ ئەز د ھەیڤا (10/8/1996)ێ چووبوومە سەرسنگێ جەم مەلا حەمدیێ سەلەفی. دەی ناسی؟ من ب واتەیا ئەرێ، سەرێ خوە دھەژاند. وی دگۆت، ئاھا ئەو و دەوام دکر؛ من گۆتێ، سەیدا تو نێزیکترین کەسەکی مەلا موستەفایێ بارزانی بوویی. دخوازم بزانم، گەلۆ تو دزانی کا ئەو موعجب، یانی دلخوازێ کێ بوو ژ یێن بەری خوە. مەلا حەمدی گۆت، ئەو گەلەک موعجب/حەزژێکەرێ سمکۆیێ شکاک بوو. لەورا من ژی ئەڤ پرسە ژ مەلا موستەفا کربوو و وی گۆتبوو من؛ “چو زکێن دایکێن کورد، مرۆڤەکێ وەکی سمکۆیێ شکاک، نە بەری وی و نە پشتی وی نەئیناینە دنیایێ”.

بۆتانی، دەوام دکر و گۆت، من دیسا گۆتە مەلا حەمدی؛ گەلۆ مەلا موستەفا چو جاران ترسا بوو یان ھیچ ترس و خۆف ل با وی نەبوو؟ مەلا حەمدی گۆتە من: من ئەڤ پرسە ژی ژ مەلا موستەفا کربوو، وی وەھا گۆتبوو من؛ “ئەز ژ حەیات و مەماتێ ناترسم. بەس یەک جارێ، د ئیلۆنا ١٩٤٥ێ دا، رۆژەکێ ئەز گەلەک ماندی ببووم، گەلەک کەسیرە ببووم، خەوێ چاڤێن من گرتن. تو دزانی خەو سولتانە، دەما ھات، ھش و بیر نامینە. من قاویشا تڤەنگا خوە د دەستێ خوە ئالاندبوو، سەرێ خوە دابوو بەر تڤەنگێ و ئەز د خەو چووبووم. تام د وێ دەمێ دا من گورمێنەکە مەزن بھیست و ئەز ھشیار بێھش و گوھشی بووم. پشتی چەندەکێ من فام کر کو تۆپەکە مەزن ل دەردۆرێن من کەڤتییە و ئەز ژ مرنێ خلاس بوویمە. ئاھا ھنگێ ئەز ژ مرنێ ترسییام. نەخوە چو جارێن دی ئەز نەترسییا مە.”

ژ بەر کو ئەز ژی وەکی سەیدایێ بۆتانی و مام ھەژارێ موکرییانی، گەلەک  دلخوازێ مەلا موستەفا بارزانی بووم، وی گەلەک چیرۆکێن مەلا موستەفا بۆ من دگۆتن. لێ پێویست نینە کو ھەمیان ل ڤێرێ رێز بکەم.

چاوا کو تشتێن وەھا گرنگ ژبیر نەدکرن، د ھەمان دەمێ دا تشتێن جڤاکی ژی، ژبیر نەدکرن، بۆ نموونە دەما ئەو ل مووسلێ مامۆستایێ مەدرەسا ناڤنجی، دچوو دەرسێن ئەردنیگاریێ یێن ئەبدولبەسیر بریفکانی ژی. ب گۆتنا ئەبدولبەسیر ئەو د وێ دەرسێ دا پچەکێ یێ لاواز بوویە. لێ ژ بەر ئەو ژ مالشێخان بوو، دۆکتۆر بۆتانی ژی ب حەنەک دبێژێ؛ ئایەتەلکورسییەکێ پێڤە بخوینە، دێ ھەمی حەرفێن کێم بچنە جھێ خوە. د سەر ڤێ مەسەلێ دا ٤٠-٤٥ سال دەرباز دبن، ئەو کوڕێ جوانێ وی زەمانی مەزن دبیت و رۆژەکێ دۆکتۆر بۆتانی، ل سەر پرا شۆرەش یا ل نیڤەکا دھۆکێ ھەڤ دبینن و شێخ عەبدولبەسیر، وێ مەسەلێ تینە بیرا وی و ئەو ژی راستەراست ناڤێ وی دبێژە؛ ھەلە تو عەبدولبەسیری ھاا… و خوە پێخوەش دکەتن.

ڤان میناکان ژ بۆ ھندێ ددەم کو بیردانکا وی گەلەک یا بهێز بوو. ھەروەسا ئەو مرۆڤەکی وەفادار و بێکین و بێغەرەز ژی بوو. کەسەکی ب ئەخلاق و گەلەک موئەددەب بوو. د تەمامییا تەمەنێ خوە دە، ل زانکۆیێ مامۆستەتی، راگری، سەرۆکاتییا سەنتەران و داویێ سەرۆکاتییا ئاکادەمییا کوردی ژی کر، لێ ھەرکەس ژ ئەخلاقێ وی یێ پاقژ رازی بوو. ناڤێ وی یەک جار ژی ب مەسەلەیێن فەحش و غەیری مەشرووع دەرنەکەتبوو.

راستی پێویستە کو ئەز دەمەکێ بیۆگرافییا وی بنڤیسم. ڤێجا ئەم دێ ڤێ گۆتارێ ل ڤێرێ بڕین و ھێڤی و لاڤاھیێ ژ خوەدێ کەین کو وی ب مەغفیرەتا خوە عەفوو بکە، لەورا ھەر غەففار ئەوە.