گۆڤارا مەتین گۆڤارەکا ڕەوشەنبیری یا گشتی-هەیڤانەیە
پێشه‌كی
ئه‌گه‌ر ته‌مه‌ن هاریكار بیت و رۆژه‌كێ بیرهاتنێن خوه بنڤیسم، بێ خش دێ پ. د عه‌بدولفه‌تاح عه‌لی بۆتانی (1950 – 1/9/2026) جهه‌ك دیار د وان بیرهاتنان دا هه‌بیت. ل داوییا 1995 مه هه‌ڤدو نیاسی، د ده‌مه‌ك كورت دا ئه‌و هه‌ڤدونیاسینه بوویه براینییه‌ك به‌رده‌وام و 31 سالێن ته‌مه‌نێ مه ڤه‌گرتییه، مه گه‌له‌ك كار پێكڤه‌كرن و هزر و بیر مه پێكگۆهارتن، من مفا ژ سه‌ربۆر و تێبینی و زانیارییێن وی وه‌رگرتییه و باندۆرا هزرا وی یا نه‌ته‌وه‌یی و وه‌لاتپارێزییا وی جهێ خوه د بیرهاتنێن من دا گرتییه. له‌وما ژی ب ئه‌ركێ خوه دزانم پتر ژ جاره‌كێ و پتر ژ نڤیسینه‌كێ وه‌فادارییا خوه بۆ روحیانه‌تا وی دیاركه‌م. د هژمارا رۆژا 7 ئیلوونێ یا رۆژنامه‌یا ئه‌ڤرۆ ل ژێر ناڤێ: په‌یڤێن وه‌فاداریێ بۆ پ. د. عه‌بدولفه‌تاح عه‌لی بۆتانی، ب كورتی من ئاماژه ب سه‌ربۆرێن وان 31 سالان و چه‌ند خاله‌كێن گرنگ د ژیانا ره‌وشه‌نبیرییا وی دا كرییه.
دا مژار دوباره نه‌بنه ڤه د ڤێ نڤیسینێ دا دێ خواندنه‌كێ د په‌رتووكا (منطقة بادینان 1925 – 1970 دراسة فی الوقائع و التطورات السیاسیة) دا كه‌م. به‌ری ده‌ست ب دووڤچوونا خوه ل سه‌ر په‌رتووكێ بكه‌م، دانانا به‌رێ بنیاتێ ڤێ په‌رتووكێ به‌رهه‌مێ هه‌ڤالینییا مه یا ئاماژه پێكرییه. هه‌روه‌ك د نڤیسینا رۆژنامه‌یا ئه‌ڤرۆ دا من ئاماژه پێكری ده‌مێ مه ل سالا 2013 ده‌ست ب پرۆژه‌یێ ئینسكلۆپیدیا پارێزگه‌ها دهۆكێ كری: د عه‌بدولفه‌تاح عه‌لی بۆتانی هاریكار و پشته‌ڤانێ مه یێ سه‌ره‌كی بوو، ئه‌ز دبێژم كێم ڤه‌كۆلین تایبه‌ت د وارێ دیرۆكا هه‌ڤچه‌رخ دا د ناڤا ئینسكلۆپیدیایێ دا هه‌نه من را و بۆچوونا وی پێ وه‌رنه‌گرتبیت یان بێی په‌سه‌ندا وی هاتبنه به‌لاڤكرن. د ده‌مێ به‌رهه‌ڤییان دا بۆ ده‌سنیشانكرنا كه‌سێن ب ڤه‌كۆلینان بۆ قووناغێن جودا یێن دیرۆكێ بێنه راسپاردن، مه داخواز ژ مامۆستای كر ڤه‌كۆلینا تایبه‌ت ب دیرۆكا هه‌ڤچه‌رخا پارێزگه‌ها دهۆكێ خه‌ما وی بیت، وی ژی په‌سه‌ندكر و ده‌ملده‌ست ده‌ست ب نڤیسینێ كر و ئه‌ڤ ڤه‌كۆلینا وی د به‌رپه‌ڕێن 24 – 56 و 81 – 101 و 117 – 119 و 128 و 145 – 365 ژ به‌رگێ چوارێ یێ ئینسكلۆپیدیایێ دا هاته‌به‌لاڤكرن. هێژ ئینسكلۆپیدیا ب داوی نه‌هاتی وی ده‌ست ب به‌رفره‌هكرنا وێ ڤه‌كۆلینێ كر هه‌تا ئه‌ڤ په‌رتووكا دو به‌رگی یا پتر ژ 1400 به‌رپه‌ڕان ژێ ده‌ركه‌تی و ل 2017 چاپكر و د په‌یڤێن سوپاس و رێزكرتنێ دا ژی ئاماژه ب ڤێ چه‌ندێ كریه. (1- ب1/ بپ 7)
به‌هدینان د ناڤا به‌رپه‌ڕان دا
پشتی ب داویهاتنا شه‌ڕێ جیهانیێ ئێكێ گرێدانا قه‌زایێن به‌هدینان ب لیوا مویسلێ، ته‌ڤایی ئه‌ڤ ده‌ڤه‌ره كه‌ته ژێر ده‌ستهه‌لاتا كۆمه‌كا عه‌ره‌بێن نه‌ته‌وه‌په‌روه‌رێن توندره‌وێن لیوا مویسلێ. ژ ئه‌نجامێ ڤێ ره‌وشێ به‌هدینان تنێ سه‌لكه‌كا خوارنێ و فێقی و رێچالی بوو بۆ مویسلییان، به‌لێ یا بێ باهر بوو ژ هه‌ر مافه‌كێ وه‌لاتینییێ یێ خه‌لكێ مویسلێ هه‌ی، هه‌تا سالا 1958 كته‌كا كێم یا خواندنگه‌هێن سه‌ره‌تایی لێ هه‌بوو، چه‌ند گونده‌كان خواندنگه‌هه‌ك لێ هه‌بوو. ل سالا 1945 – 1946 ئێکەمین خواندنگه‌ها ناڤنجی ل ڤێ ده‌ڤه‌رێ ل دهۆكێ هاتییه‌ڤه‌كرن، پشتی چه‌ند سالان بوویه دواناڤنجی، د ئه‌نجام دا كته‌كا كێم یا كه‌سێن خوانده‌ڤان یان خوه‌دی باوه‌رنامه‌كا ئاست ناڤین لێ هه‌بوون (2/144). هه‌تا سالا 1930ژ كۆما فه‌رمانبه‌رێن قه‌زایێن كوردی یێن مویسلێ تنێ %34 كوردبوون، ئه‌و ژی ئه‌و كاره‌بوون یێن كه‌سێن بێ چاره‌نه‌بن كه‌س پێ رازی نابیت (3/44 – 45)، د ڤێ ره‌وشێ دا هه‌تا سالا 1968 قائیممه‌قامه‌ك كورد ژ خه‌لكێ ده‌ڤه‌رێ ده‌ستهه‌لاتداری ل قه‌زایه‌كێ ژ قه‌زایێن به‌هدینان نه‌كریه (4 – العدد 4/78 – 81).
ب كورتی ده‌ڤه‌ر ژ هه‌موو مافه‌كی یا بێ باهر بوو، ب تایبه‌ت مافێ ره‌وشه‌نبیری و گرنگیدان ب مێژوو و ئه‌ده‌بیات و كو‌لتوورێ ده‌ڤه‌رێ. له‌وما ژی دێ بینین ژ ئالیێ ره‌وشه‌نبیری ڤه چ گرنگی ب ڤێ ده‌ڤه‌رێ نه‌هاتییه‌دان. هه‌روه‌ك د عه‌بدولفه‌تاح بۆتانی د په‌یڤێن به‌راهیێ یێن ڤێ په‌رتووكێ دا دبێژیت: ل دووڤ ئاگاهیێن من ئێکەمین كه‌سێ گرنگی ب دیرۆكا به‌هدینان دای خودێ ژێ رازی سه‌دیق ده‌مه‌لۆجی بوو ده‌مێ ل سالا 1952 په‌رتووكا خوه (أمارة بهدینان الكردیة او امارة العمادیة)، به‌لێ ڤێ په‌رتووكێ ته‌خا ئۆرستقراتییا مویسلییان ئازراندن و ره‌خنه ل په‌رتووكێ گرتن كو ل دووڤ گۆتنا وان هه‌ستێن وان برینداركرینه…(1- ب1/ 41). ده‌مێ ئه‌نوه‌ر مایی ل سالا 1960 په‌رتووكا خوه (الاكراد فی بهدینان) چاپكری، نڤیسه‌رێ عروبیێ – ئیسلامیێ مویسلی عه‌بدولمونعیم ئه‌لغولامی هێرشێن توند كرنه سه‌ر مایی و جه‌رجیس فه‌تحوللای كو هاریكارییا وی د ده‌رئینانا په‌رتووكێ دا كریه و ب كه‌سێن خراب و به‌دكار ناڤكرینه و په‌سنا وان وه‌ك دو كه‌سێن كه‌ربگرتی ل سه‌ر عروبه و ئیسلامێ تاوانباركرینه (1- ب1/41).
ئه‌ڤه ره‌وشا كوردێن به‌هدینان بوو ل ژێر ده‌ستهه‌لاتا نه‌ته‌وه‌په‌روه‌رێن توندره‌وێن مویسلێ كو ب هیچ ره‌نگه‌كی ماف نه‌ددا كه‌سه‌كی كورد یان بیانی ئاماژه‌یه‌كی ب بوون و دیرۆكا كوردان ل سنوورێ لیوا مویسلا وی سه‌رده‌می بكه‌ت. ب ڤی ره‌نگی هه‌تا سالێن شێستان ئاماژه‌یه‌ك ب چالاكییه‌كا ره‌وشه‌نبیرییا كوردی یان گرنگیدانه‌ك ب دیرۆكا كوردان ل سنوورێ مویسلێ نه‌بوویه. ئه‌گه‌ر كه‌سه‌كی یان هنده‌كان بزاڤه‌ك چه‌ند بچویك ژی بیت كربیت ده‌ملده‌ست دژایه‌تییا وێ هاتییه‌كرن و هێژ د لاندكێ دا ده‌ست ل حه‌فكا وێ داینه و خه‌ندقاندییه.
د ڤی واری دا مه چه‌ند نموونه هه‌نه ل سالا 1931 د روونشتنه‌كا خولا جڤاتا نوونه‌رێن ئیراقێ دا ل ته‌باخا 1935 – چریا ئێكێ 1936 ئه‌ندامێ جڤاتێ عه‌لی كه‌مال (1900 – 1998) ژ لیوا سلێمانیێ پێشنیازا خواندنا كوردی ل قه‌زایێن كوردی یێن مویسلێ به‌رچاڤكر، پشتی دانوستاندنه‌كێ پێشنیاز هاته پاش ئێخستن بۆ جڤینه‌كا دی یا جڤاتێ ئه‌و جڤین ژی كه‌ته پشتی مۆله‌تا سالانه یا جڤاتێ. د ڤێ ناڤبه‌رێ دا ده‌هان برووسكه ژ ئالیێ كۆمه‌كا كه‌سایه‌تی و ئاغا و شێخێن ده‌ڤه‌را به‌هدینان هاتنه‌بلندكرن و هه‌ر هه‌موو دژی پرۆژه‌یێ خواندنا كوردی ل به‌هدینان و پێشنیازا عه‌لی كه‌مالی بوون و ده‌قێ وان برووسكه‌یان د رۆژنامه‌یا (البلاغ) یا مویسلی دا هاتنه به‌لاڤكرن (2- ب2/53 – 54). چ خش تێدا نینه ئه‌و برووسكه ب هاندانا نه‌ته‌وه‌په‌روه‌رێن توندره‌وێن مویسلی بلندكرن و هنارتن بۆ رۆژنامه‌یێ ژبه‌ركو ئه‌وێن برووسكه ب ناڤێن وان ڤه هاتینه هنارتن شیانێن نڤیسینا وان برووسكه‌یان و بلندكرنا وان بۆ رۆژنامه‌یێ نه‌بوون.
هه‌ر د ڤی واری دا ل سالا خواندنێ 1959 – 1960 پشتی 14 تیرمه‌ها 1958 خواندنا كوردی ل قه‌زایێن كوردی یێن لیوا مویسل هاته بجهئینان و پێشنیازا ڤه‌كرنا رێڤه‌به‌رییا خواندنا كوردی یا مویسلێ هاته‌كرن، به‌لێ هه‌ر زوو شوفێنیێن مویسل كه‌تنه د چه‌په‌رێ دژایه‌تییا خواندنا كوردی دا و رێگری ل به‌ر ڤه‌كرنا رێڤه‌به‌رییا خواندنا كوردی كرن و نه‌هێلان هاریكاره‌ك بۆ رێڤه‌به‌رێ په‌روه‌رده‌یا مویسلێ بۆ خواندنا كوردی بێته‌دانان و ب ده‌ستپێككرنا شۆڕشا كوردستانێ ل 11 ئه‌یلوولا 1961 ب ده‌مه‌كێ كورت خواندنا كوردی ل ته‌ڤایی سنوورێ لیوا مویسلێ نه‌هێلا و خواندنا عه‌ره‌بی سه‌رژنوو سه‌پانده‌ڤه (2- ب2/71 – 73).
ژبه‌ركو هه‌تا ب پاریزگه‌هكرنا دهۆكێ ل 27 گولانا 1969 مویسل وه‌ك سه‌نته‌رێ به‌هدینان لێهاتبوو، هژماره‌كا مه‌زنا كوردان، رێنجبه‌ر و كاسبكارێن كورد، خوانده‌ڤان و ده‌رچوویێن خواندنگه‌هێن ناڤین و بلند، ره‌وشه‌نبیر و خوه‌دی شیانێن كورد، چالاكڤان و كادر و سیاسه‌تمه‌دارێن كورد كه‌تبوونه مویسلێ و پشتی 14 تیرمه‌هێ ب خورتی ده‌ست ب چالاكییان كربوو، چالاكییا به‌رچاڤا وی سه‌رده‌می به‌لاڤكرنا ئێکەمین رۆژنامه‌یا عه‌ره‌بی – كوردی بوو ب ناڤێ (الحقیقة – راستی) د ناڤبه‌را 7 گولانا 1959- 6/8/1960 ژ ئالیێ پارێزه‌ر جه‌رجیس فه‌تحوللا و نڤیسكارێ چالاكێ وێ قووناغێ ئه‌نوه‌ر مایی (1918 – 1963)، به‌لێ ده‌رچوونا رۆژنامه‌یه‌ك ب ڤی ره‌نگی هه‌ر زوو كه‌ته به‌ر دژایه‌تییا كه‌سانێن دژه كورد و پشتی ژماره 23 سالا 1960هاته‌گرتن(5/17). ره‌وشا بێ باهركرنا به‌هدینان ژ هه‌ر تشته‌كی هه‌تا ب پارێزگه‌هكرنا دهۆكێ و راگه‌هاندنا پێكهاتنا 11 ئادارا 1970یا به‌رده‌وام بوو.
پ. د. عه‌بدولفه‌تاح عه‌لی بۆتانی و به‌هدینان
د ڤێ ره‌وشێ دا د. عه‌بدولفه‌تاح عه‌لی بۆتانی ل سالا 1950 هاتییه سه‌ر دنیایی، ل مویسلێ د ناڤا مالباته‌كا كوردپه‌روه‌ر دا مه‌زن بوویه، بابێ وی زانایه‌كێ ئایینی لێ كه‌سه‌كێ رێنجبه‌ر و ب كه‌دا ده‌ستێن خوه دژیا.
عه‌بدولفه‌تاح بۆتانی قووناغێن خواندنێ هه‌تا وه‌رگرتنا باوه‌رنامه‌یا دكتۆرایێ ل مویسلێ خواندینه، زێده‌باری ئاستێ خواندنێ و شاره‌زایی د ڤه‌كۆلینێن زانستی دا، ئه‌و ب خوه دیدەڤانێ گه‌له‌ك روودانێن مویسلێ یێن په‌یوه‌ندی ب كوردان ڤه هه‌ی ژ بیرهاتنێن چه‌ند جاران بۆ من ڤه‌گێڕاین: گه‌له‌ك جارا ره‌حمه‌تی ئه‌نوه‌ر مایی ب جلكێن كوردی دهاته دوكانا بابێ من ل مویسلێ، پاخلێن وی پڕی كاغه‌ز و نڤیسین بوون و ب مه‌ره‌ما به‌لاڤكرنێ بۆ رۆژنامه‌یێن مویسلێ و جهێن دی دهنارتن.
ب چاڤین خوه گه‌له‌ك ئه‌و سه‌ره‌ده‌ریێن نه‌خوەشێن د گه‌ل كوردان دهاتنه‌كرن دیتینه، دیده‌ڤانێ چه‌ند كۆمبوونێن نهێنی بوو یێن برایێ وی یێ مه‌زنتر عه‌بدولغه‌نی عه‌لی یه‌حیا د گه‌ل هه‌ڤالێن خوه ل مالا وان دكرن. بیرا خوه ل سه‌ره‌دانێن زیندان و گرتیگه‌هێن مویسلێ دئیناڤه ده‌مێ د گه‌ل دایكا خوه سه‌را برایێ خوه یێ گرتی عه‌بدولغه‌نی ددا و خوارنا پێدڤی بۆ دبرن، به‌لێ پولیسێن گرتیگه‌هێ نه خوارن دگه‌هاند و نه‌ژی ئامان دزڤراندن. د ته‌مه‌نێ خوه دا روودانا 14 تیرمه‌ها 1958، كوده‌تایا شه‌وافی دژی شۆڕشێ و رۆلێ كوردان د به‌رگریكرنێ دا ژ حكومه‌تا 14 تیرمه‌ها 1958 ب چاڤێن خوه دیتینه، ژ ته‌مه‌نێ 10 سالیێ به‌ر ب ژۆر د گه‌ل روودانێن شۆڕشا كوردستانێ یا ئه‌یلوولا 1961، هاتنا هژمارا زۆرا عه‌شیره‌تێن كوردان بۆ مویسلێ و پێكئینانا چه‌كدارێن عه‌شیره‌تان ب ناڤێ (فرسان – چه‌ته) بۆ دژایه‌تییا شۆڕشا كوردستانێ، كوده‌تایا شوباتا 1963 و ژ ناڤبرنا ده‌ستهه‌لاتا عه‌بدولكه‌ریم قاسمی و روودانێن به‌هدینان و مویسل پشتی كوده‌تایێ و دانوستاندنێن د ناڤبه‌را شۆڕشا كوردستانێ و ده‌ستهه‌لاتێن ئێک ل دووڤ ئێكێن ئیراقێ هه‌تا پێكهاتنا 29 خزیرانا 1966 و 11 ئادارا 1970ژیایه.
د قووناغا ڤان سالان دا عه‌بدولفه‌تاح بۆتانی ل مویسلێ خواندییه و سالا 1972 به‌كالۆریۆس د مێژووێ دا ل زانكۆیا ڤی باژێری وه‌رگرتییه، پشتی وێ ل سالا 1973باوه‌رنامه‌یا دیبلۆما پیشه‌یی یا بلند د زانستێن جڤاكی و رێیێن ده‌رسگۆتنێ دا ل زانكۆیا به‌غدا وه‌رگرتییه. ژ ڤێرێ پێڤه عه‌بدولفه‌تاح یێ د گه‌ل روودانێن دیرۆكێ مه‌زن بووی و بوویه مامۆستا و شاره‌زایه‌كێ دیرۆكێ و ده‌ملده‌ست د هه‌مان سالا 1973ێ دا بوویه نڤیسكارێ به‌رپه‌ڕێ ڤه‌كۆلین و مژارێن دیرۆكی د رۆژنامه‌یا (التآخی) دا کو ل به‌غدا ده‌ردكه‌ت و سه‌ربۆرێن وی و بسپۆرییا وی د دیرۆكێ دا كه‌تینه د خزمه‌تا رۆژنامه‌یه‌كێ دا كو نوونه‌راتییا شۆڕشا كوردستانێ دكر(1، ب1/ 593).
ل سه‌ر به‌رپه‌ڕێن ڤێ رۆژنامه‌یێ عه‌بدولفه‌تاح عه‌لی بۆتانی ده‌ست ب نڤیسین و به‌لاڤكرنا مژارێن په‌یوه‌ندی ب دیرۆكا كوردستانێ ڤه هه‌ی كریه و ئێکەمین دو مژارێن به‌لاڤكرین: (حول كتاب امارة بهدینان الكردیة) یا سه‌دیق ده‌مه‌لۆجی و (مع مؤلف: الاكراد فی بهدینان) یا ئه‌نوه‌ر مایی د هژمارێن 1312 و 1316 رۆژێن 21/4 و 25/5/1973 د ڤێ رۆژنامه‌یێ دا به‌لاڤكرینه(1، ب1/ 41). ژ ڤێ ده‌ستپێكێ و هه‌تا داوی ده‌مژمێرێن ژیێ خوه بۆ دیرۆكا كوردستانێ ته‌رخانكرییه و هه‌ر ڤه‌كۆله‌ره‌كێ دووڤچوونا به‌رهه‌مێن وی ژ په‌رتووك و ڤه‌كۆلینێن به‌لاڤكری بكه‌ت دێ بینیت به‌هدینان پشكا شێری د خه‌باتێن وی یێن دیرۆكی دا هه‌یه.
د ناڤبه‌را 1974 – 1978ێ دا وه‌ك مامۆستا ل سه‌نته‌رێ به‌رده‌ره‌ش كار كرییه، ڤێ قووناغێ ژی باندۆره‌ك تایبه‌ت د به‌رهه‌مێن وی دا كرییه، ژ به‌ر كو ئه‌ڤ قووناغه هه‌ڤده‌م بوو د گه‌ل شكه‌ستنا شۆڕشا كوردستانێ ل ئادارا 1975 و ب عه‌ره‌بیكرنا خواندنا كوردی ل ده‌ڤه‌را به‌هدینان و ده‌ستپێكرنا شۆڕشا گولانێ ل سالا 1976 و په‌یوه‌ندیكرنا كۆمه‌كا گه‌نجێن به‌رده‌ره‌ش ژ وانا هنده‌ك قوتابییێن وی ب شۆڕشێ ڤه و گه‌له‌ك روودانێن دی (6/ به‌رپه‌ڕێن جودا).
ب كورتی زێده‌باری بسپورییا وی و ئاستێ خواندنێ، خوه‌دیێ بیردانكه‌كا روودانێن هه‌ڤچه‌رخێن كوردستانێ بوو و ڤێ چه‌ندێ جهێ خوه د به‌رهه‌مێن وی دا گرتییه. ئه‌ز دبینم ئه‌ڤ بیردانكه هۆكاره‌كێ گرنگ بوویه ئه‌و پتر به‌ر ب دیرۆكا هه‌ڤچه‌رخ بچیت و به‌هدینان و مویسل ته‌وه‌ره‌كێ سهرهكیێ به‌رهه‌مێن وی بن.
په‌رتووكا (منطقة بادینان 1925 – 1970 دراسة فی الوقائع و التطورات السیاسیة)
وه‌ك پێشتر مه ئاماژه پێكری د پڕانییا به‌رهه‌مێن مامۆستای دا ده‌ڤه‌را به‌هدینان پشكا شێری به‌ركه‌تییه، به‌لێ ئه‌ڤێ په‌رتووكێ تایبه‌تمه‌ندییه‌كا به‌هدینان یا پێڤه هه‌ی كو ژ به‌رهه‌مێن وی یێن دیتر دهێته جوداكرن. ده‌ستپێكا وێ ژ ڤه‌كۆلینه‌كێ بۆ ئینسكلوپیدیا پارێزگه‌ها دهۆكێ ده‌ستپێكرییه و پێنگاڤ دووڤ پێنگاڤێ به‌رفره‌هـ بوویه و ب پاشخانا ده‌وله‌مه‌ندا ژێده‌رێن دیرۆكا هه‌ڤچه‌رخ و سه‌رمایه‌یا ده‌وله‌مه‌ندا دكتۆری یا به‌لگه‌نامه‌یان و چه‌ندین دیدارێن وی د گه‌ل كه‌سانێن دیده‌ڤانێن روودانان كرین پتر هاتییه ده‌وله‌مه‌ندكرن هه‌تا ئه‌ڤ په‌رتووكا دو به‌رگی د پتر ژ 1440 به‌رپه‌ڕان دا به‌رهه‌م هاتی كو ب راستی گه‌نجینه‌كا هه‌ره ده‌وله‌مه‌ندا دیرۆكا هه‌ڤچه‌رخا ده‌ڤه‌را به‌هدینانه، د گه‌ل ڤێ تایبه‌مه‌ندیێ ناڤه‌رۆكا په‌رتووكێ نه تنێ سنوورێ به‌هدینان ڤه‌گرتییه، به‌لكی ته‌ڤایا كوردستانێ و ئیراقێ و ده‌ڤه‌رێن دی یێن نێزیك جهه‌ك د ڤێ گه‌نجینه‌یێ دا گرتییه.
پێشه‌كییا په‌رتووكێ ژ ئالیێ دكتۆر (عواد عودة عباس) هاتییه‌نڤیسن. د. عه‌بدولفه‌تاحی په‌یڤه‌ك ل ژێر ناڤێ (ل شوونا پێشه‌كییێ) نڤیسییه، ب ده‌ستپێكا ژیانا خوه یا ره‌وشه‌نبیری ده‌ستپێكریه هه‌تا گه‌هشتییه به‌رسڤا پرسیاره‌كێ بۆچی ل سه‌ر به‌هدینان دنڤیسیت و دبێژیت: “ئه‌ز ل سه‌ر به‌هدینان دنڤیسم ژ به‌ر كو ئه‌ز دزانم گه‌له‌ك ل سه‌ر ڤێ پشكا كوردستانێ نه‌هاتییه نڤیسین و هێژ دیرۆكا وێ د ناڤا به‌رپه‌ڕێن دیرۆكێ دا یا ڤه‌شارتییه.” هه‌تا دبێژیت: “ئه‌ڤه هۆكار بوو دیرۆكا به‌هدینان بنڤیسم، من پشكه‌ك ژ ڤی ئه‌ركی ئه‌نجامدایه و قوتابیێن خوه راسپاردینه پشكا دی ته‌واوكه‌ن” (1- ب1/43). هه‌روه‌ك پێشتر مه ئاماژه پێكری دكتۆر خوه‌دییێ گه‌نجینه‌كا ده‌وله‌مه‌ندا به‌لگه‌نامه‌یانه، به‌لێ ئه‌و ب ساناهی ب ده‌ستڤه نه‌ئیناینه: “ژیانا خوه ئێخستییه د مه‌ترسیێ دا هه‌تا ده‌ستڤه‌ئیناین هه‌تا د په‌سنا په‌رتووكا خوه دا دبێژیت: ئه‌ڤ په‌رتووكا من نه تنێ به‌رچاڤكرنا به‌لگه‌نامه‌یان و ناساندنا وانه وه‌ك من د دو كتێبێن خوه‌یێن پێشتر دا كری، به‌لكی ئه‌ڤ په‌رتووكه ڤه‌كۆلینا دیرۆكا سیاسییا ده‌ڤه‌را به‌هدینان و روودان و ژیانا حزبییا ده‌ڤه‌رێیه د ناڤبه‌را (1925 – 1975)دا” (1- ب1/44).
د رێخوەشكرن (تمهید)ا نڤیسكاری بۆ ڤه‌كۆلینا دیرۆكا سیاسییا ڤێ ده‌ڤه‌رێ پێدڤی دیتییه: سنوورێ دیرۆكیێ به‌هدینان ده‌سنیشان بكه‌ت كو: “ده‌ڤه‌ره‌كا به‌رفره‌ها باشوورێ كوردستانێ ڤه‌دگریت نێزیكی سێگوشه‌كێ یه، بنیاتێ وی ل ژۆری و سه‌رێ وێ ل ژێری، خیچا سنوورێ ناڤبه‌را ئیراقێ و توركیا ژ رووبارێ دیجله هه‌تا زێیێ مه‌زن ڤه‌دگریت، هه‌ردو لایێن وی رووبارێ دیجله و زێیێ مه‌زن پێكدئینیت و باژێرێن زاخۆ، دهۆك، ئامێدیێ، شێخان، ئاكرێ، به‌رده‌ره‌ش، باشیكێ، به‌رتلله، قه‌ره‌قوش، تلكێف و ئه‌لكویش ڤه‌دگریت. به‌ری میرگه‌ها به‌هدینان بكه‌ڤیته ژێر ده‌ستهه‌لاتا ئۆسمانی سالا 1516 ده‌ستهه‌لاتا وێ دگه‌هشته كه‌لا (كشاف) خالا پێكگه‌هشتنا رووبارێ دیجله و زێی. به‌لێ ل ژێر حوكمدارییا ئۆسمانی ده‌ستهه‌لاتا وێ هاته دوورئێخستن پشت چیایێن رۆژهه‌لاتێ مویسلێ. پشتی حوكمدارییا ئۆسمانی گه‌له‌ك باژێرك و ده‌ڤه‌رێن دی ژ ڤی سنووری هاتنه دابڕین. ب كورتی ب درێژییا 402 سالان ویلایه‌تا مویسل ب ته‌ڤایی ده‌ڤه‌را به‌هدینان ڤه هه‌تا سالا 1918 د ره‌وشه‌كا ئابووری، جڤاكی و سیاسییا دژوار دا بوو و رێژه‌یا نه‌خوانده‌وارییێ 85% بوو (1- ب1/52 – 54)”.
پشتگه‌رم ب چه‌ندین ژێده‌ر و به‌لگه‌نامه‌یان، ئاماژه دانوستاندن و به‌رهه‌ڤییێن پشتی سالا 1918 ژ بۆ ده‌ستنیشانكرنا پاشه‌رۆژا ڤێ ده‌ڤه‌رێ هاتینه كرن هه‌تا ئه‌ڤ ده‌ڤه‌ره و تەڤایی ویلایه‌تا مویسل یا سه‌رده‌مێ ئۆسمانی ب ره‌سمی ل 16 كانوونا ئێكێ 1925 داینه د گه‌ل ده‌وله‌تا ئیراقێ یا مه‌لكی و وه‌ك دیاردكه‌ت د ڤان دانوستاندنان دا زێده‌باری داخوازییا مافێن نه‌ته‌وه‌یی یێن كوردان داخوازا دامه‌زراندنا لیوا (پارێزگه‌ها) دهۆكێ ژ قه‌زایێن كوردی یێن مویسلێ هاتییه‌كرن، پشتی 48 سالان ئه‌ڤ داخوازییه ل 27 گولانا 1969 هاتییه بجهئینان (1- ب1/62).
پشكا ئێكێ ژ په‌رتووكێ ل ژێر ناڤێ (ژیانا سیاسی و چالاكیێن حزبی ل به‌هدینان 1925 – 1958) هاتییه‌نڤیسین، د په‌یڤێن به‌راهیێ دا نڤیسكاری دیاركرییه: “ده‌مێ دامه‌زراندنا شاهنشینا ئیراقێ ل 23 ته‌باخا 1921 ڤه پارێزگه‌ها مویسلێ ژ 9 قه‌زایان پێكدهات، 7 ژ وانا شێخان، ئاكرێ، ئامێدیێ، زاخۆ، دهۆكێ، زێبار و شنگال كوردی بوون، هه‌ردو قه‌زایێن دی ته‌له‌عفر و سه‌نته‌رێ مویسلێ تێكه‌له بوون ژ عه‌ره‌ب، كورد و توركمانان”( 1- ب1/63).
وه‌ك مه ل پێشه‌كییێ دیاركری د ئه‌نجامێ گرێدانا به‌هدینان ب لیوا مویسلێ ڤه ئه‌ڤ ده‌ڤه‌ره ژ هه‌ر مافه‌كی هاتبوو بێ باهركرن و نڤیسكار ژی داكۆكییێ دكه‌ت: “د ئاراسته‌یا نه‌ته‌وه‌ییا ئیدارا خوه‌جهی یا لیوا مویسلێ دا بوو کو ژ ئالیێ سیاسی و ره‌وشه‌نبیری ڤه به‌هدینان ژ ده‌ڤه‌رێن دی یێن كوردی ڤه‌ده‌ر كه‌ت و پڕانییا ئه‌و قائیممه‌قام و رێڤه‌به‌رێن ناحیا یێن ل ده‌ڤه‌رێ دهاتنه دامه‌زراندن ژ وان كه‌سان بن یێن د چالاكییێن نه‌ته‌وه‌ییێن عه‌ره‌بی دا كاردكر و هه‌لگرێن ده‌مارگیرییا عه‌ره‌بی یا پشته‌ڤان ب دینێ ئیسلامێ بن، د هه‌مان ده‌م دا مامۆستایێن عه‌ره‌بێن وێ كتا كێم یا خواندنگه‌هێن سه‌ره‌تایی یێن ده‌ڤه‌رێ رۆله‌ك د به‌لاڤكرنا هزرێن نه‌ته‌وه‌یی یێن عه‌ره‌بی دا دگێڕا”(1- ب1/67).
د به‌رده‌وامییا مژارێن په‌رتووكێ یێن تایبه‌ت ب دژایه‌تییا هه‌رتشته‌كی په‌یوه‌ندی ب كوردان ڤه هه‌ی، ئاماژه ب وێ چه‌ندێ دكه‌ت كو “نه تنێ ده‌وله‌تا ئیراقێ به‌لكی ده‌وله‌تا توركیا ژی د ڤی واری دا هاریكارییا ئیراقێ كریه و نه‌هێلایه دیالێكتا كرمانجی ل رادیۆیا كوردی یا به‌غدا بێته بكار ئینان نه‌كو باندۆرێ ل سه‌ر كوردێن باكوورێ كوردستانێ بكه‌ت”(1- ب1/76) به‌لێ سه‌ره‌رای ڤێ دژایه‌تییێ “رێكخستن و پارتیێن كوردی رێكا خوه به‌ر ب به‌هدینان ڤه‌كر و جهێ رێكخستنێن خوه ل نیڤا مویسلێ و ده‌ڤه‌رێن به‌هدینان كر و ده‌ست ب هشیاركرنا خه‌لكی و پێگه‌هاندنا چالاكڤانێن وارێ نه‌ته‌وه‌یی كرن”(1- ب1/77).
ل ژێر مانشێتێ رێكخستنێن حزب و كۆمه‌له‌یێن سیاسی یێن نهێنی ل به‌هدینان 1927 – 1958، د قووناغا سه‌رده‌مێ ئۆسمانی دا ئاماژه ب دامه‌زراندنا كۆمه‌له و حزبێن كوردی ل ئسته‌نبۆلێ و به‌لاڤبوونا رێكخستنێن وان ل جهێن جودایێن كوردستانێ هاتییه‌كرن ژ وانا كۆمه‌له‌یا (كرد تعاون و ترقی جمعیتی) یا ل 23 تیرمه‌ها 1908 ل ئسته‌نبۆلێ هاتییه دامه‌زراندن كو چالاكیێن وێ گه‌هشتینه مویسلێ و ل 17 كانوونا ئێكێ 1918 لقێ وێ یێ مویسلێ هاتییه‌ڤه‌كرن و نڤیسینگه‌هه‌كا وێ ل باژێركێ سێمێلێ ژی هه‌بوو و لقێ مویسلێ مه‌لبه‌ندێ گشتیێ كۆمهلهیێ ل ئسته‌نبۆلێ ل هه‌موو روودان و نووچه‌یێن ده‌ڤه‌رێ ئاگه‌هدار دكر. ل سالا 1910 ژی قوتابییێن كورد كۆمه‌له‌یه‌ك ب ناڤێ (هیڤی) ل مویسلێ دامه‌زراندییه. د هه‌مان ده‌م دا شێخ ئه‌حمه‌دێ بارزانی (1876 – 1914) په‌یوه‌ندی د گه‌ل كۆمه‌له‌یێن كوردی یێن ئسته‌نبۆلێ و كه‌سایه‌تییێن چالاكێن وان هه‌بوونه و ده‌مێ بیرئانینا (یاداشت – مذكرة) خوه یا ناڤدار د گه‌ل كه‌سایه‌تییێن به‌هدینان ل سالا 1911 ل دهۆكێ نڤیسی و دایه ده‌ستهه‌لاتدارێن ئۆسمانی ل ئسته‌نبۆلێ، وێنه‌یێن ڤێ بیرئانینێ داینه كۆمه‌له و چالاكڤانێن كوردێن ئسته‌نبۆلێ. هه‌ژییه ل ڤێرێ بۆچوونا د. عه‌بدولفه‌تاحی ده‌رباره‌ی ڤێ بیرئانینێ به‌رچاڤكه‌ین كو تێدا هاتییه: “داخوازێن د ڤێ بیرئانینێ دا هاتین داخوازێن چاره‌سه‌ركرنێ بوون و داخوازا جوداكرنێ تێدا نه‌بوون، به‌لێ ده‌وله‌تا ئۆسمانی هێرشه‌ك ئینا سه‌ر ده‌ڤه‌را بارزان و شیان شێخ عه‌بدولسه‌لامی بگرن و بیننه مویسلێ و ل رۆژا ئێكێ كانوونا ئێكێ 1914 ل سێدارێ بده‌ن”(1- ب1/97 – 98).
به‌لێ دیاره د سالێن شه‌ڕێ جیهانییێ ئێكێ دا و سالێن پشتی شه‌ڕی كۆمه‌له‌یا (العلم) یا عه‌ره‌بییا مویسلێ ل ژێر ناڤێ مژارێن ئایینی جهێ خوه د ناڤا شێخ و ئاغا و كه‌سایه‌تییێن ده‌ڤه‌رێ دا گرتییه و ب ناڤێ جیهادێ دژی داگیركه‌رێن كافر “سالا 1919به‌رێ وان دایه شه‌ڕه‌كی یێ وان نه تێ و نه ژێ دژی ده‌ستهه‌لاتا بریتانی ل ده‌ڤه‌رێ و د ئه‌نجام دا شكه‌ستن بارا وان بوویه و هیچ ئالییه‌ك د هه‌وارا وان نه‌هاتییه”(1- ب1/99). پشتی روودانێن سالا 1919 یێن ده‌ڤه‌را به‌هدینان و سه‌قامگیربوونا رێژه‌یی ل ده‌ڤه‌رێ باژێرێ مویسلێ و ده‌ڤه‌را به‌هدینان بوویه ئێک ژ مه‌لبه‌ندێن چالاكییێن جڤاتا خوه‌سه‌رییا كوردان یا ل سالا 1921 ل باكورێ كوردستانێ هاتییه‌دامه‌زراندن و به‌رهه‌ڤی بۆ شۆڕشا شێخ سه‌عیدێ پیران یا 1925 كرین. ئێک ژ كه‌سایه‌تییێن ڤێ كۆمه‌لێ كو شێخ مه‌هدیێ برایێ شێخ سه‌عیدێ پیران بوو به‌رده‌وام ل مویسل و زاخۆ و شنگالێ گه‌ڕیایه و چالاكی كرینه (1- ب1/101). ل ڤێرێ ئه‌ز نابینم خه‌لكێ ده‌ڤه‌رێ رۆله‌ك د ڤێ كۆمهلهیێ دا هه‌بیت و چالاكییه‌ك ئه‌نجام دابیت به‌لكی پتر بۆ هندێ دچم كه‌سێن پشتی شكه‌ستنا شۆڕشا شێخ سه‌عیدی ژ باكورێ كوردستانێ مشه‌خت بووینه ده‌ڤه‌رێ، چالاكی ل ده‌ڤه‌رێ ئه‌نجامدابن.
هنده‌ك رێكخراو و كۆمه‌له‌یێن وه‌ك كۆمه‌له‌ی پشتیوانی كورد و كۆمه‌له‌ی زه‌رده‌شت یێن ل باشوور و به‌غدا هاتینه دامه‌زراندن خوه نێزیكی مویسلێ وه‌ك سه‌نته‌رێ به‌هدینان كرییه و هنده‌ك چالاكی ئه‌نجامداینه. به‌لێ كۆمه‌له‌یا خۆیبوون یا ل سالا 1927 ل لبنانێ هاتییه‌دامه‌زراندن و د رێكا سوریێ ڕا رێكخستنێن وێ گه‌هشتینه گه‌له‌ك جهێن كوردستانێ و ده‌ڤه‌را به‌هدینان ژی نێزیكتر بوو بۆ چالاكیێن ڤێ كۆمهلهیێ و هه‌ر زوو گه‌له‌ك ژ كه‌سێن ده‌ڤه‌رێ جهێ خوه د ناڤا كۆمهلهیێ دا كرینه و ل مویسل و زاخۆ و جهێن دی یێن ده‌ڤه‌رێ چالاكی ئه‌نجامداینه (1- ب1/108).
وه‌ك د ڤێ په‌رتووكێ دا هاتی: “(كۆمه‌له‌یا برویسی – بروسك) ئێکەمین سازییا كوردی بوو ل مویسلێ هاتییا دامه‌زراندن، دامه‌زرێنه‌رێن وێ شه‌ش قوتابییێن به‌هدینان بوون یێن د قووناغا دواناڤنجی ل مویسلێ دخواندن و ژ جهێن جودایێن به‌هدینان بوون، ل 4 نیسانا 1939 ژ ئه‌نجامێ سه‌ره‌ده‌رییه‌كا شوفێنییا هنده‌ك مامۆستا و قوتابییێن عه‌ره‌ب به‌رامبه‌ری قوتابییێن كورد هاته‌دامه‌زراندن. ئارمانجێن وێ به‌لاڤكرنا هزرا نه‌ته‌وه‌یی و ره‌وشه‌نبیرییا كوردی بوو د ناڤا خه‌لكی دا، پشتی ده‌مه‌كێ كورت ل بهارا 1940 ئێكه‌مین كۆنگره‌یێ كۆمهلهیێ ل گوندێ (الجبله) رۆژهه‌لاتێ مویسلێ هاته‌گرێدان و نێزیكی 50 قوتابییێن كورد تێدا پشكدار بوون، پشتی ده‌ستپێكرنا چالاكییێن كۆمه‌له‌یا هیوا ل مویسلێ ئه‌ندامێن برویسی بوونه ئه‌ندامێن به‌راهیێ یێن كۆمه‌له‌یا هیوا ل مویسلێ و به‌هدینان”(1- ب1/ 110– 111). پێداچوونه‌كا ناڤێن پێنج دامه‌زرێنه‌رێن كۆمه‌له‌یا برویسی یێن ناڤێن وان هاتینه‌زانین: ئه‌كره‌م ره‌شید، حوسنی حه‌جی ره‌شید، سه‌دیق ئه‌تروشی، شه‌فیق محه‌مه‌د سه‌عدوللا و سالح یوسفی دێ بینین بژاره‌ترین چالاكڤانێن كورد بوون و پشتی وێ سالێ هه‌ر ئێكی د واره‌كی دا به‌رده‌وامی ب كوردایه‌تیێ دایه و جهه‌ك به‌رچاڤ د دیرۆكا بزاڤا نه‌ته‌وه‌ییا كوردی دا گرتیه. كۆمه‌له‌یا برویسی بوویه به‌رێ بنیاتی بۆ كۆمه‌له‌یا هیوا ل مویسلێ و هیوا بوویه رێخوەشكه‌ر بۆ كۆمه‌له‌یا رزگاری و پاشتر ژی به‌رێ بنیاتی بۆ رێكخستنێن پارتی ل مویسلێ و به‌هدینان، ئه‌ندامێ برویسی سه‌یدا سالح یوسفی ئێک ژ دامه‌زرێنه‌رێن پارتی بوو و چه‌ندین سالان به‌رپرسێ لقێ پارتی بوو ل مویسلێ و به‌رده‌وامی ب خه‌باتا نه‌ته‌وه‌یی دایه هه‌تا ل 25 خزیرانا 1980 هاتییه شه‌هیدكرن (7/53).
دامه‌زراندنا پارت و كۆمه‌له‌یێن كوردی ل مویسل و به‌هدینان و چالاكییێن وان د وارێن جودا دا د هه‌مان ده‌م دا رۆلێ حزبا شیوعییا ئیراقێ ل مویسلێ و به‌هدینان رۆلێ حزبێن عه‌ره‌بی و ئیسلامی و ئه‌رمه‌نی ل مویسلێ و كاریگه‌رییا وان ل سه‌ر خه‌لكێ به‌هدینان پشكا ئێكێ ژ ڤی به‌رگی گرتییه. تشتی پتر ژ هه‌ر تشته‌كی سه‌رنجا مرۆڤی دكێشیته خوه نڤیسكاری مفا ژ هژماره‌كا مه‌زنا ژێده‌رێن كوردی و عه‌ره‌بی و بیانی وه‌رگرتییه و دیدارێن وی ب خوه د گه‌ل دیده‌ڤانان ئه‌نجامداین و به‌لگه‌نامه‌یێن خوه‌یی و بیانییان یێن بكارئیناین پتر مرۆڤی پشتراست دكه‌ن ژ زانیارییێن د ناڤا په‌رتووكێ دا هاتین. د هه‌مان ده‌م دا پڕانییا وان زانیارییێن تایبه‌ت ب ده‌ڤه‌را به‌هدینان ڤە ئێکەمین جاره دهێنه به‌رچاڤكرن و به‌ری ڤی ژێده‌ری كه‌سه‌كی به‌رچاڤ نه‌كرینه.
پشكا دووێ ژ ڤی به‌رگی: ل ژێر ناڤێ گوهۆڕینێن سیاسییێن ناڤخوه‌یی ل ئیراقێ و كوردستانێ و كاریگه‌رییا وان ل سه‌ر ده‌ڤه‌را به‌هدینان 1925 – 1958یه، دو برگه‌یان ب خوه ڤە دگریت: گوهۆڕینێن سیاسیێن ناڤخوه‌یی ل ئیراقێ و گوهۆڕینێن سیاسییێن ناڤخوه‌یی ل كوردستانێ.
د به‌رپه‌ڕێن به‌راهیێ یێن ڤێ پشكێ دا ئاماژه ب دو مژارێن گرنگ هاتییه‌كرن: قانوونا هلبژارتنێن جڤاتا دامه‌زرێنه‌را ئیراقێ یا ل 4 ئادارا 1922 ده‌ركه‌تی و بڕیارا جڤاتا كۆما ملله‌تان (عصبه الأمم) یا رۆژا 16 كانوونا ئێكێ 1925 كو داوی ب بگرە و ڤه‌كێشێن ویلایه‌تا مویسلێ و چاره‌نڤیسێ خه‌لكێ وێ ئینای و خیچا برۆكسل وه‌ك سنوورێ د ناڤبه‌را توركیا و ئیراقێ دا ده‌سنیشانكر و ب فه‌رمی ئه‌ڤ ویلایه‌ته دایه د گه‌ل سنوورێ ئیراقێ(1 ب1/171 – 173).
ڤێ بڕیارێ راسته‌وخوه په‌یوه‌ندی ب كوردستانێ و خه‌لكێ وێ ڤه هه‌یه، پتر ژی په‌یوه‌ندی ب ده‌ڤه‌را به‌هدینان ڤه هه‌یه، ئه‌گه‌ر لیوا پارێزگه‌هێن دی یێن كوردنشین د چوارچۆڤه‌یێ سه‌ربه‌خوه‌ییه‌كا ئیداری جهێ خوه ل ئیراقێ گرتبیت و مفا ژ هنده‌ك مافان وه‌رگرتبیت یێن ڤێ بڕیارا ئیراق پێگیركری بۆ كوردان جێبه‌جێ بكه‌ت. لێ خه‌لكێ ده‌ڤه‌را به‌هدینان دو جاركی ژێرده‌ست بوون، ژێرده‌ستێن ده‌وله‌تا ئیراقێ و ژێرده‌ستێن ئیداره‌یا لیوا مویسلێ كو كوردێن به‌هدینان ژ وان مافان بێباهر كرن یێن خه‌لكێ لیوایێن دیترێن كوردنشین هه‌ین.
د راپۆرتا لیژنا ڤه‌كۆلینا ناڤده‌وله‌تی دا یا بوویه بنیات بۆ بڕیارا جڤاتا كۆما ملله‌تان خاله‌ك گرنگ هه‌یه و ئه‌و خاله ب ده‌هان سالان هاتییه‌ڤه‌شارتن و ده‌ستهه‌لاتا ئیراقێ نه‌هێلایه كه‌سه‌ك پێ بزانیت و نه‌هێلایه ژ زمانێ ئینگلیزی بێته‌وه‌رگێڕان بۆ عه‌ره‌بی، ل دووڤ ڤێ خالێ كوردان دێ ماف هه‌بیت د سنوورێ ئیراقێ دا ببنه خوه‌دیێ مافێ ئوتونومی، هه‌روه‌ك ڤه‌كۆله‌ر و مافپه‌روه‌رێ دێرین جه‌رجیس فه‌تحوللا دبێژیت: “پره‌نسیپێ باوه‌ری ئینان ب مافێ ئوتونومی یێ د پێكهاتنا 11 ئادارا 1970ێ دا بڕیار پێ هاتییه‌دان مافه‌كێ كه‌ڤنه و پشتی 45 سالان بۆ خودانان هاتییه‌زڤراندن”(1 ب1/172). هه‌رچه‌نده ئه‌و ژی ب دروستی نه‌هاته جێبه‌جێكرن. ل ڤێرێ دیار دبیت هه‌ر ژ ده‌ستپێكێ ده‌وله‌تا ئیراقێ ده‌ست ب خاپاندنا كوردان كرییه و هه‌ر ئالییه‌كێ هاتبیته سه‌ر ده‌ستهه‌لاتی به‌رده‌وامی ب ڤێ خاپاندنێ دایه.
د په‌رتووكێ دا گرنگییه‌ك ب رۆلێ ئه‌ندامێن كوردێن جڤانا نوونه‌رێن ئیراقێ هاتییه‌كرن پڕانییا وان خوه‌دی هه‌لویستێن نه‌ته‌وه‌یی بوونه و ڤیایه د چوارچۆڤێ ئیراقێ دا چه‌ند مافێن نه‌ته‌وه‌یی بۆ كوردان ب ده‌ستڤه بینن، ژ وان بزاڤان: ئه‌و راپۆرتا شه‌ش ئه‌ندامێن كوردێن جڤاتێ پێشكێشی نوونه‌رێ سامی یێ بریتانی و حكومه‌تا ئیراقێ كری و تێدا داخوازا ب لیواكرنا (پارێزگه‌هكرنا دهۆكێ) و جوداكرنا فه‌رمانگه‌هێن په‌روه‌رده و فێركرنێ یێن لیوایێن كوردی و دامه‌زراندنا یه‌كه‌یه‌كا ئیداری یا پێكهاتی ژ لیوایێن كه‌ركووكێ، سلێمانیێ، هه‌ولێرێ و دهۆكێ و ته‌رخانكرنا بودجه‌كێ ل دووڤ رێژه‌یا خه‌لكی كری. ئه‌ندامێ جڤاتێ حازم شه‌مدین ئاغایێ زاخۆیی(1901- 1954) ژ وان ئه‌ندامان بوو یێن ئه‌ڤ بیرئانینه مۆركری. د هه‌مان ده‌م دا كۆمه‌كا نوونه‌ران ژ وانا نوونه‌ره‌كێ كورد دژی ڤێ داخوازێ راوه‌ستیان (1 ب1/174).
د هه‌ردو مژارێن گوهۆڕینێن سیاسییێن ناڤخوه‌یی ل ئیراقێ و كوردستانێ، نڤیسه‌ری سه‌ركه‌فتیانه مژار به‌رچاڤكرن و ب ژێده‌ر و دیدار و به‌لگه‌نامه‌یان پشتراست كرینه.
سه‌نگا به‌لگه‌نامه‌یان د په‌رتووكێ دا:
پتر ژ نیڤا به‌رپه‌ڕێن به‌رگێ ئێكێ ژ په‌رتووكێ بۆ به‌لگه‌نامه‌یان ته‌رخانكرییه، نڤیسكار د په‌سنا به‌لگه‌نامه‌یان دا دبێژیت: “دڤێت بێته‌گۆتن كو به‌لگه‌نامه ب تنێ نه دیرۆكه، به‌لكی كه‌ره‌سته‌یه‌كێ خاڤه بۆ دیرۆكێ و داویتر ژ زار فه‌یله‌سوفێ فره‌نسی ئه‌رنێست رینان ڤه‌دگۆهێزیت: به‌لگه‌نامه ئامرازه‌كێ كەڕ و لاله د ده‌ستێن كه‌سێ نه‌زانیت دێ چاوان ڤه‌ژینیت و گیانی كه‌ته د به‌ر دا، به‌لگه‌نامه ده‌ربڕینێ ژ ئاراسته و بۆچوونێن جودا دكه‌ن” دبیت د گه‌ل هنده‌كان ژ وان هه‌ڤڕا بین و هنده‌كان نه، دبیت هنده‌كان زانیارییێن خه‌له‌ت تێدا بن یان ب مه‌ره‌م زانیارییێن نه‌راست كربنه تێدا”(1 ب1/303).. ب پێداچوونا په‌رتووكێ و خواندنه‌كا شێوازێ پ. د. عه‌بدولفه‌تاح بۆتانی د مفا وه‌رگرتنێ ژ به‌لگه‌نامه‌یان، دێ گه‌هینه باوه‌رییه‌كێ چاوان دكتۆری ره‌نج كێشایه بۆ په‌یداكرنا به‌لگه‌نامه‌یان، هه‌ر ب وی ره‌نگی سه‌ركه‌تییانه به‌لگه‌نامه بكارئینانه ژ كه‌ره‌سته‌كێ خاڤێ بێ گیان، گیان كرییه د به‌ر دا و به‌رهه‌مه‌كێ نوو ده‌ستڤه‌ئینایه و به‌رپه‌ڕێن به‌رزه ژ دیرۆكێ به‌رچاڤێن مه كرینه.
به‌رگێ دووێ ژ په‌رتووكێ روودان و گوهۆڕینێن ناڤبه‌را 1958 – 1970 ل به‌هدینان هه‌مبێز دكه‌ت و ب پشكا سیێ ژ په‌رتووكێ ده‌ست پێدكه‌ت. د په‌یڤا رێخوەشكرنا ڤی به‌رگی دا ئاماژه ب ده‌ستپێكا شۆڕشا 14 تیرمه‌ها 1958 ل ئیراقێ دكه‌ت، ئه‌و شۆڕشا دژی ده‌ستهه‌لاتا مه‌لكی رابووی، ئه‌و ده‌ستهه‌لاتا ژ 1921 – 1958 فه‌رمانڕه‌وایی ل ئیراقێ كری و ده‌ستهه‌لاتا وی ل سه‌ر سێ پێكان: كۆنترۆلا بریتانیا و ده‌ره‌به‌گیێ و بۆرجوازییا نوو پێگه‌هشتییا ئیراقێ ئاڤابووی، “هه‌ر ئێك ژ وان پشتگیری ل یێ دی دكر بۆ به‌رژه‌وه‌ندییێن خوه. د ئه‌نجام دا د 28 سالێن ده‌ستهه‌لاتا مه‌لكی دا 59 كابینه‌یێن وه‌زیران هاتینه‌دامه‌زراندن و 16 جڤاتێن نوونه‌ران هاتینه هلبژارتن، تنێ ئێک كابینه‌یێ چوار سالێن خوه یێن قانوونی داوی ئیناینه و 16 جاران ره‌وشا ته‌نگاڤییان هاتییه‌راگه‌هاندن”(1 – ب2/5).
ل ڤێرێ پرسیاره‌ك دهێته‌پێش راسته ده‌ستهه‌لاتا مه‌لكی ب وی شێوه‌ی بوو، ئه‌رێ ده‌ستهه‌لاتا كۆمارییا نوو ئه‌و به‌خته‌وه‌ر‌ییه بۆ ئیراقییان ده‌ستڤه‌ئینا یا خه‌ون پێڤه ددیتن؟ ئه‌رێ شۆڕشا 14 تیرمه‌هێ یا ژ ئه‌نجامێ هه‌ڤكارییا د ناڤبه‌را چوار حزبێن د ناڤا ئه‌نییا نیشتمانییا ئیراقی و پارتی و رێكخستنا ئه‌فسه‌رێن ئازادیخوازێن ئیراقێ دا سه‌ركه‌تی و هه‌موو ئیراقییان پێشوازی لێكری و د ده‌مێن ناسك و هه‌ستیار دا به‌رگری ژێ كری، ئه‌و په‌یامه بجهئینا یا د ده‌مژمێرێن به‌راهیێ یێن راگه‌هاندنا شۆڕشێ دا به‌رچاڤكری؟ گۆمان تێدا نینه دێ به‌رسڤ نه‌خێر بیت. شۆرشا 14 تیرمه‌هێ پێشوازی ل زڤڕینه‌ڤا بارزانی و هه‌ڤالێن وی ژ ئێكه‌تییا سۆڤیه‌تی كر و رێخوەشكرن بۆ ڤه‌گه‌ڕیانا وان كر، به‌لێ د هه‌مان ده‌م دا د ناڤا سه‌ركرده‌یێن شۆرشێ دا كه‌سانێن شوفێنیێن عه‌ره‌بێن توندڕه‌وێن نه‌ته‌وه‌یی هه‌بوون وه‌ك وه‌زیرێ ناڤخوەیێ وی سه‌رده‌می عه‌بدولسه‌لام عارف یێ ب ئاشكرایی دژایه‌تییا خوه بۆ هەلویستێ سه‌رۆكوه‌زیران عه‌بدولكه‌ریم قاسمی ده‌ربڕی كو پێشوازی ل بارزانی كربوو(1 ب2/8)..
ده‌مێ سه‌رۆكوه‌زیرێن ئیراقێ ل رۆژا 7 چریا دووێ 1958 ل نڤیسینگه‌ها خوه پێشوازی ل بارزانی كری و بارزانی دلسۆزییا خوه بۆ سیسته‌مێ نوو یێ ئیراقێ دیاركری، گه‌هشتنه لێكتێگه‌هشتنه‌كا دروست د به‌رژه‌وه‌ندییا كورد و عه‌ره‌بان دا و د ئه‌نجامێ وێ لێكتێگه‌هشتنێ دا حكومه‌تا شۆڕشێ چه‌ند پێنگاڤه‌كێن باش هاڤێتن وه‌ك: رێدان بۆ رۆژنامه‌ڤانییا كوردی و ب وێ رێپێدانێ ل 4 نیسانا 1959 رۆژنامه‌یا (خه‌بات) ئۆرگانێ پارتی هاته‌به‌لاڤكرن و ل 9 شوباتا 1960 پارتی مۆله‌تا كاركرنا ئاشكرا وه‌رگرت و پێشنیازا دامه‌زراندنا رێڤه‌به‌رییا په‌روه‌رده (مه‌عارف)ا كوردستانێ سه‌ر ب وه‌زاره‌تا زانیاری (په‌روه‌رده‌ی)ێ ڤە هاته‌كرن(1 – ب2/8).
د هه‌مان ده‌م دا دڤێت ژبیر نه‌كه‌ین هه‌ڤدژییێن د ناڤبه‌را سه‌ركرده‌یێن شۆڕشێ و ره‌وتێن جودا د ناڤا ده‌ستهه‌لاتێ دا و كورتبینییا عه‌بدولكه‌ریم قاسمی هۆكار بوون ده‌ستهه‌لاتا ئیراقێ زوو ده‌ست ژ به‌رنامه‌یێن خوه به‌رده‌ت و پاشڤه بزڤڕیت. تنێ ب هندێ رانه‌وه‌ستا د هه‌ردو رۆژنامه‌یێن (الثورة) و (بغداد) دا ده‌ست ب هه‌وه‌كا دژایه‌تییا گه‌لێ كورد و پارتی و سه‌ركردایه‌تییا وێ كرن و پشتی رۆژنامه‌یا (خه‌بات) كه‌تییه د به‌رۆكا به‌رسڤدانا هه‌وێن هه‌ردو رۆژنامه‌یان دا، ده‌وله‌ت ب خوه كه‌ته د به‌رۆكا دژایه‌تییا (خه‌بات)ێ و ل 22 ئادارا 1961 مۆله‌تا رۆژنامه‌یا خه‌بات راگرت و د هه‌مان سال دا ده‌ست ب دژایه‌تییا راسته‌وخوه یا پارتی و گرتن و زیندانكرنا كادر و ئه‌ندامێن پارتی و دوورپێچدانا باره‌گایێ وێ ل به‌غدا كر. پارتی ناچار بوو به‌رێ چالاكییێن خوه بده‌ته باژێران و ده‌ست ب هنده‌ك خوه‌نیشادان و مانگرتنێن ئاشتییانه بكه‌ت و ب رێكێن یاسایی داخوازا مافێن گه‌لێ كورد بكه‌ت، به‌لێ ده‌ستهه‌لاتا عه‌بدولكه‌ریم قاسمی ب هێزێ و چه‌كی به‌رسڤ دا و به‌رێ یه‌كه‌یێن له‌شكه‌ری دا كوردستانێ و ل رۆژا 9 ئەیلوولا 1961ێ یه‌كه‌یێن له‌شكه‌رێ ئیراقێ ده‌ربه‌ندی خان بۆمبەبارانكر و گوهۆڕین بله‌زكه‌تن هه‌تا ل 11 ئه‌یلوولێ شۆڕشا مه‌زنا كوردستانێ ده‌ستپێكر(1 – ب2/98 – 99).
هندی گرێدای رێڤه‌به‌رییا په‌روه‌رده (مه‌عارف)ا كوردستانێ كو ل 7 چریا ئێكێ 1959 لێكتێگه‌هشتن ل سه‌ر هاتبوو كرن، هه‌ر ل ده‌ستپێكێ ده‌ستهه‌لات رازینه‌بوو ب رێڤه‌به‌رییا په‌روه‌رده یا كوردستانێ بێته‌ناڤكرن و ب رێڤه‌به‌رییا خواندنا كوردی هاته‌ناڤكرن، د گه‌ل وێ ناڤكرنێ ژی هێژ ده‌ستپێك بوو دژایه‌تییا وێ و دژایه‌تییا خواندنا كوردی هاته‌كرن(1 – ب2/98). ل ئاسته‌كی هند هاته بچووكرن: هه‌ژ گاڤا ئێكێ ده‌ست شل و گرێدای ما و نه‌شیا چ بكه‌ت و ژبه‌ر روتین و فه‌رمان و عورف و عه‌ده‌تێن وه‌زاره‌تا مه‌عارف، کارێ وێ بوو وه‌ك (وه‌سیته‌كی) د نابه‌ینا فه‌رمانگه‌هێن زانیاری ل كوردستانێ و وه‌زاره‌تا زانیاری ل به‌غدا…(8- ژ 2/57) پاشتر ئه‌ڤ رێڤه‌به‌رییه كو ده‌ستكەفته‌كێ 14 تیرمه‌هێ بوو بۆ كوردان نه تنێ هاته سڕكرن، به‌لكی گه‌هانده ئاسته‌كی نه‌بوونا وێ ژ بوونا وێ باشتر بیت و ب ده‌ستپێكرنا شۆرشا كوردستانێ ل پڕانییا ده‌ڤه‌رێن كوردستانێ ب تایبه‌ت به‌هدینان خواندنا كوردی ژناڤبرن و ده‌ست ب خواندنا عه‌ره‌بی كرنه‌ڤه.
ب كورتی ئه‌گه‌ر ل به‌ر سیبه‌را ڤێ په‌رتووكێ خواندنه‌كێ بۆ ره‌وشا كوردستانێ بكه‌ین دێ گه‌هینه وێ باوه‌رێ شۆڕشا 14 تیرمه‌هێ ب چه‌ند پێنگاڤه‌كێن كێم به‌ر ب كوردان ڤە هات، به‌لێ هه‌ر زوو پاش و پاش زڤڕیڤه و ڤێ جارێ پێنگاڤێن وێ به‌ر ب قڕكرنا كوردان و گوهۆڕینا روخسارێ نه‌ته‌وه‌یێ كوردستانێ بوون.
ژ ده‌ستپێكا سالا 1961 شه‌ڕه‌كێ نه راگه‌هاندی به‌رامبه‌ری كوردان و رێكخستنێن پارتی ل سه‌رانسه‌ری ئیراقێ هاته‌راگه‌هاندن، ده‌ڤه‌را به‌هدینان ئه‌گه‌ر سه‌نته‌ر ژی نه‌بیت سه‌نته‌ره‌كێ سهرهكیێ ڤی شه‌ڕی بوو، وه‌ك په‌رتووك ب ژێده‌ر و به‌لگه‌نامه ڤه دیاردكه‌ت: مویسل هه‌تا وی ده‌می سه‌نته‌رێ سهرهكیێ كوردێن به‌هدینان بوو، مه‌یدانا ڤی شه‌ڕی بوو: ل داوییا تیرمه‌ها 1961ێ (102) فه‌رمانبه‌ر و كرێكارێن بارزانی یێن كارگه‌هێن مویسل هاتنه ده‌رێخستن ب مهانا وێ چه‌ندێ كو د سه‌رژمێرییا 1957ێ دا نه‌هاتینه تۆماركرن، ئه‌ڤه ئه‌و بارزانییه بوون یێن ژ ئێكه‌تییا سوڤیه‌تی زڤڕینه‌ڤه، د راستی دا ئه‌گه‌رێ ده‌رێخستنا وان ل دووڤ نڤیسارا رێڤه‌به‌رییا ئه‌منێ یا 26 تیرمه‌هێ كو كه‌سێن چالاكێن پارتی و جهێ مه‌ترسیێ بوون. ل مه‌ها ته‌باخا 1961 به‌رپرسێ رێكخستنێن سه‌ربازییێن پارتی و چه‌ند ئه‌ندامێن ڤێ رێكخستنێ ب تۆمه‌تا كۆمكرنا بێشان هاتنه گرتن. د هه‌مان مێژووێ دا لقێ پارتی ل مویسلێ هاته‌گرتن و ده‌ست ب سه‌ر هه‌موو تشتێن ناڤ ئاڤاهی دا هاته‌گرتن و ل 9 ئه‌یلوولێ عه‌لی شنگالی ئه‌ندامێ لقی هاته‌گرتن و ب دژواری هاته‌ئه‌شكه‌نجه‌دان. هه‌ژییه بێژین وه‌ك خوه به‌رهه‌ڤكرن بۆ روودانان پارتی هه‌موو نڤیسار و تۆمارێن خوه پێشتر ڤه‌گۆهاستبوونه گوندێ ئه‌شكه‌فتییان ل نێزیك شێخان. په‌رتووكێ نه تنێ ل مویسل به‌لكی ل ته‌ڤایی باژێر و باژێرك و گوندێن به‌هدینان حكومه‌تا عه‌بدولكه‌ریم قاسمی شه‌ڕ دژی پارتی و خه‌لكێ كوردستانێ راگه‌هاندبوو و ل گه‌له‌ك جهان راسته‌وخوه ل هنده‌كان ژی نه‌راسته‌وخوه حكومه‌تێ ب هاریكارییا هنده‌ك عه‌شیره‌تان و چه‌ته‌یێن عه‌شیره‌تان ره‌وشا ته‌نگاڤییان دژی خه‌لكێ و ئالیگرێن پارتی راگه‌هاندبوو (1 – ب2/108 – 109).
ب كورتی ره‌وش به‌ر ب په‌قینه‌كا مه‌زن دچوو ئه‌و ژی به‌رپابوونا شۆرشا كوردستانێ بوو ل ئه‌یلوولا 1961. یا گرنگ و هه‌ژی ئاماژه‌پێكرنێ ل ڤێری پشتگه‌رمییا پ. د. عه‌بدولفه‌تاح بۆتانی یه د تۆماركرنا ڤان روودان دا ب به‌لگه‌نامه‌یان و ئه‌گه‌ر به‌لگه‌نامه‌یێن به‌رده‌ستێ نڤیسكاری نه‌بوانه ئه‌ز دبینم دا گه‌له‌ك ژ وان بوویه‌ران به‌رزه بن و مه و نفشێن پشتی مه ژی تشته‌ك ژێ نه‌دزانی.
هه‌ژی سه‌رنجراكێشانێیه د په‌رتووكێ دا ئه‌و راستییه هاتییه‌به‌رچاڤكرن كو ل ده‌ڤه‌را به‌هدینان ژی به‌ری 11 ئه‌یلوولا 1961شۆڕش به‌رپا ببوو و لێكدانێن له‌شكه‌ری د گه‌ل سۆپا و پۆلیسێن ئیراقێ و كوردێن ئالیگرێن وان (چه‌ته – جاش) روودابوون، چه‌كدارێن پارتی ل چیایێن نێزیكی دهۆكێ چه‌په‌رێن خوه دانابوون. ل ده‌ستپێكا مه‌ها ئه‌یلوولێ رێكخراوا پارتی ریڤه‌به‌رێ ناحیا نێروه-رێكان ره‌شید تاله‌بانی كوشتبوو، ل سپێده‌یا 9 ئه‌یلوولێ پێشمه‌رگه‌یان هێرش كره سه‌ر هێزه‌كا پۆلیسێن گه‌ڕۆك و شیان ته‌ڤایا پۆلیسێن وان بكوژن و ب دیلی بگرن. ل 7 و 8 ئه‌یلوولێ پێشمه‌رگه‌یان كۆنترۆلا چیایێ بێخێری دۆرێن جادا گه‌لیێ زاخۆ كربوو و ل شه‌ڤا 10/11 ئه‌یلوولێ ب ته‌مامی ده‌ست ب سه‌ر باژێرێ زاخۆ دا گرت و ئەو ئێکەمین باژێرێ كوردستانێ بوو هاتییه رزگاركرن (1– ب2/ 108 – 109).
د به‌رده‌وامییا پشكا سیێ ژ په‌رتووكێ دا ب به‌رفره‌هی هاتنا مەلا مستەفا بارزانی بۆ ده‌ڤه‌رێ و پێڕابوونێن وی بۆ ده‌ستپێكا شۆرشێ و روودان و شه‌ڕێن گرنگێن ده‌ڤه‌را به‌هدینان وه‌ك شه‌ڕێ لومانا – كه‌ڤله‌سنێ، شه‌ڕێ گه‌لیێ قه‌نتارا، شه‌ڕێ گه‌لیێ زاخۆ، شه‌ڕێ باتیفا، لێدانا زالگه‌ها (المجموعة الثقافیة) ل مویسل و لێدانا كۆمپانیا عه‌ین زاله یا نه‌فتێ و رۆل و قوربانییێن خه‌لكێ ده‌ڤه‌رێ به‌رچاڤكرینه.
پشكا چارێ ژ په‌رتووكێ گوهۆڕینێن سیاسییێن ناڤخوه‌یی ل ئیراقێ و كوردستانێ د ناڤبه‌را 8 شوباتا 1963 – 11 ئادارا 1970 هه‌مبێزكرینه. ب كورتی په‌رتووك هه‌ژی ڤه‌كۆلین و دووڤچوون و شرۆڤه‌یێن به‌رفره‌هتره. به‌لێ ئه‌ز دبێژم په‌رتووكا (منطقة بادینان 1925 – 1970 دراسة فی الوقائع و التطورات السیاسیة) گه‌نجینه‌كا ده‌وله‌مه‌ند و ئێکەم گه‌نجینه‌یه هوسا ب به‌رفره‌هی و ده‌وله‌مه‌ند و پڕزانیاری ب ژێده‌ر و دیدار و به‌لگه‌نامه روودانێن ده‌ڤه‌را به‌هدینان (پارێزگه‌ها دهۆكێ یا نها و پڕانییا پارێزگه‌ها مویسلێ) به‌رچاڤكرین و ژ قووناغا كه‌ره‌سته‌كێ خاڤێ مری كرینه بوویه‌رێن زیندی و بیردانكا دیرۆكا كوردستانێ پێ ده‌وله‌مه‌ند كری. ئه‌ڤ ره‌نگه به‌رهه‌مه ژی تنێ كارێ پ. د. عه‌بدولفه‌تاح بۆتانی یێ دیرۆكنڤیسێ خوه‌دی شیان و به‌هره و دلسۆزییه بۆ دیرۆكێ بۆ گه‌ل و وه‌لاتی. ل داویێ پێشنیاز دكه‌م د ده‌مه‌ك زوو دا ئه‌ڤ په‌رتووكه بێته‌وه‌رگێڕان بۆ زمانێ كوردی و سه‌رژنوو بێته‌ڤه چاپكرن.
ژێده‌ر:
- الأستاذ الدكتور عبدالفتاح علي البوتاني، منطقة بادینان 1925 – 1970 دراسة فی وقائع والتطورات السیاسیة، (اربیل – 2017).
- موسه‌ده‌ق تۆڤی، دیرۆكا په‌روه‌رده و فێركرنێ ل پارێزگه‌ها دهۆكێ، (ئسته‌نبۆل – 2021).
- سه‌رجه‌می به‌رهه‌مه‌كانی محه‌مه‌د ئه‌مین زه‌كی به‌گ، ئاماده‌كردنی سدیق سالح، (سلێمانی – 2005).
- عبدالفتاح علي البوتاني، زەڤەر مظفر سليمان، ملف ئاميدى (العمادية)، مجلة دهوك، (العدد4- اب 1998).
- الدكتور عبدالفتاح علي البوتاني، جریدة الحقیقة-راستی، (دهوك – 1998).
- الأستاذ الدكتور عبدالفتاح علي البوتاني، ثلاث سنوات دراسیة فی بردرش، (دهوك – 2015).
- السفیر حازم الیوسفی، صالح الیوسفی صوت التآخی و السلام، (بیروت – 2023).
- دكتور صدیق ئه‌تروشی، مافێت زانیاریێت ملله‌تێ كورد، كۆڤارا رۆناهی، هژمار 2- چریا دووێ 1960.
