گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
ههر وهكی تێكلیا خورت یا ئەدهبیاتێ و میتۆلۆژیێ، تێكلیهكه خورت یا هێمایێن میتۆلۆژی و بكارئانینا وان یا د مهتنێن ئەدهبی ده ههیه. ب ڤی رهنگی، د زۆرترین مهتنێن ئەدهبیاتا جیهانی و یێن ئەدهبیاتا كوردی ده، نهمازه یێن كلاسیك ده هێمایێن میتۆلۆژی ب گهلهك واته و نیشانان هاتنه بكارئانین و هێز و شیانهكه خورت دانه هونهركاریا مهتنێ. هنهك ژ وان هێمایان زێدهتر وهكی نیشانێن ئەدهبی دمینن و هنهك ژ وان ژ كراسێ خوه یێن ئەدهبی وێدهتر، واتهیێن كوورتر ل خوه دكن، دبن نیشانێن هزری-عیرفانی-تهسهوفی. وهكی پادشاههكی ئەفسانهوی جهمشید و وهكی ئاموورهكه جیهانبین جامێ جهم بەرانبەری ڤێ نیشانێ دكن و د بهرههمێن ئەدهبی یێن جۆر ب جۆر ده جههكی بهرفرهه دگرن.
كورتیەک
ههروهكی شاعرێن موتهسهوف یێن فارس یێن وهكی سهنایی، عەتتار، مهولانا و حافز، شاعرێن كورد یێن وهكی ئەحمهدێ خانی، مهلایێ جزیری، نالی و گهلهك كهسێن دن د واته و رامانێن جودا ده بهحسێ جهمشید و جامێ جهم كرینه. دیوانا مهلایێ جزیری كو یهك شاكارێن ئەدهبیاتا كوردی یه، ژ لایێ ههواندنا هێمایێن ئەدهبی-میتیك و تهسهوفی ڤه یهك ژ بهرههمێن ههری دهولهمهندە و جهمشید و جامێ جهم ژی د ڤێ بهرههمێ ده جهێن خوه گرتنه. ئەم دێ د ڤێ گۆتارا خوه ده بهرێ خوه بدن ههلبهستێن مهلایێ جزیری و لێ بنێرێن كا وی د چارچووڤهیهكه چاوا یا ئەدهبی-تهسهوفی ده ئەڤ ههر دو هێمایە ب كار ئانینه. بهرییا وێ ئەم دێ ههم ل سهر واتهیێن كوور یێن جهمشید و جامێ جهمێ، ههم ژی ل سهر جهێ وان دێ د نێرینا تهسهوفی ده بسهكنن و لایهنێن ڤان ههر دو رامانان بهیان بكن.
دهستپێك
گرنگیا میتۆس و ریوایهتێن میتیك (خرافة) و بكارئانینا وان یا ژ ئالیێ شاعر و نڤیسكاران ڤه د بهرههمێن ئەدهبی ده، ب خهباتێن ل سهر دیرۆکا ئەدهبیاتێ ب بهرفرههی هاتیه گەنگەشە و سەلماندن. ههكه ئەم ببێژن كو دیرۆکا ئەدهبیاتا جیهانێ ب تهمامی ل ژێر باندۆرا میتۆس (ئەفسانە) و میتۆلۆژیێ مایه و ل سهر وان ئاڤا بوویه، دێ نهبه زێدەروویی (Vali, 2022, 41-43). پهیوهندیا بنگههین و كوور یا میتۆسێ یا ل گهل ڤهگۆتن و چیرۆكێ بوویه ئەگەر كو ههژمارهكه زێده ژ بسپۆرێن قادێ، میتۆسێ وهكی چیرۆكهكێ پێناسه بكن. ئەڤە گریمانهكه زانستی یه و داخواز دكه كو فۆرما ڤهگۆتنێ (Segal, 2004a, 29) یان راڤهكرنا سهدهمی/ئەگهری یا بوویهران یا ب شێوەیێ چیرۆكهكێ یه (Segal, 2004b, 84). میتۆس وهكی چیرۆكهكه سهمبۆلی كو ژ بۆ جڤاكهكێ یان كۆمهكه جڤاكی پر بالكێشە، وهكی نموونه یان ژ وێ جودا وهكی مۆدیلەكه ئایینی یان ژی شرۆڤهیا “ههبوون”ێ پێشكێش دكه (Chardin, 1989: 164). ژ بهر كو میتۆس “ڤهدبێژه”، تۆمار و راڤه دكه (Horkheimer & Adorno, 2002, 5) و ئەدهبیات ژی قهید و تۆماركرنا سپهكولاسیۆنا (رامانا تیۆری) ههری بلند و بهرفرهه یا ئینسانە (Einstein, 1968, 369). میتۆس، ئەدهبیاتهكە كو ئافراندنا ئیستاتیكا خهیالێن مرۆڤی، د فۆرما چیرۆك، ڤهگۆتن یان ههلبهستهكێ ده حهساب دكه و دحهوینه (Chase, 1960, 129). ژ بهر ڤێ ژی چیرۆکێن ئەفسانەیی دكارن وهكی خالا دهستپێكێ ژ بۆ ئەدهبیات و جۆرێن وێ بێنە هەژمارتن.
د ئەدهبیاتا كوردی ده ژی پەیوەندیا میتۆسێ ل گهل بهرههمێن ئەدهبی یێن كوردی و بكارئانینا بوویهر، كهسایهت یان هێمایێن میتیك، بهربچاڤە. ب ئەگەرا میتۆسێ د ناڤ خهیالێ ده زندی دبن و “خهیال ژی چاڤكانیا بنگههین یا شاعریە ژ بۆ ئافراندنا ههلبهستێ. ئانکو میتۆس “چێبوونە” دا كو خهیال، وان زندی بكه (Camus, 2010, 117). د وارێ ڤهگۆتنێ ده میتۆس، تهقلیدكرنا نێزیك یان د ناڤ کاری دهیه ل سهر سینۆرێن خهیالی یێن داخوازێ (Frye, 1973, 136). یانی پهیوهندیا ههلبهست و ههلبهستڤانی/ێ یا ل گهل میتۆسێ پهیوهندیهكه تایبهتە و شاعر ههرتم ژ میتۆسێ دهین دکەن. ژ بهر كو میتۆس دهستپێك و دووماهیا ئەدهبیاتێ یه و یێن كو میتۆسێ زندی دكن، ژ دیرۆكناسان زێدهتر، ههلبهستڤانن (Monneyron, 2012, 55) و میتۆسێن ل بهر دهستێ مه، ژ ئالیێ ههلبهستڤانێن مهزن ڤه هاتنه ئافراندن (Falck, 1991, 118). ل گۆر تۆلكهن دڤێ میتۆس ژ ئالیێ ههلبهستڤانهكی بێ پێشكێشكرن كو وێ بێهتر هەست دكه و د جیهانا مێژوو و جۆگرافیایێ ده حاشاتیێ دكه، ئەگەرا گرینگیا میتۆسێ ل سهر كاخهزێ ب رێیا ئاقلێ شرۆڤە نكاره بێ پێڤهكرن (Tolkien, 1936, 6).
پشتی بهلاڤبوونا دینێ ئیسلامێ د جۆگرافیایا ئیرانێ ده، تێگهه و بیر و باوهریێن میتۆلۆژی/دینی كو د بیرێن ب كۆمهل یێن چاندی یێن خهلكێ ده خوهدی جهـ بوون، ههبوونا خوه دۆماندنه و د بن جلکێن نوو ده، د چارچووڤهیا سهمبۆلان/باوهرییان ده، د گهلهك وارێن چاندا ئیرانی ده ژ نوو ڤه دهركهتنه هۆلێ. قادا ههری گرنگ یا ڤهژین و ژنووڤه دهركهتنا چاندا كهڤن ژی بێگومان ئەدهبیات و ههلبهست بوو. میتۆسێن كهڤن ژی ب رێیا ئەدهبیاتێ، ب تایبهت د قالبێ ههلبهستێ ده، ههبوونا خوه ههتا ئیرۆ بهردهوام كرنه. ژ بەر کو میتۆس وهكی بنگهها ههلبهستێ یه و تێ ئیدیاكرن كو بێیی میتۆسێن كو هاتنه ڤهگوههستن، تشتهكی كو ب ئاوایهكی ههلبهستكی بێ ڤهگوههستن، تونهبوو (Ricoeur, 1983, 79).
لێكۆلینێن ل سهر دیرۆکا ئەدهبیاتا كوردی نشا ددن كو وهكی ئەدهبیاتا نهتهوهیێن دن، جهـ و رۆلێ ریوایهتێن میتۆلۆژی د ههموو جۆره و زاراڤایێن كوردی ده، خوهدی جهـ و رۆلهكی تایبهت و بنگههینە. د گهل كو جهێ ههری گرنگ كو چیرۆك و ریوایهتێن میتیك تێ ده تۆمار بووینه و گەهشتینه رۆژا مه، ئەدهبیاتا دهستانی یه، لێ دكاره بێ دیتین كو ههبوون و بكارئانینا ریوایهت، كهسایهت/لهههنگ و هێمایێن میتۆلۆژی د مهتنێن ئەدهبی یێن كوردی ده ههبوونهك رەها و “ل ههر دهرێ” یە و تهنێ ب ریوایهت و مهتنێن كهڤن یێن دهستانی سینۆردار نینه و د ئەدهبیاتا گهلێری، كلاسیك و نووژهن یا كوردی ده دوباره دبه. نێرینهك گشتی ل سهر ئەدهبیاتا كوردی یا گهلێری، كلاسیك و نووژهن، ب زاراڤایێن جودا، جهێ تایبهت یێ ریوایهتێن میتیك ئەشكهره دكه.
دكاره بێ گۆتن كو یهك ژ چاڤكانیێن ئەدهبیاتا كوردی یا كلاسیك بهلكی یهك ژ پارا ههری مهزن، میتۆلۆژی یه و ئەڤ ئەدهبیات ژ كانیا میتۆلۆژیێ تێرا خوه سود و باندۆر وهرگرتیه (Aykaç, 2022, 205). وهكی هاتیە گۆتن، د ئەدهبیاتا كوردی یا كلاسیك ده كو وهكی “ئەدهبیاتا كوردی یا نڤیسكی یا د سهردهمێ ئیسلامی ده د بن باندۆرا دینێ ئیسلامێ، رەگەزێن عەرهبی و فارسی و چاندا ئیرانێ ده ل گۆڕی هنهك رێزكان هاتیه مهیدانێ (Adak, 2013, 27) تێتە پێناسهكرن، ریوایهتێن میتیك وهكی چاڤكانیهكه ئیلهامێ ژ ئالیێ شاعرێن كورد ڤه تێنە بكارئانین. د ههلبهستا كلاسیك یا شاعرێن ناڤدار یێن كورد وهكی ئەحمهدێ خانی، مهلایێ جزیری، نالی، خانایێ قوبادی، كوردی، فهتحی، شێخ رزایێ تالهبانی، نووری و هتد. گهلهك جاران ناڤێ پادشاه/ لهههنگ/ههمانێن میتۆلۆژی وهكی دانەیا رەسەن یان پێش نموونه هاتیه بكارئانین.
د ئەدهبیاتا كوردی یا كلاسیك ده دانەیێن رەسەنێن میتۆلۆژی دكارن د چارچووڤهیا كهسایهتێن كوردی/ئیرانی و یێن “بیانی/ دژمن” ڤه بێن پۆلینکرن. دانەیێن رەسەنێن كوردی/ئیرانی ژی د ناڤ خوه ده سێ كاتهگۆڕیێن جودانه: پادشاهـ، لهههنگ و ههبوونێن سهرسروشتی. پادشاهێن ههری ناڤدار كو د مهتنێن كلاسیك و ههلبهستێن شاعرێن كورد ده هاتنه ئاماژە پێ كرن جهمشید، فهرهیدوون، كهی قوباد، كهی كاووس و كهی خوسرهون. لێ دكاره بێ گۆتن كو د ههلبهستا كوردی یا كلاسیك ده پادشاهێ میتۆلۆژی یێ ههری ناڤدار كو وهكی نموونەیا شکۆمەندیێ هاتیه بكارئانین پادشاهێ میتۆلۆژی جهمشیدە. د ئەدهبیاتا كوردی یا كلاسیك ده جهمشید وهكی نموونەیا هێز، قودرهت و دهستهلاتداریێ، جار جاران د ئاستێ سولهیمان پێغهمبهر و خوهدی مولك و دووماهیا وی و جار جاران ژی ب ئەسكهندهرێ مهزن ره ژی هاتیه ب بیرئانین. نشانهیا ههری ناسناڤی یا كهسایهتا وی د ههلبهستا كوردی یا كلاسیك ده ژی بێگومان جامێ جهمە كو ناڤێ وی ب جاما وی ره ئێدی بوویه یهك (Aykaç, 2022, 208-209).
میتۆلۆژی و تهسهوف: جهمشید و جامێ جهم د دیوانا مهلایێ جزیری ده
1 – د مهتنێن بهری ئیسلامی ده جهمشید و جامێ جهم
د میتۆلۆژیا كوردۆ-ئیرانی ده یهك ژ پادشاهێن ههری ناڤدار جهمشیدە. جهمشید نه تهنێ یهك ژ لهههنگێن میتۆلۆژی و نهتهوهیی یێ ئیرانێ یه، د ههمان دهمێ ده د ناڤ گهلێن هندو-ئیرانی ده ژی خویا دبه (Azarnouche & Redard, 2012). ناڤێ جهمشید ژ دو پهیڤان پێك تێت: جهم ب ئاڤهستایی “یما”، ب پههلهوی “یام”، و “شید” ب ئاڤهستایی “خشائهتا” و ب پههلهوی “شێت”. ژ بۆ ڤی ناڤی دو واته ژ ئالیێ زمانناسان ڤه تێن پێشنیازكرن: جهمێ رۆنی یان جهمێ پادشاهـ Restgar Fesayî,1383, 311.
چاڤكانیا ههری كهڤن كو بهحسێ جهمشید تێده هاتیه كرن، ئاڤهستایه. د ئاڤهستایێ ده، چهند میتۆس ب یما/جهم ڤه گرێدایینه. ل گۆڕی ریوایهتا ئاڤهستایێ جهمێ روخسارێ خوهشكری، كوڕێ ویهونگههان، یهكهم كهس بوو كو بهری زهردهشت ئەهوورهمهزدا دخوهست ببه دیندار و دینزانێ ئەهوورهمهزدا د جیهانێ ده و یهكهم كهس بوو كو بهری زهردهشت ئەهوورهمهزدا پێ ره ئاخڤی و دینێ زهردهشت ژێره ئینایە خوار. جهم دینزانی و دینداریێ قهبوول ناكه، لێ ئەو قهبوول دكه كو جیهانا ئەهوورهمهزدا ئافراندی ژ بۆ مرۆڤان مهزنی و شانازی یه. جهمشید د سهردهمهكه زێڕین ده پادشاهیا جیهانێ دكه. ب سهروهریا وی، نه بایێ سار وێ ههبه، نه بایێ گهرم، نه ژی نهخوهشی و مرن. ب پێشكێشیێن ئەهوورهمهزدا، ئەو دبه سهركهفتیێ سهروهریێ. د سهردهمێ وی ده، ئەرد ژ كهری و ئاژهل و مرۆڤ و كووچك و بالندهیان تژی دبه. جهم ژی ڤی ئەردی مهزن دكه. جهمشید ل پهراڤێ چهمێ دایتیایێ ل وهلاتێ ئاریان یێ ههری دهستپێكێ ناڤدار ب یهزدانێن مینوویی ره دجڤه. وێ دهمێ ئەهوورهمهزدا ژ جهم ره دبێژه كو زڤستانا ههری خراب وێ د سهر جیهانا ئەستوومهند (التقدیر) ره وهره كو زڤستانهكه دژوار و كوژهکە. وێ ئیدهرگۆ سپهندان ژ سێ ئالیان ڤه وهرن: یێن كو ل جهێن ههری ترسناكن؛ یێن كو ل سهر چیایانن و یێن كو د كووراهیا گوندان دهنه. نهخوه تو، یا جهم! دێ ڤهرێ چێكه. ههر یهك ژ چار بهرێن وێ ب قاسی درێژاهیا ئەسپریسی چێكه و تۆڤێن كهری و هێستر و مرۆڤ و كووچك و بالنده و ئاگرێ سۆر ببه وێرێ. جهم چاوا ئەهوورهمهزدا گۆتبوو، ڤهر چێدكه و گۆتنێن وی ب جهـ تینه و وەسا مرۆڤ و ئاژهل و رووەکان دپارێزه (Avesta, 2021, 396-400). د ههمان دهمێ ده ناڤێ وی د مهتنێن پههلهوی ده د ناڤ نهمران ده دهرباس دبه (Minavi Xired, 1354, 23).
ل ڤێرێ دڤێت بێتە گۆتن كو پشتی هاتن و بهلاڤبوونا ئیسلامێ ل ئەردنیگاریا ئیرانێ، ههر چهند پڕانیا خهلكێن كو ل ڤێ ئەرنیگاریێ دژین ئەڤ دینێ نوو قهبوول كربن ژی، باوهریێن میتۆلۆژی/دینی كو ژ دهمێن كهڤنار ڤه د بیرێن كۆلهكتیف یێن چاندی/ رهوشهنبیری یێن خهلكێ ده ب جهـ بووبوون، د ڤێ بیرێ ده دۆم كرنه و د چارچووڤهیا سهمبۆلان/باوهریان ده د گهلهك وارێن چاندا ئیرانی ده، د بن كراسێن نوو ده ژ نوو ڤه دهركهتنه هۆلێ. قادا ههری گرنگ ژ بۆ ڤهژینا میتۆلۆژی و كهسایهتێن میتۆلۆژی یێن بهری ئیسلامێ ژی بێگومان جۆرێن جودا یێن ئەدهبیاتێ بوو. پادشاهـ، لهههنگ و ههبوونێن میتۆلۆژی ب كراسێن نوو ژ دهستان و ئەدهبیاتا گهلێری ههتا مهتنێن تهسهوفی جارهك دن بوونه خوهدی رۆلهكه بنگههین.
جهمشید ژی، وهكی كهسایهتهكا میتۆلۆژی د بهرههمێن جودا یێن چاندا ئیرانێ ده ژ نوو ڤه خوه نیشا دده. لێ دڤێ بێتە زانین كو د سهردهمێ ئیسلامی ده بەحسێ جهمشید، پادشاهی و سهرپێهاتیێن وی تهنێ ب بهرههمێن ئەدهبی ڤه نه سینۆردارە. پرتووكێن دیرۆکا ئیسلامێ یێن وهكی (اخبار الطوال «دینهوهری»، تفسیر الطبري، زین الاخبار« گهردیزی»، موجمل التواریخ، تاريخ بلعمي، الآثار الباقية عن القرون الخالية یا بیروونی ژی بەحسێ وی دكن.
د ئەدهبیاتا سهردهمێ ئیسلامی یا ئیرانێ ده یهك ژ بهرههمێن ههری ناسیار كو بەحسێ كهسایهت و پادشاهیا جهمشید دكه، شاهنامهیا فردهوسی یه. ل گۆڕی شاهنامهیا فردهوسی، جهمشید جهێ باڤێ خوه دگره و دبه پادشاهـ. وهختێ كو جهمشید دهردكهڤه سهر تهختێ بریقەدار، تاجا وی یا زێڕین ل سهر سهرێ وی یه و د ناڤ شکۆمەندیا پادشاهیێ دایه و گهردوون خوه تهسلیمی وی دكه. ب رێبهریا وی، دنیا ئارام و بێ پرسگرێك دبه. چووك و پهری گوهـ ددنه وی. تهختێ پادشاهیێ یێ دبرسقه د بن وی دایه، دهمهكه درێژ دژی و سهروهریا وی حهفسهد سالان بهردهوام دكه.
د ریوایهتا فردهوسی ده جهمشید وهكی رۆنیا خوهدێ تێتە نیشادان. ئەو شاهە و د ههمان دهمێ ده خۆشهویستە، روحان بهر ب رۆناهیێ ڤه دبه. ل گۆڕی شاهنامهیا فردهوسی جهمشید ههول دده كو ژ رهوشا خوه ژی بلندتر ببه. تهختهكی ئاڤا دكه و ناڤا وی ب كهڤرێن بقیمهت چێدكه. ب فهرمانا وی، دێو تهختی ژ ئەردێ رادكن و بهر ب سێلا ئەسمانی ڤه بلند دكن.
ئەو رۆژ وهكی “نهورۆز” ئانکو وهكی سهرێ سالێ تێتە دیاركرن. تێتە گۆتن كو دهما كو جهمشیدێ “خوهدی ههموو هێز و شکۆمەندیێ” تێتە ئازهربایجانێ، رۆژ د ئاستا یهكهمین یا برجا بهرانی ده بوو؛ رۆناهیا وێ تاج و تهختێ جهمشید ههمبێز كر (Sohravardi, 1976, 331). لێ ئەڤ هێز و شیان دبه ئەگەر كو جهمشید هێدی هێدی ژ خوهدێ دوور بكهڤه و دكهڤه ژی و خوه وهكی ئافرینهرێ جیهانێ دبینه. وی دهمی “لوتفا ئیلاهی” ژ بهدهنا وی دهردكهڤه و نهلههڤهاتنهك دكهڤه ناڤ جیهانێ. جهمشید تاج و تهختێ خوه وهندا دكه و د داویێ ده ب دهستێ زههاك تێتە كوشتن (Firdewsî, 1997, 41-53).
ژ بلی تایبهتی و سهرپێهاتیێن جهمشید كو ل ژۆرێ ب كورتاسی هاتن بهحسكرن، خالا ههری گرنگ د كهسایهتیا وی ده، خوهدیبوونا وی یا “جامێ جهم”ە. “جامێ جهم” كو ژ دو پهیڤێن جام و جهم پێك هاتیه، د ئاڤهستایی ده وهكی یاما(Yâma) (Bartholomae, 1904: 1264) و د پههلهوی ده ژی وهكی ژاماگ(Jâmag) (MacKenzie, 1971, 46) یان یاماك(Yâmak) (Nyberg, 1974, 225) ب واتهیا زهرف و جل هاتیه بكارئانین، د میتۆلۆژیا ئیرانی ده وهكی بابەتەکی گوهارتنێ تێتە نرخاندن (Restgar Fesayî, 1381, 152).
د ریوایهتێن ئیرانی ده ب گشتی سێ تایبهتی ژ بۆ جامێ جهم هاتنه نیشادان: ڤهخوارن، پەیوهندی ب روحێن باڤ و كالێن میری ره و ناڤدار د جیهانێ دا. ل ڤێرێ دڤێت بێتە گۆتن كو د گهل كو جامێ جهم د مهتنێن سهردهمێ ئیسلامێ ده خوهدی جههكی گرنگە، لێ د مهتنێن ئیرانی یێن بهری ئیسلامێ ده بەحسێ جامێ جهم، راستهراست نههاتیه كرن. د ههمان دهمی ده چاوا جهمشید
بوو خوهدی جامێ جهم ژی ب زهلالی نائێتە زانین.
د پرتووكا دینكهرد یا سێیهمین ده دهربارەی جهمشید ده ریوایهتهك ههیه (Madan, 1911, 295-297). ل گۆڕی ریوایهتا ناڤبۆری، بهری كو جهمشید بێته سهر تهختێ پادشاهیێ، ئاسن خرهد (ئاقل/حكمهتا خوهروو كو پیڤانا ئعتیدالێیه) ژ ئالیێ دێوان ڤه تێتە دزین. ژ بهر تونهبوونا ئعتیدالێ ژی كارێ دنیایێ تهڤلههڤ دبه. جهمشید ب ئیرادهیا ئەهوورهمهزدا تێتە سهر تهختێ پادشاهیه و ب لوتف و ئیجازا وی دچه دۆژههێ. ئەو سێزده زڤستانان ل وێ دهرێ د ناڤ دێوان ده دهرباس دكه و داویێ ئاسن خرهد، ب ئالیكاریا ئەهوورهمهزدا ژ دێوی خلاس دكه و ڤهدگهرینه جهم وی د ناڤ خهلكێ ده بهلاڤ دكه ((Bahar, 1362, 172-173). لێ وهكی تهفهزۆلی ژی دبێژه، د مهتنێن پههلهوی ده نائێتە دیاركرن كا چاوا ئەهریمهن/دێو ئەو داقورتاندیه و بریه دۆژههێ (Minavi Xired, 1354, 124) د ریسالهیا ماهـ فهروهردین رووز خورداد ده كو رسالهیهكه دن یا پههلهوی یه، تێتە گۆتن كو جهمشید پهیمانه ژ دۆژههێ ڤهگهراندیه (Asana, 1371, 141). تێتە زانین كو پهیڤا پهیمانه، د چارچووڤهیێن جودا ده، خوهدی دو واتهیانە: پیڤان و قهدح. ژ بهر ڤێ یهكێ، دكاره بێ تهخمینكرن كو پهیڤا پهیمانه كو د مهتنا پههلهوی یا ژۆرین ده هاتیه بكارئانین، د ئەسلێ خوه ده جام/قهدهحێ نیشا دكه. ل گۆڕی ریوایهتێن دن ژی جهمشید ب دهستێ زانایان قهدهحهك وەسا دایه چێكرن كو ب ڤێ قهدهحێ ههموو بوویهرێن جیهانێ دكارن بێن دیتن Uşîderî, 1383, 231)). ل گۆڕی هن ریوایهتێن زهردهشتی ژی ژ بهر كو جهمشید ژ ڤێ دنیایێ دهرباس دبه، ئەڤ جامێ جهم ژێره تێتە پێشكێشكرن (Newwabî & Camasb Asa, 1355, 135).
فردهوسی د بوویهرێن سهردهمێ پادشاهیا جهمشید ده، قهت بەحسێ جامێ جهم ناكه. ل گۆڕی ریوایهتا وی، كهی خوسرهو جارهكێ جامێ جهمێ ژ بۆ دیتنا بیژهنێ گیو ب كار تینه. ل گۆڕی ریوایهتا فردهوسی، كهی خوسرهو ل بهندا نهورۆزێ دمینه و د وێ رۆژا شاهیێ ده كراسێ خوه یێ تایبهت ل خوه دكه و دچه دا كو خوه پێشكێشی خوهدایێ جیهانێ بكه. دهمهكی درێژ ل سهر جامێ برسقی سوباس دكه، ژێ هیڤی و لاڤا دكه، ل ههمبهری ئەهریمهنی عەدالهتێ دخوازه. پشتره ڤهدگهره قهسرا خوه، تاجا پادشاهیێ ددانته سهر سهرێ خوه و جامێ جهمێ دگره دهستێ خوه. ههفت وهلاتان دبینه، یێن كو ژێ دهرباس بوویه و وێنەیێ ئەسمانێ مهزن دبینه. وێنەیێ ههموو جیهانێ و یێ بورجان و د بنێ وان ده ژی ههیڤێ دبینه. پشتره كهی خوسرهو ب هونهرێ خوه یێ ئەفسوونی پاشهرۆژێ دبینه. داویا داوی دبینه كو تۆڤ د ناڤ چالهكێ ده یه (Firdewsî, 1992, 344-346).
ئەڤ دیمەنه، دیمەنێ داوییه كو فردهوسی بەحسێ جامێ جهم دكه، د گهل كو ل گۆڕی هن بهرههمێن فارسی، جامێ جهم كو قهدهحهكه تایبەت ب جهمشید بوو، ههتا سهردهمێ دارابێ كورێ بههمهنێ كورێ ئیسفهندیار، د دهستێ پادشاهێن ئیرانێ ده بوو (Bexdadî, 1382, 110-111).
د ریوایهتێن كوردی ده، یهكهم كهسێ كو خوهدیێ جامێ جهم بوویه، كهیوومهرسە (Kendûleyî, 1369, 227). لێ ئەڤ ریوایهت ل سهر چێبوون یان بكارئانینا جامێ جهم ژ ئالیێ كهیوومهرس ڤه ئاگاهیهكێ نادن. پشتی كهیوومهرس، كهسایهتێ كو دبه خوهدی جامێ جهم، قههرهمان/گریمانە كو ل گۆڕی هن ریوایێن شاهنامهیێن كوردی، باپیرێ باپیرێ روستهمێ زالە (Vali & Ölmez, 2022, 311-313) كو ب ئالیكاریا سیمەرخ، دبه خوهدی جامێ جهم (Hemzeyî, 1393, 892).
پشتی قههرهمان د ریوایهتێن كوردی ده كهسێ كو ناڤێ وی وهكی خوهدی جامێ جهم دهرباس دبه جهمشیدە. ل گۆڕی ریوایهتێن كوردی دهما كو دبه دهورا پادشاهیا جهمشید، ههموو کەس فهرمانبهریا وی دكن. دهما كو جهمشید جامێ جیهانبین د دهستێ خوه ده وهردگرت، ههر تشت د ڤێ جامێ ده بۆ وی دیار و ئاشکرا دبوو. د ههمان دهمێ ده شکۆمەندی و شانازیا وی ژی ژ جامێ جهم دهات (Kakawend, 1380, 58-60).
ل گۆڕی ریوایهتێن كوردی ژی جهمشید ژ بهر سهدهمێن كو بهرێ هاتن گۆتن شانازیا خوه یا ئیلاهی وهندا دكه و ب دهستێ زههاك تێتە كوشتن. پشتی مرنا جهمشید ههتا سهردهمێ كهی خوسرهو، بەحسێ جامێ جهم نائێتەكرن. د ڤان ریوایهتان ده ئەڤ جام ل بنێ دهریایێ دمینه ههتا كو كهی خوسرهو وێ ببینه و ببه جهم خوهدیێ وێ (Emînî, 2010, 170). ب وی ئاوایی كهی خوسرهو دبه خوهدیێ “جامێ گیتینهمای- دەرگەهێ شویشەی”. وەسا كهی خوسرهو چ بخوهستا دكاریبوو تێ ده بدیتا، هایا وی ژ ههر تشتێ ڤهشارتی چێدبوو و ژ گەردوونی ئاگاهدار دبوو. بكارئانینا جامێ جهم یا ژ ئالیێ كهی خوسرهو ڤه، د ریوایهتا فردهوسی و یێن شاهنامهیێن كوردی ده وهكی ههڤە و د چیرۆكا بیژهن و مهنیژه ده دهرباس دبه. د سێ وەشانێن جودا یێن چیرۆكا بیژهن و مهنیژه یێن كوردی ده كهی خوسرهو ژ بۆ دیتنا بیژهنێ بریار دده كو ل جامێ جهمێ بنێره. ژ بۆ ڤی كاری ژی ل بهندا نهورۆزێ دمینه. دهما كو رۆژا نهورۆزێ تێت، كهی خوسرهو پشتی دوعا و ئاینێن تایبهت، ل جامێ جهمێ دنێره، سوورهتێ ههموو جیهانێ و ههفت وهلاتان دبینه و داویا داوی دبینه كو بیژهن د ناڤ چالهكێ ده ل توركستانێ یه (Lutfîniya, 1399, 125-126).
د ریوایهتێن كوردی ده جارا داویێ كو شۆپا جامێ جهم تێتە دیتن، د ریوایهتا بههمهن و فهرامهرز دایه. ل گۆڕی ریوایهتێ دهما كو بههمهنێ ئیسفهندیار دچه گۆڕستانا مالباتا روستهمێ زال، دبینه كو د بن سهرێ ههر جهنازهیهكێ ده لهوههیهك (طبق) ژ گهوههر و نڤیسهك ههیه كو رەفتارێن بههمهن یێن ل ههمبهری مالباتا روستهم شهرمهزار دكه. لێ د نڤیسا كو ل سهر لهوههیا ل بن سهرێ روستهمە، ژ بلی شهرمهزاركرنا رەفتارێن بههمهن، ئاگاهیهكه دن ژی ههیه. ل سهر لهوههیێ روستهم دبێژه كو د بن سهرێ وی ده گهوههرهكه “شهڤچراخ”، ژ سهردهمێ تههموورهس و جهمشید، وهكی میراس ژ سڕا خهزانهیا كهی خوسرهو كهتیه دهستێ وی (Ekberî, 2009, 57).
د گهل كو د بهرههمێ ناڤبۆری یا ل ژۆرێ ده راستهراست ناڤێ جامێ جهم نههاتیه بهحسكرن، لێ ئەم دكارن بێژن كو ب ئەگەرەكا مهزن مهبهست ژ “گهوههرێ شهڤچراخ” كو وهكی “سرێ خهزانهیا” كهی خوسرهو تێتە بهحسكرن، ههمان جامێ جهمە. ژ بهر كو د ئەدهبیاتا ئیرانی ده “گهوههرێ شهبچراخ” كو وهكی “دوڕێ شهبگوون”، “گهوههرێ شهبتاب” یان “گهوههرێ شهبهفرووز” ژی تێتە بناڤكرن، وهكی سهمبۆلا رۆناهی و قهنجیێ تێتە بكارئانین و د ریوایهتێن ئیرانی ده جهێ وێ ژی چیایێ قافێ یه (Yaheqqî, 1386, 711). د ههمان دهمێ ده د بههمهننامهیێ ده ژی ههمان ریوایهتا بههمهن و فهرامهرز یا كوردی دهرباس دبه، ب جهێ “گهوههرێ شهڤچراخ”، راستهراست بەحسێ جامێ جهم تێتە كرن (Îranşah bin Ebilxeyr, 1370, 434).
2 – د نێرینا موتهسهوفان ده جهمشید و جامێ جهم.
د گهل كو قادا بكارئانینا جامێ جهم، وهكی مۆتیفهكه میتیك، ب پڕانی بهرههمێن دهستانی نه، لێ دكاره بێ گۆتن كو ئەڤ قاد د جۆگرافیایا چاندی یا ئیرانێ ده، ب بهرههمێن داستانی ڤه سینۆردار نینه (Vali, 2023, 130). د ئەدهبیاتا ئیرانێ یا سهردهمێ ئیسلامی ده، كوردی ئان فارسی، یهك ژ قادێن كو كهسایهت/ههیامێن میتۆلۆژی تێده هاتنه بكارئانین، ئەدهبیاتا تهسهویفی یه. شاعرێن موتهسهوف یێن فارس یێن وهكی سهنای، عەتتار، مهولانا و حافز و شاعرێن كورد یێن وهكی ئەحمهدێ خانی، مهلایێ جزیری، نالی و هتد. د ههلبهستێن خوه ده بەحسێ جامێ جهم وهكی “جامێ گیتینوما”، “جامێ جیهاننوما”، “ئاینهیێ جهاننوما” د واته و كۆنتهكستهكه تایبهت ده، دنڤیسن و وێ ب كار تینن. د گهل كو جهمشید، وهكی هات گۆتن، پادشاههكی “كهتی” یه (Heras, 1953, 150177)، لێ دیسا د مهتنێن پههلهوی و ئەدهبیاتا سهردهمێ ئیسلامی ده، ب تایبهت د ئەدهبیاتا تهسهوفی ده، وهكی سهمبۆلا شکۆمەندیێ هاتیه سالۆخدان.
شههابهددینێ سوهرهوهردی د نامهیا لوخهتێ مووران ده بەحسێ كهی خوسرهو و جامێ جهم دكه. ل گۆڕی وی ژی: “كهی خوسرهو خوهدی جامێ گیتینوما بوو. چ بخوهستا دكاریبوو تێده بدیتا، هایا وی ژ ههر تشتێ ڤهشارتی چێدبوو و ژ گەردوونی ئاگاهدار دبوو. دبێژن كو د شهكلێ قووچێ (كۆنی) ده بوو و قلفهكه وێ یا چهرمین ههبوو كو ب دهه بهنكان دهاته گرێدان، دهما كو دخوهست ژ خهیبێ تشتهكی ببینه، دهما كو رۆژ راست (îstîva) دبوو، قهدهحا خوه بهر ب وێ ڤه دگرت، وهختێ كو رۆناهیا ههری مهزن دچرسی، ههموو قهدهر و خێز ژێ ره خویا دبوون (Suhrewerdî, 1372, 299). سوهرهوهردی گۆتنا خوه ب ئایهتێن ب ڤی رهنگی پشتراست دكه؛ “دهما كو ئەرد درێژ و راست (و مشت) ببه و…یێن كو د ناڤ خوه ده باڤێژه و خوه ڤالا بكه. ههروها گاڤا ئەردی ل فهرمانا رهببێ خوه گوهداری كر و پێدڤی بوو كو ئەو گوهداریا فهرمانا خوهدێ بكه. ههی ئینسان! ب راستی تو ب بال خوهدایێ خوه ڤه ب جههد و خهباتێ، خوه دوهستینی، ڤێجا تو یێ بگەهیە خهباتا خوه” (قورئانا پیرۆز، سوورهتێ انشقاق، ئایهتێن 3-6). “ كهس ژ وه نائێتە ڤهشارتن (قورئانا پیرۆز، سوورهتێ حاقة، ئایهتا 18). «هنگێ ههر كهس دێ بزانه كا چ ل پێشیا خوه شاندیه و چ ل دووڤ خوه هشتیه» (قورئانا پیرۆز، سوورهتێ انفطار، ئایهتا 5).
ل گۆڕی ریوایهتهكه دن، دهما كو جامێ جهمشید دگەهته كهی خوسرهو، ئەو ژ زانایان دپرسه: گهلۆ حهقیقهتا ڤێ جامێ چیه؟ دبێژن، ئەم نزانن. كهی خوسرهو جامهكه دن وهكی جامێ جهمشید دده چێكرن. دهما بهارێ كو رۆناهیا ههر دو جامان تهمامە، كهی خوسرهو ژ وان گهلهك رهمزێن خهیبی وهردگره. جام، نیشانا حكمهت و ئاقلێ رۆنیبین بوو. ل سهر جامێ حهفت خهت ههبوون. ب ڤان خهتان، سرێن جیهانا خهیبێ دهاتنە ڤەدیتن. (Şîrwanî, 1339, 84-160) . گرێدایی ریوایهتا ل ژۆرێ، حافزێ شیرازی ژی د غهزهلهكه خوه ده بەحسێ “خهتێن ل سهر جامێ” دكه كو “پیر” ب وان رێزان ره دكاره قهدهر و ئەنجاما دنیایێ ببینه:
“پیرێ مهیخانه شهڤا بۆری موئاممایهكه دخوهند
ژ خهتێ جامێ كا ئەنجام وێ چ به” (Hafizê Şîrazî, 1389, 252).
د عیرفانا ئیسلامی ده جامێ جهم، خوهدی جههكی گرنگ و واتهیێن جودا یه و ب ناڤێن وهكی “جامێ گیتینوما”، “جامێ جیهاننوما”، “ئاینهیێ جهاننوما” و هتد. هاتیه بهحسكرن و ب پڕانی “جام” و “نهینك” ب ههمان واته و وهكی ههمان تشت هاتینه بكارئانین. “سبههێ پیرێ مهیخانه ئەو جاما جیهانبین دا من ب ڤێ نهینكێ وی هایا من ژ جهمالا ته دا” (Hafizê Şîrazî, 1389, 233).
واتهیا ههری گرنگ یا ڤێ ژی “دلێ ئینسانێ كاملە كو ههر چ ژ دهریایا عالهما خهیبێ بێت، دا كو بگەهته بهراڤێ “ههبوون”ێ، وێنهیێ وێ دكهڤه دلێ ئینسانێ كامل و وی ژ ههر تشتی ئاگاهدار دكه (Nesefî, 1962, 238). ل گۆڕی نهسهفی، ئینسان ب خوه “ئاینهیا گیتینوما” یه و ههر كهس ب خوه، “جامهك”ە، لێ ئینسانێ زانا “جامێ جیهاننوما”یه:
“ژ بۆ دیتنا جامێ ئەز گهریام
ئەز رۆژهكێ روونهنشتم، شهڤهكێ ژی نهرازام
دهما كو من وهسفا وی ژ مامۆستا بهیست
(من دیت كو) ئەڤ جامێ جیهاننوما یێ جهم ئەز ب خوه بووم” (Nesefî, 1962, 146).
ههمان نێڕین د ههلبهستا حافزێ شیرازی ژی هاتیه سالۆخوتکرن:
“ب سالان دل ژ مه جامێ جهم دخوهست
تشتێ كو ب خوه خوهدی بوو، ژ كهسهكی دن دخوهست
من گۆت، حهكیم كهنگێ ئەڤ جامێ جیهانبین دا ته
گۆت رۆژا كو وی ئەو قوببه چێكر” (Hafizê Şîrazî, 1389, 94).
ل گۆڕی مهولانا ژی روحا ئینسانێ كامل نهینكا جهمالا ئیلاهی و بهدهنا وی ژی جامێ جیهاننومایه:
“رووحا وی نهینكا جهمالا ئیلاهی یه
د مهجلیسا عشقێ ده جسما وی جامێ جیهاننومایه” (Mewlana, 1376, 1303).
لێ ژ بۆ كو ئینسان بكاره ببه خوهدیێ جامێ جهم، یان ژ سرێن وێ ئاگاهدار ببه دڤێت “ ئاخا مهیخانهیا عشقا ئیلاهی بكه كلێ چاڤان ژێرا “(Hafizê Şîrazî, 1389, 95) جامێ جهم ژ بۆ كهسێ بێبهسیرهت (غیر متوقع)، نه سوودمهندە (Hafizê Şîrazî, 1389, 291). یانی ب گشتی دكاره بێ گۆتن كو د نێڕینا عیرفانی ده جامێ جهم نیشانه و سهمبۆلا دلێ ئاگاهـ، نهینكا حهققە و تیرێژا جان د دلێ ئینسان ده وهكی تیرێژا تاڤێ د جامێ جیهاننوما دایه Burûmend, 1376, 141)).
3 – د ههلبهستا مهلایێ جزیری ده جهمشید و جامێ جهم
د ئەدهبیاتا كوردی یا تهسهوفی ده یهك ژ شاعرێن پایهبلند كو د ههلبهستێن خوه ده گهلهك جاران جهـ دایه كهسایهت/ ههیامێن میتۆلۆژی، مهلایێ جزیری یه كو ههلبهستێن وی وهكی لوتكهیهكه د ئەدهبیاتا كوردی (Doskî, 2021, 25) یا تهسهوفی ده تێتە قهبوولكرن. دیوانا وی ژ سهردهمێ وی ههتا ب رۆژا مه ل سهرانسهرێ كوردستانێ د مهدرهسه و جماعهتێن كوردان ده هاتیه خواندن. گهلهك ههلبهستڤانێن كورد د ههلبهستێن خوه ده د بن باندۆرا مهلا ده مانه، ئەو د هونهرێ خوه ده وهك مۆدێل وهرگرتنه و شێوازێ وی یێ ئەدهبی شۆپاندنه. دیوانا مهلا ههم بهری دهركهتنا چاپخانهیێ، ههم ژی پشتی وێ گهلهك جاران وهك دهستنڤیس هاتیه كۆپیكرن و ژ سالێن 1900ێ ههتا رۆژا مه گهلهك جاران د چاپخانهیان ده هاتیه وهشاندن. دیسا، ژ بۆ دیوانێ گهلهك شهرح هاتینه نڤیسین و د زمانێن دن ده وهرگهرێن وێ ژی هاتنه كرن (Adak & Acar & Aykaç, 2017, 174). د ههمان دهمی ده مهلایێ جزیری د ناڤ ئەدهبیاتا كوردی ده ژ شاعرهكی عرفانی وێدهتر، وهكی كانۆنسازهكی (Sezer, 2021, 3-23) كو ههم ب ڤهگۆتنا شعرێن خوه ڤه ههم ژی ب شعریەتا خوه ڤه، ئەڤ یهكه ئەشكرا كریه.
یانی دیوانا مهلا، وهكی مهتنهكه ئەدهبی، ژ لێكئینانا مهزموونێن تهسهوفی زێدهتر تشتان دبێژه (Tek, 2019, 9-10). لێ مهلا بهری ههر تشتی موتهسهوفهكە (Azarkan, 2023, 619) كو ژ شێخهكێ تهككهیێ زێدهتر، خیتابا عالم و سۆفیان بهرجهسته دكه (Kavak, 2015, 53) و تهسهوف و نێرینا تهسهوفی ههرتم وهكی چاڤكانیا ههری گرنگ یا ئیلهاما مهلا تێتە قهبوولكرن. هزرا مهلایێ جزیری د رامانا خوه یا فهلسهفی ده نێزیکی فهلسهفهیا تهسهوفی و جیهانبینیهكه ئیشراقی یه كو ئیلهام و ئیشراقێ وهكی چاڤكانی دپهژرینه، نه ئاقل و قیاسێ كو ژێدهرێن زانینا عەقلانینە. ژ بهر ڤێ ژی نه مومكنە كو مرۆڤ دیوانا مهلایێ جزیری ژ چاندا تهسهوفی جودا بههژمێره و فێم بكه (Doru, 2016a, 25-30) و دكاره بێتە گۆتن كو دیوانا وی ژ تێگههێن
بنگههین یێن تهسهوفی پێك تێت (Alkış, 2014, 2).
خواندنا ههلبهستێن مهلایێ جزیری و كووربوونا ل سهر ههلبهستێن وی نیشا دده كو ژ بلی رامانا تهسهوفی كو چاڤكانیا بنگههین یا وی یه، میتۆلۆژی ژی، وهكی حیكمهتا زهوقی (Çalî, 2008, 217) دكاره وهكی ژێدهرهكه گرنگ یێ رامانا وی، ههر وهكی هن شاعرێن دن بێتە ههسباندن. بكارئانین و حزوورا پادشاهـ و لهههنگێن میتۆلۆژی یێن وهكی كهیخوسرهو، دارا، پهشهنگ، روستهمێ زال، گیو و ئەفراسیاب، ئافریدهیێن میتۆلۆژی یێن وهكی تهیرێ هۆما، بوویهرێن میتۆلۆژی یێن وهكی نهورۆزێ، جۆگرافیایێن میتۆلۆژی یێن وهكی چیایێ قافێ یان هێمایێن میتۆلۆژی یێن وهكی ئاینهیا ئیسكهندهر دكارن وهكی دهلیلێ ڤێ نێڕینێ بێن نشادان.
مهلایێ جزیری، وهكی گهلهك موتهسهووف/شاعرێن دن، د ههلبهستێن خوه ده كهسایهت/هێمان/بوویهرێن میتۆلۆژی د كۆنتێكستهكی عرفانی، ب ههرمهنۆتیكهكه كوور ڤه ب كار ئانینه و بەحسێ وان كریه. یهك ژ پادشاهێن میتۆلۆژی كو د ههلبهستێن مهلا ده پڕ جاران هاتیه بهحسكرن، جهمشید و جاما وی یه (Kırkan, 2021, 309-311).
د ههلبهستا مهلایێ جزیری ده ناڤێ جهمشید/جهم ل گهل چهند كهسایهتێن دن هاتیه بكارئانین (bnr. Çeliktaş, 2021, 263-289). هن ژ ڤان كهسایهتان، كهسایهتێن میتۆلۆژك یێن وهكی كهی خوسرهو؛ پادشاهێ میتۆلۆژی و ئاركهتیپا دهستهلاتدارێ ئایدیال و روستهمێ زال؛ ئاركهتیپا لهههنگێ ئایدیال، هن ژی كهسایهتێن دیرۆکی نه وهكی، خزرێ پهیغهمبهر، دارا پادشاهێ ئیرانێ، ئەسكهندهرێ مهزن، حهمزه کوڕێ ئەبدولموتەلب، عەلی کوڕێ ئەبووتالب و خالد کوڕێ وهلید. كهسایهتێن ناڤبۆری د ههلبهستا مهلایی ده وهكی “یار” هاتنه بهحسكرن (Tek, 2023, 101) و د دیرۆکا ئیسلامێ ده ههر سێ كهسایهتێن داوی یێن ناڤبۆری ژی سهمبۆلا شکۆمەند و سهركهفتنێنه.
“چ حهدێ سهد ههزار جان بن د فتراكا حهبیبێ من
كو سهد جهمشید و كهی خوسرهو خولامن سهر دهڤه رێ دا” (Cizîrî, 2013, 11-14 ).
“ئابێ حهیوان ته دڤێتن تو ببه ههمرهحێ خزر
جامێ جهم بین و ژ دارا و ئیسكهندهر مهكه بهحس” (Cizîrî, 2013, 32-33 ).
“رۆستهم و جهمشید و خالد ههمزه یان شێرێ عەلی ئافهرین یا شههسوارێ ترك و رمبازێ عەرهب” (Cizîrî, 2013, 18 ).
د ناڤ ڤان كهسایهتیان كو د ههلبهستا مهلایێ جزیری ده ل گهل جهمشید هاتیه ئاماژەكرن، ئیسكهندهرێ مهزن بالكێشترە. دڤێت بێتە گۆتن كو د چاندا ئیرانی ده ئیسكهندهرێ مهزن خودانێ دو بۆچوونێن جودا و بهرهڤاژی یه. د مهتنێن ئیرانا بهری ئیسلامێ ده كو سەر ب باوهریا مهزدهیهسنی (زهردهشتی) نه، ب تایبهت د مهتنێن پههلهوی یێن سهردهمێ ساسانیان ده، ئیسكهندهر دژمهنهكی ئێریشكارە كو ههر تشتی وێران دكه و ب سفهتا “گوجهسته”(مهلعوون) ناڤدارە. سهدهما خوهزاییا ڤێ نێڕینێ ژی بێگومان ئێریشا ئیسكهندهر یا ل سهر ئیرانێ و ب تایبهتی دهربهیا ل سهر باوهریا مهزدهیهسنی یه.
لێ د ئەدهبیاتا سهردهمێ ئیسلامی یا ئیرانێ ده، وێنهیهكی دن ژ ئیسكهندهر هاتیه ئاماژەكرن كو تو تێكلیا وی ب كهسایهتیا وی یا دیرۆکی ره نینه. د هن بهرههمێن سهردهمێ ئیسلامی ده تێتە دیتن كو ئیسكهندهر وهكی شههزادهیهكی ئەسیلزاده ژ نهسلا كهیانی، ب ههیبهت و شهرڤانهكی بهێز و جیهانگیر كو ل ئاڤا حهیاتێ دگهره، هاتیه ئاماژەكرن. نموونهیا ههری ناسیار ژ ڤان مهتنان ژی ئیسكهندهرنامهیا نیزامی یه (Nizamî, 1373). د ههمان دهمێ ده كهسایهتیا وی ب كهسایهتیا زولقهرنهین ره بوویه یهك، یێ كو د قورئانێ ده بەحسێ وی هاتیه كرن (قورئانا پیرۆز، سورهتێ كههف، ئایهتێن 83، 86، 94). د مهتنێن ناڤبۆری ده ئیسكهندهر خوهدی نهینكهكه تایبهتە ب ناڤێ ئاینهیا ئیسكهندهری. د ئەدهبیاتا ئیرانی یا سهردهمێ ئیسلامی ده، ب تایبهتی ئەدهبیاتا تهسهوفی/عیرفانی ده، ئەڤ ئاینهیا ئیسكهندهری و جامێ جیهانبینێ گهلهك جاران وهك ههمان تشت هاتنه بكارئانین.
دهربارەی چووبوونا ئاینهیا ئیسكهندهری ده تێ گۆتن كو ل باژارێ ئیسكهندهریهیێ كو ئاڤاكرنا وی سەر ب ئیسكهندهرێ مهزن ڤەیە، چرایهكه بهحرێ ههبوو كو ژ ئالیێ باتلامیوس ڤه هاتبوو چێكرن. د سهرێ ڤێ ئاڤاهیێ ده كو وهكی یهك ژ حێبەتیێن جیهانا كهڤنار تێتە قهبوولكرن، نهینكهكه ب ناڤێ “نهینكا ئیسكهندهری” ههبوو كو ههتا دهما وهلید کوڕێ ئەبدولمهلك (م. 715) ژی ل سهر پێیان بوو (el-Dimeşqî, 1866, 36-37).
ل گۆڕی ریوایهتهكه دن، ئیسكهندهرێ مهزن ژ بۆ كو های ژ سهرهلدانێن گهلێ فهرهنگێ ههبه ئەڤ مناره چێكر و نهینكا كو ب حكمهت و تلسمان ژ ئالیه ئاریستۆ ڤه هاتبوو چێكرن، دا سهرێ منارهیێ و جهردهڤان ل سهرێ وێ وهزیفهدار كرن. ب ڤێ تهدبیرێ وی شیا دو جاران ئارتێشێن فهرهنگ تێك ببه. لێ د سهرهلدانا سێیهم ده ئارتێشا فهرهنگی ژ خهمساریا جهردهڤانان سوود وهرگرت و باژارێ ئیسكهندهریه داگیر و وێران كر و ئەو نهینك ژی ئاڤێت بهحرێ. گاڤا ئیسكهندهر های ژ ڤێ یهكێ بوو، ئەو تێك برن و ئاریستۆ نهینكا ژ بهحرێ دهرخست و دیسا دا سهر منارهیێ (Borhan, 1342, 74) نزامی ژی د ئیسكهندهرنامهیێ ده بەحسێ نهینكا ئیسكهندهر دكه و دبێژه كو ژ ئالیێ وی ڤه هاتیه چێكرن (Nizamî, 1373, 71-74).
دكاره بێتە گۆتن كو ههما بێژه د ههموو وان ریوایهتان ده كو ل سهر ڤێ نهینكێ هاتنه ڤهگۆتن، واتهیێن دووربینی، جیهانبینی، دیتینا تشتێن ڤهشارتی و دیتنا پاشهرۆژێ وهكی تایبهتیێن وێ هاتنه ڤهگۆتن. ئانکو ههمان تایبهتیێن كو د ئەدهبیاتا جیهانا ئیرانی ده ژ بۆ جامێ جهم هاتنه دیاركرن. دبه كو ژ بهر ڤێ یهكێ به كو ئەڤ ههر دو تێگهه، جامێ جهم و ئاینهیا ئیسكهندهر، د بهرههمێن ئەدهبی ده ب گهلهمپهری ب ههڤ ره هاتنه بكارئانین (Yaheqqî, 1386, 65-66).
د ههلبهستا مهلایێ جزیری ده ژی جهمشید و جاما وی، ل گهل ئیسكهندهر و نهینكا وی ب ههڤره هاتنه ئاماژەكرن. ههر دو كهسایهتی وهكی سهمبۆلێن شکۆمەندن و خوهدی پیڤانهكه مانهوی نه و نیشانا ڤێ پیڤانا مانهوی ژی جام/ئاینهیه. د ههلبهستێن مهلایێ جزیری ده ل سهر جهمشید/ئیسكهندهر و جام/ئاینه، یهكهم تشتێ كو بالێ دكشینه بەحسێ ئیرادهیا ئیلاهی یه.
مهلا دبێژه:
“ئیسمێ ته یه مهكتووب- د دیوانێ قهدیم دا
حهرفهك قهلهمێ علمێ ب تهقویمێ رهقهم دا
ئەشكال و خهتێن دائیرهیێ نوقتهیێ علمن
ئەڤ نهقش و میسالێن د خهیالاتێ عەدهم دا
میم مهتلهعێ شهمسا ئەحهد ئاینهسفهت كر
لامع ژ عەرهب بهرقێ ل فهخخارێ عەجهم دا
دا شاهده ئەسما ب ههمی وهجهی بناسن
یهك مهستێ سهمهد كر ب یهكی نهقشێ سهنهم دا
یهك گرتیێ زولفێ وه یهكی خالێ نومایی
ئاینه ب ئیسكهندهر و جامێ ب جهم دا
ئەرواحێ موقهددهس شهبێ قهدران ته دخوازن
نوورا ته یه میصباحێ د قهندیلێ ههرهم دا
دا وهقتێ لیقایێ ب ته ههی بن د بهقایێ
من نهقدێ دل و جان د فهنایێ ب سهلهم دا
یاقووتیفرۆشان د كهف ئەلماس- شكهستن
ئەڤ سهفحهیێ ئەلماسی كو نهققاشی رهقهم دا
یا رهب ژ چ روو لهب ب سهنایێ ته كوشایهم
سوبحانهكه لهن ئوهسیهفی شهئنیكه حهمدا
مننهت ژ خودایی كو ب عەبدێ خوه مهلایی
ئیكسیرێ خهمێ عشقێ نه دینار و درەم دا” (Cizîrî, 2013, 3).
وهكی تێتە دیتن، ل گۆڕی مهلایێ جزیری، پێغهمبهر وهكی جهێ هلاتنا رۆژا یهكیتیێ (وهحدانیهت)، وهكی نهینكهكه زهلال و رۆهنی یه، ژ بۆ كهسێن كو خوهدێ بخوازه ئەو بێنه سهر رێیا راست. ل گۆڕی مهلا، خوهدا ب ئافریدهیێن خوه ره تهڤگهرێن جودا كرنه، دا كو ئەو ئافریده ب ههر ئاوایی دهلیل و دیاردهیێن ناڤ و خهسیهتناڤێن وی بزانن و وی بناسن. ژ بهر ڤێ ژی خوهدێ یهكی تینه سهر رێیا راست یا ئەشقێ و وی/وێ ب ئەڤینا خوه دلخوهش و شاد دكه و یهكی ژی دخه سهر رێیا چهوت و شاش هەتا كو ژ رێیا راست ئاواره ببه. ژ بۆ هن حكمهتان كو هش ناگەهته سهدهم و بنگههێن وان، ئاینه (نهینكا فیقزهلال) دایه ئیسكهندهر و پیالهیا بادهیێ یا نهبینایی (جام) ژی دایه جهمشید (Zivingî, 2013, 100, Hejar, 1361/ 1982, 10).
وهكی بهرێ ژی هات دیاركرن، د مهتنێن عیرفانی ده ب پرانی جام و ئاینه/نهینك ب ههڤ ره و وهكی ههمان تشتی هاتنه بكارئانین و خوهدی فهیزهكه ئیلاهی نه (Hafizê Şîrazî, 1389, 161). مهلایێ جزیری ههروهكی ئەم دێ د ناڤا مهتنێ ده ببینن، د ههلبهستێن خوه ده، ب ئاوایهكی بێههمپا، مهبهستا خوه ژ واتهیا جام/ئاینهیێ ڤهبهیان دكه. مهلا ڤهبهیان دكه كو حوسن و موحاببهت، مهعشووق و عاشق، زاتهكن، د واتهیا خوه ده و رابتایا وان وهكی رابتایا سوورهت و نهینكێ یه. یانی عاشق و ماعشووق یهكن و ههر یهك ژ وان ژی نهینكا یا یێ/یا دنە (Polat, 2020, 35).
مهلایێ جزیری د ههلبهستێن خوه ده بەحسێ یهكبوونا حهقیقهت-خهیال، یهكیتی-پربوونێ ب مهتافۆرا نهینكێ تینه زمان (Doru, 2016b, 20). ل گۆڕی وی پربوون/پرژماری یا كو د عالهمێ ده تێتە دیتن، تهنێ خهیالە و حهقیقهت/راستی تهنێ ئەوە.
مهعشووق، حهقیقهتە و سورهتا وی، د نهینكێ ده كو عاشقە، خوه ئەشكهره دكه. پەیوهندیا د ناڤبهرا ههبوونا موتلهق و خویابوونێن وی ده، وهكی پەیوەندیا سوورهت و خویابوونا وی یه د نهینكێ ده. چاوا كو وێنهیێ سوورهت د نهینكێ ده نه راستیا سوورهت ب خوهیه، ب ههمان شكلێ عالهما ههبوونێ نه ههبوونا موتلهق ب خوهیه. تشت، نهینكا ناڤ و سفاتێن ئیلاهی نه، چاڤكانیا ڤان ژی زاتێ ئیلاهی یه و د جهوههرێ خوه ده حهقیقهتا تهكانهیه. عالهما ههبوونێ ژی وێنه یان سیا وی یه و ژخوه ههبوونا ڤێ وەسا پێك تێت. لێ عالهما ههبوونێ ل ههمبهری ههبوونا موتلهق خوهدی تو راستیهكێ نینه و تونهبوونهكە (Doru, 2016b, 67). ئانکو پەیوهندیا وان ههم پەیوهندیهكه ئەینیهت و ههم ژی پەیوەندیا خهیریهتێ یه (Doru, 2016b, 75). ئانکو عالهم ب خوه تونهیه (موهوم و لاشئ) و تهنێ نهینكا وێنه و خهیالێن ناڤێ ههقە، وهكی ناڤەك كو ژ ماسدارێ، مونشهق بوویه. دهما كو دهریایێ رهحمهت و جوودێ ئیلاهی، ب ئیرادهیا وی، د نهینكا ناڤێ خوهدا (وهدوود) ده تێتە جۆشێ، ژ تهجهلایێ نوورا وی، “ههبوون” واتهدار دبه. ئەو سوورهتێ نهینكا جهمال و حوسنێ، ژ ئایاتێ حوسنێ زوهوور دكه.
چاڤكانی و سهرچهشمهیا تهجهلایێ حوسن ژی بێگومان نوورا مونهززهه و پاك یا موحهمهدی (ئەحمهدی) یه كو سرا سفاتێن جاڤید و ئەبهدی (سهرمهدی) و نهینكا كفشا كهمالاتێ ئیلاهی یه. چاوا كو ئەرتهكن ژی دهستنیشان دكه، مهلا د دیوانا خوه ده بەحسێ جۆرهیێن جودا یێن تهجهلیاتان دكه؛ وهكی تهجهلیا سووری (تهجهلیاتێن جهمالا خوهدا د دهما خهرقبوونا د ناڤا عشقێ یا د بهشهران/كهسان ده)، تهجهلیا ئەفعالی (تهجهلیا خوهدا یا كو ب سفهتێ فعلی و ب نوورێن كهسك، هشین، سۆر، زهر و سپی تێن سهر دلێ سالكان)، تهجهلیا سفاتی (زاهربوونا خوهدا ب سفهتێن خوه یێن سهبعه، یانی سفهتێن ئەزهلی، ب بهر دلێ سالكی)، تهجهلیا زاتی (كو سالك د زاتێ خوهدا دا فانی/تونه دبه و ژ هێزا زانینێ، كرنێ و شوورێ وی تشتهك نامینه) (Ertekin, 2021,206-207) و ههموو ههبوون قادێن تهجهلیا جوانیا ئیلاهی نه (Eminoğlu, 2022, 108). یانی ههموو “ههبوون” نهینكهكە كو وێنه یا جهمالا ئیلاهی تێده خویا دبه (Tenik, 2017, 100).
ل گۆڕی مهلایێ جزیری جهێ كو نهینكا نوورا ههق كو ئەڤ رۆناهی تێده جلوه دكه و سوورهتدار دبه ژی عاشقێ راستین، ئانکو ئینسانێ تمامە.
“مهعنایێ عشقێ بێم چ یه لهو من ب چهشمه دل دیه
عهكسا جهمالهك سافی یه لامع د مرئاتا مه دا
حوسن و مهحهببهت زاتهكن مهعشووق و عاشق لاتهكن
لێ سورهت و مرئاتهكن ههر یهك د مهعنایێ خوه دا”
گهر دلبهر و وهر عاشقن عارف د ڤێ دا سادقن
ئاینهیێ نوورا ههقن جهـ جهـ د وان ده جلوه دا”
“عالهم ب عالهم ئەو نهسهق بوو ئاینه ئەسمایێ ههق
نوورا تهجهلایێ تهتهق عهكس و خیالهك ساده دا
ئەم تێك حهوییات ئین یهقین سمهن ژ مهسدهر مونشهق ئین
مهوهووم و لا-شئ موتلهق ئین عهكس ئین د نێڤ ئاینه دا”
“ئهو بوو مورادا كردگار لهو كر ئیراده و ختیار
ڤی بوخچهیێ ههر لێ بوهار گولگهش د باخێ خونچه دا
بههرا وجوودێ جۆش- هات نوورهك تهنهززول بوو ژ زات
هاتن تەعهییوون تێك سفات ئەشیا زوهوور علمیه دا”
“جۆشش كو دا دهریایێ جوود د ئاینهیا ئسمێ وهدوود
جارهك تهجهلا بوو وجوود فوورهك ژ نوورێ ژێ ڤهدا”
“ئهو سوورهتێ مرئاتێ حوسن ژێ بوو زوهوور ئایاتێ حوسن
لێ بوو تهجهلا زاتێ حوسن ڤێ حوسنێ ئەو سهرچهشمه دا
سهرچهشمهیا حوسنێ ئەوە خورشیدە عالهم پهرتهوە
گهر بهدرە وهر ماهێ نهوە وهر موشتهری یان زوهره دا
نوورێ ژ نوورا ئەحمهدی سڕا سفاتێن سهرمهدی
د ئاینهیا زاتێ خوه دی كهشفا كهمالاتێ خوه دا”
“دوردانهیێن خاوهرمسال ئاینهیێن تێدا شهمال
نوورهك مونهززهه ئەو جهمال مهی كر د نێڤا ششه دا”
رۆژ بوو د نێڤا نهینكێ كاتب ژ ههرفێ ئهینكێ
نێڤ گۆشهیا قهوسهینهكێ توخرا ب ئسمهك تازه دا”
“ئاینهیێ زاتێ یهكن لهو دلبهر و لاتێ یهكن
ڤێكرا د مرئاتێ یهكن ههم تازه تازه عشوه دا”
“ئهو رهشهه دا وێ قولزومێ مهی هاته تاسا عالهمێ
جاما جههانبین دا جهمێ ب ئەسكهندهری ئاینه دا
عهكسا ژ حوسنا مهیفرۆش ئاڤێته فنجانێن ب پۆش
ناگهه د جامان هاته جۆش فووری د نیڤا كووزه دا” (Cizîrî, 2013, 195-202).
د ئەدهبیاتا تهسهوفی ده دلێ عارف یان ئینسانێ تمام كو جلوهگاهـ و جهێ تهجهلایێ جهمالا حهقیقهتە وهكی جام هاتیه تابیركرن. ئەڤ دل مهخزهن و خهزینهیا سرێن ئیلاهی یه و خوهدی یه. ئەڤ دل، جامێ جیهاننومایێ ئەولە، ههرتم باقی یه و تێده سوورهتا مهعشووق (خوهدا) دكاره بێتە دیتن (‘Iraqî, 1362, 234-235). ل گۆڕی نهسهفی د دهریایێ موحیتێ ده (كو مهقامێ زات و سفهتێن بێداوی یێن ههقە و ههموو ههبوون مینا پێلێن وێ دهریایێ نه) ئاینهیا گیتینوما هاتیه دانین دا كو ههر تشت كو د وێ دهریایێ ده رهڤان ببه، وێنهیا وی د ئاینهیا گیتینومایێ ده پهیدا ببه. ئەڤ دهریا عالهما خهیبا خهیبێ یه و ئەڤ ئاینه، دلێ ئینسانێ تمامە (Nesefî, 1962, 237-238). د نێڕینا مهلا ده ژی ب زهلالی تێتە دیتن كو دلێ ئینسانێ تمام، نهینكا جامێ جهم یان ئاینهیا گیتینوما یه كو ب بادهیا لهعلی یا ئاڤا یهیاتێ ڤه هاتیه تژهكرن:
“دل ژ عیلاجێ كو ب دهركهت مزاچ
دێ ژ لهبه نۆش- ئەتا بت عیلاج،
ئاینهیێ جامێ جههانبینێ جهم
بادهیێ لهعلی مه د جاما زوجاج
ژ ئاڤێ حهیاتێ ب مه دا شهربهتهك
زنده كرن ما ژ عهدوو را نهشاج
بهند- كرم گهر چ شوبه فیلی بووم
سیمبهرێ ساعد و بازوو ژ عاج
ئهختهرێ ئیقبال و مههێ برجێ بهخت
مهرێ سپهرێ كهمهر و تهخت و تاج
كۆسێ كو هنگافتی ب شاهی ل تهخت
پادشههان نهقدێ رهوان دان خهراج
خوسرۆیێ شێرینێ ل دهربهندێ حوسن/
سیمبهران لازمە لێ مهر و باج
سككهیێ شعرا مه ب ناڤێ ته هات
لهو ب عیارێ د جههان دا رهواج
ئابێ رهوان من دیه شعرا مهلا
یونكرو ل-لماعی ل سووء ل-مزاج” (Cizîrî, 2013, 38).
دلێ ئینسانێ تمام كو جامێ جهمە، ههرتم ب لوتفا ئیلاهی ڤه، نه ب مهیا ئەنگووری/تری (خوهشیێن دنیاوی) بهلكو ب فهیز و ئیحسانا ئیلاهی ڤه تژه دبه دا كو “ههبوون” ژ بۆ خوهدیێ ڤی دلی ههر رۆژ وهكی عید/شاهی و ههر شهڤ وهكی لهیلهتولقهدرێ به:
“مسلێ جهم جاما زێرین خالی نهبی ته ژ’ بادهیێ
دا ژ خهمرا شادمانی دایما مهخموور- بی
هندهكی رۆژ و شهڤن تێك عید و لهیل ئول-قهدر بن
جام مودام پر باده بت لێ نه ژ’ مهیا ئەنگووری بی” (Cizîrî, 2013, 147).
دهما كو دلێ ئینسانێ تمام دگەهته ڤێ مهرحهلهیێ، بهری ههر تشتی زاتێ بێنیشانا وی ئیدراك دكه و د ئەنجاما ڤێ ژی ههموو وێنهیێن ل سهر جام/نهینكێ موشاههده دكه و سرێن ههر دو عالهمێ ژی ل سهر خوه ئەیان دكه. د ڤێ مهرحهلهیێ ده وهكی حافزێ شیرازی دبێژه، ئێدی ههوجه ب داخوازكرنێ ژی نینه و ئەڤ جامه ههرتم ب لوتفا ئیلاهی تژە دبه (Hafizê Şîrazî,1389, 26).
ئهنجام
میتۆس ب پڕانی وهكی ئورگانیزمایهكه فكری یا زندی تێتە قهبوولكرن. مەیدانەکە كو میتۆس دكاره زندیبوونا خوه تێده بدۆمینه ژی جۆرهیێن جودا یێن ئەدهبیاتێ نه. ژ بهر ڤێ یهكێ پەیوەندیا میتۆس و ئەدهبیاتێ، پەیوەندیهكه بنگههینە، چونكی میتۆس ب رێیا ئەدهبیاتێ ههبوونا خوه ددۆمینه و ئەدهبیات ژی ژ كهسایهتی، سهمبۆل و هێمایێن ریوایهتێن میتیك تێ هۆناندن. ئەڤ پەیوەندی د پێڤاژۆیا دیرۆکێ ده دهوام دكه و د گهل گوهۆڕینێن رامانی د دیرۆکا مرۆڤاهیێ ده هێژ بهردهوامە.
د ئەدهبیاتا كوردی ده ژی ههبوون و بهردهوامیا ناڤبۆری و بكارئانینا میتۆسێن كهڤن د مهتنێن كوردی ده ب ئاوایهكی زهلال تێ دیتن. سهمبۆل، كهسایهتی و هێمایێن میتیك و ریوایهتێن وان كو خوهدی دیرۆکهكه پر كهڤنن، ژ سهردهمێ بهری ئیسلامێ دهرباسی سهردهمێ ئیسلامی دبن و د قاد و كۆنتێكستێن جودا ده، وهكی داستان، عیرفان و ههلبهستا مۆدهرن، تێنە بكارئانین.
د سهردهمێ ئیسلامی و گهشهدانا ئەدهبیاتا كوردی یا كلاسیك ده، یهك ژ سههایێن بكارئانینا میتۆس و سهمبۆلێن میتیك، ئهدهبیاتا تهسهوفی یه. د ئەدهبیاتا ناڤبۆری ده تێتە دیتن كو پرانیا شاعرێن موتهسهوف یێن كورد، د بهرههمێن خوه ده كهسایهتی و هێمایێن میتیك، د كۆنتێكستێن جودا ده و ب واتهیێن جودا ب كار تینن. مهلایێ جزیری ژی، وهكی شاعرهكی موتهسهوف یان موتهسهوفهكی شاعر، ژ ڤێ قاعیدهیێ ڤەدەر نینه. وی، د ههلبهستێن خوه یێن عیرفانی ده گهلهك جاران كهسایهتی، هێما و سهمبۆلێن میتیك ب كار ئانینه.
بكارئانینا كهسایهت/هێمایێن میتیك د ههلبهستێن مهلا ده بهری ههر تشتی دكاره وهكی نیشانهیا بهرفرههیا زانینا وی بێ قهبوولكرن. ئانکو د گهل كو چاڤكانیا رامان و هزرا مهلا، وهكی موتهسهوف/شاعر قورئان و زانستێن ئیسلامی یه، لێ بهلێ زانست و ئاگاهیێن وی تهنێ ب ڤان زانستان نه سینۆردارە. شێوازا بكارئانینا كهسایهت/هێمایێن میتیك د ههلبهستا مهلا ده، ئیسباتا حاكیمیهتا وی یه ل سهر چاند، ریوایهت و مهتنێن بهری ئیسلامی.
خالا دن یا گرنگ د بكارئانینا كهسایهت/هێمایێن میتیك د ههلبهستا مهلا ده، مهسهلهیا گوهۆڕینا واتهیی یه. د ههلبهستا مهلا ده كهسایهت و هێمایێن ناڤبۆری ژ واتهیا خوه یا میتیك ئانکو كهسایهتهك لهههنگی یان هێمایهكه دهرسروشتی دهردكهڤن و ب جهزبه و ئیشراقا رۆهانیا مهلا، دبن خوهدی جهـ و واتهیهكه مانهوی و عیرفانی. ب عیرفانا مهلا، جهمشید پادشاهێ میتیك كو د ریوایهتێن كهڤن ده سهمبۆلا شکۆمەندیا پادشاهیێ یه، دبه وهكی سالكهكه سهمبۆلا مانهویات و خوهدی هێزا باتنی، ئیشراقی و سهمبۆلا ئینسانێ تمام. ب ههمان ئاوایی، د نێڕینا مهلا ده جامێ جهمشید، ئوبژهیا میتیكا ریوایهتێن بهری ئیسلامێ، دبه خوهدی واتهیهكه عیرفانی و وهكی سهمبۆلا دلێ ئینسانێ تمام، یان عاشقێ راستین یان ژی نهینكهكه كو مهعشووق، حهقیقهت و سوورهتێ خوه تێده ئاشكرا دكه. دلێ ئینسانه تمام كو جیهاننومایه، جیهان/عالهمێ كو ب خوه مهههووم و لا-شئ و بێههبوونە، تێده ب تهجهلایا خوهدا واتهدار دبه. جهـ و مهكانا تهجهلایێ كو ههرتم ژ چۆشیا دهریایا رهحمهتا ئیلاهی، ژ مهیێ “الست” كو ئاڤا ههیاتا راستینە، تژی دبه.
ÇAVKANÎ
‘Iraqî, Fexredîn. Kulliyatê Dîwanê Şêx Fexredîn ‘Iraqî. amd. N. Hîrî, Tehran: İntişaratê Gulşayî, 1362.
Adak, Abdurrahman, Acar, Hayrullah, Aykaç, Yakup, “Bîbliyografyaya Melayê Cizîrî”, Mukaddime, 2017, 8 (Özel Sayı 1), rr.171-199.
Adak, Abdurrahman, Destpêka Edebiyata Kurdî ya Klasîk. İstanbul: Nûbihar, 2013.
Alkış, Abdurrahim, Melayê Cizîrî’nin Dîvanında Tasavvufî Mazmunlar, Nûbihar Yayınları, İstanbul, 2016.
Asana, Camasp (amd.), Motûnê Pehlewî. Tehran: Ketabxaneyê Millî yê Îran, 1371/1992.
Avesta, amd. C. Dustxah, ji farisî: Tahir Agûr, İstanbul: Avesta, 2021.
Aykaç, Yakup, “Şah û Pehlewanên Mîtolojîk di Edebiyata Kurdî ya Klasîk de”. di nav, Mîtos û Edebiyat, Mîtosên Kurdo-Îranî di Edebiyata
Kurdî de., ed. Shahab Vali & Kenan Subaşı, Nûbihar, İstanbul, 2022, rr. 205- 256.
Azarkan, Muhammed Şerif, “Molla Ahmed-I Cezerî Divanı’nın Nüshaları”, Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi, Cilt 22, Sayı 86, Nisan 2023, rr. 618- 629.
Azarnouche, Samra, Redard, Céline, Yama/Yima: Variations Indo-Iraniennes sur la Geste Mythique. Paris: Publications de l’Institut de Civili- sation Indienne. Série in 8°; 81, 2012.
Bahar, Mehrdad, Pejûheşî der Esatîrê Îran, Pareyê Nexust. Tehran: İntişaratê Tûs, 1362/1983.
Bartholomae, Christian, Altiranisches Wörterbuch. Straussburg: Vellag von Karl J. Trübner, 1904.
Bexdadî, Ebdulqadir, Luxetê Şahname. amd. Carlos G. Saleman, wer. T.H.Sobhani & A. Ravaghi, Tehran: Anjoman-i Asar ve Mafakher Farhangi, 1382/2003.
Borhan, Muhemmed Huseyin bin Xelef Tebrîzî, Borhanê Qati’. cild 1, amadekar: M. Moin, Tehran: Ketabfiroşî-yi Îbn Sîna, çap. 2, 1342/1963.
Burûmend Se’îd, Cevad, Hafiz ve Camê Cem. Tehran: Pajeng, 1367/1988.
Camus, Albert, Le Mythe de Sisyphe, Essaie sur l’Absurde, Québec: Edition Numérique, 2010.
Chardin, Philippe, “Thémarique Comparatiste”. di nav Précis de Littérature Comparée, P. Brunel, Y.Chevrel (ed.), Paris: Press Universitaire de France, 1989.
Chase, Richard, “Myth as Literature”. di nav Myth and Method-Modern Theories of Fiction, ed. James E. Miller, University of Nebraska Press, 1960.
Çalî, Şe’ban, Şêwazî Şi’rî Cizîrî, Spirez Press, Duhok, 2008.
Çeliktaş, Sami, “Hêmanên Mîtolojîk û Kesayetên Efsanevî di Dîwana Melayê Cizîrî de”, di nav, Cizîrînasî, Meqaleyên Libarey Melayê Cizîrî û Ş’irên Wî, ed. M.Zahir Ertekin, Dara, İstanbul, 2021, rr. 263-289.
Doru, Mehmet Nesim, Melayê Cizîrî, Felsefi ve Tasavvufi Görüşleri. İstanbul: Nûbihar, 2. baskı, 2016b.
Doru, Mehmet Nesim, Melayê Cizîrî, Hakikat ve Mecaz Arasında Bir Sûfî’nin Portresi. İstanbul: Nûbihar, 2016a.
Doskî, Tehsîn Îbrahîm, “Melayê Cizîrî û Dîwana Wî”, di nav, Cizîrînasî, Meqaleyên Libarey Melayê Cizîrî û Ş’irên Wî, ed. M.Zahir Ertekin, Dara, İstanbul, 2021, rr. 25- 32.
Einsentein, Samuel A., “Literature and Myth”. College English, Feb., 1968, Vol. 29, No. 5. rr. 369-373.
Ekberî, Ezîzmorad (amd.), Şahnamey Kurdî, Behmen û Feramerz. Stockholm: Neşrê Erzan, 2009.
el-Dimeşqî, Şemseddîn Ebî Ebdullah Muhemmed bin Ebîtalib el-Ensarî, Nuxbet’ul-Dehr fî ‘Eca’ib el-Berr ve’l-Behr. amadekar: M.A.F. Mehren, M.M. Eggers et Comp. et H. Schmitzdroff, Saint-Pétersbourg, 1866.
Emînî, Muhemed Reşîd (amd.), Şahnamey Kurdî (Hewramî). Slêmanî: Melbendî Rewşenbîrî Hewraman, , 2010.
Eminoğlu, Nevzat, “Estetîk û Cureyên Wê di Şiîrên Melayê Cizîrî de”, Nûbihar Akademî, Jimar 17, Sal 9, 2022, rr. 101-115.
Ertekin, Nurettin, “Tesewuf di Dîwana Melayê Cizîrî da”, di nav, Cizîrînasî, Meqaleyên Libarey Melayê Cizîrî û Ş’irên Wî, ed. M.Zahir Ertekin, Dara, İstanbul, 2021, rr. 175-226.
Falck, Colin, Myth, Truth and Literature, Towards a True Post-Modernism. Cambridge: Cambridge University Press, 1991.
Firdewsî, Ebulqasim, Şahname, Defter-i Sevvom. Teshîh-i J. KhaleghiMotlagh. New York. Bibliothrca Persica. 1992.
Firdewsî, Ebulqasim, Şahname, Defter-i Yekom. Teshîh-i J. Khaleghi Motlagh. New York: Bibliotheca Persica, 1997.
Frye, Northrop, Anatomy of Criticism. Princeton University Press, 1973.
Hafizê Şîrazî, Dîwan. amd. C. Mensûr, Tehran: Neşrê Dîdar, 1389/2010.
Hejar, Dîwanî ‘Arifî Rebbanî Şêx Ehmedî Cizîrî Meşhûr be Melay Cizîrî, Sorûş, Tehran, 1361/1982.
Hemzeyî, Ferîborz (amd.), Rezmname, Ustûrehayê Kuhenê Zagros. bexşê 2, cild 2, Kirmanşah: İntişaratê Danişgahê Razî, 1393/2014.
Heras, H.S.J., “The Fall of Man in the Avesta”, di nav M.P. Khareghat Memorial. vol. I, A Symposium on Indo-Iranian & Allied Subjects, Bombay: The Shahnamah Press, 1953.
Horkheimer, Max, Adorno, Theodor W., Dialectic of Enlightenment, Philosophical Fragments. Edited by Gunzelin Schmid Noerr, Translated by Edmund Jephcott, Stanford: Stanford University Press, 2002.
Îranşah bin Ebilxeyr, Behmenname. amd. R.’Efîfî, Tehran: İntişaratê ‘Îlmî ve Ferhengî, 1370/1991.
Kakawend, Şahrux, Zehak û Kaweyê Ahenger. amd. E. Gecerî, Senendec: İntişaratê Meh, 1380/2001.
Kavak, Abdulcebbar, “Melayê Cizîrî ve Tasavvufî Kürt Edebiyatının Gelişim Dönemi”, Bingöl Üniversitesi Yaşayan Diller Enstitüsü Dergisi, Yıl, 1, Cilt 1, Sayı 2, Kasım 2015, rr. 48-66.
Kendûleyî, Elmas Xan, Sûgê Siyaweş. amd. S. Fezlullah Dekeyî, S. Arman Dekeyî, Tehran: Neşrê Metn, 1369/1990.
Kırkan, Ahmet, “Dîwanê Melayê Cizîrî de Mezmûnê Îranî û Dîwanî de Tesîrê Mewlanayî”, di nav, Cizîrînasî, Meqaleyên Libarey Melayê Cizîrî û Ş’irên Wî, ed. M.Zahir Ertekin, Dara, İstanbul, 2021, rr. 293-335.
Lutfîniya, Heyder (amd.), Şanamey Kurdî, bergê yekem. Seqiz: Dezgay Çapemenî Belavkidenewey Bîryar, 1399/2020.
Madan, D.M. (ed.), The Complete Text of Pahlavi Dinkar, Part I, Books III-V. Bombay: The Society For The Promotion Of Researches Into The Zoroastrian Religion, 1911.
Mela Ehmedê Zivingî, Gerdeniya Gewherî, Şerha Dîwana Şêxê Cizîrî. amadekar û wergera ji erebî: Emîn Narozî, cild. 1, İstanbul: Avesta, 2013.
Melayê Cizîrî, Dîwan, ( bi alfabeya erebî û latînî). amadekar: Emîn Narozî, cild. 3, İstanbul: Avesta, , 2013.
Mewlana, Celaleddîn Muhemmed, Kulliyatê Şemsê Tebrîzî. amd. B. Furûzanfer, Tehran: İntişaratê Emîr Kebîr, 1376/1997.
Minavî Xired. A. Tefezzolî (amd.), Tehran: İntişaratê Bonyadê Ferhengê Îran, 1354/1975.
Monneyron, Frédéric, Joel, Thomas, Mythe et Littérature. Paris: PUF, 2012.
Nesefî, Ezîzeddîn, Kitab el-Însan el-Kamil, amd. Marijan Molé, Tehran-Paris: L’Institut Franco-Iranien, 1962.
Newwabî, M., Camasb Asa, K, Gencîneyê Destnivîshayê Pehlewî ve Pejûhişhayê Îranî. Destnivîs C 4, Şîraz: Muessiseyê Asiyayiyê Danişgahê Şîraz, 1355/1976.
Nizamî, Îskendername. amd. E.Ayetî, Tehran: İntişaratê ‘Ilmî ve Ferhengî, 1373/1994.
Nyberg, Henrik Samuel, A Manual of Pahlavi II. Wiesbaden: Otto Harrassowitz, 1974.
Polat, Leyla, “Dualîzma “Aqil” û “Işq”ê di Dîwana Melayê Cizîrî da”, Kurdiyat, 2020, Hejmar 2, rr. 23-37.
Qur’ana Pîroz, Werger: M. Huseyn Êsî, M. Se’îd Girdarî, M. Muhemmed Bêrkevanî, İstanbul: Ravza Yayıncılık, 2008.
Restgar Fesayî, Mensûr, “Peykergerdaniyê Mowjûdatê Esatîrî der Şahname”. di nav Ferdowsî ve Huvîyet Şenasi Iranî, Mejmû’eh Meqalat derbareyê Şahname Ferdowsî de, Tehran: Terhê No, 1381/2002.
Restgar Fesayî, Mensûr, Ferhengê Namhayê Şahname. cild. 1, Tehran: Moessesseh Motale’at ve Tehqîqatê Ferhengî, çapa 1emîn, 1383/2004.
Ricoeur, Paul, Temps et Récit. tome 1, Paris: Editions du Seuil, 1983.
Segal, Robert A., “Myth as primitive philosophy”. di nav Thinking Through Myths, Philosophical Perspectives. Edited by K. Schilbrack, Routledge, 2004a.
Segal, Robert A., Myth: A Very Short Introduction. Oxford-New York: Oxford University Press, 2004b.
Sezer, Müslih, “Dîwana Melayê Cizîrî Wek Berhemeke Kanonîk”, di nav, Cizîrînasî, Meqaleyên Libarey Melayê Cizîrî û Ş’irên Wî, ed. M.Zahir Ertekin, Dara, İstanbul, 2021, rr. 3-23.
Sohravardî, Shaykh al-Ishrâq Shihâboddîn Yahyâ, L’Archange Empourpré, Quinze traités et récits mystiques. traduits du persan et de l’arabe par Henry Corbin, Paris: Fayard, 1976.
Suhrewerdî, Şehabeddîn Yehya, Mecmu’e Musennifatê Şêxê Işraq, c. 3, amd. S.H. Nesr, Tehran: Muessiseyê Mutali’at û Tehqîqatê Ferhengî, 1372/1993.
Şîrwanî, Zeynelabidîn, Riyaz ul-Seyahe. amd. A. Hamid, Tehran: Kitabfiroşî Se’dî, 1339/1960.
Tek, Ayhan, “Li Dor Nerît û Kanonê Wesfên Dildarê di Xezelên Melayê Cizîrî de”, di nav, Melanasî, Melayê Cizîrî û Mîrasa Wî, ed. A.Timurtaş, Y. Aykaç, H.O. Ahmad, Peywend, Wan, 2023, rr. 89-104.
Tek, Ayhan, Melayê Cizîrî, Jiyan û Tesîra Edebî, Şerha Xezelên Bijartî. İstanbul: Nûbihar, 2019.
Tenik, Ali, “Şeyh Ahmed Cızîrî’nin Şiirlerinde Varlık İlahi Sevgi ve Cemal Konularının Tasavvufi Analizi”, Mukaddime, 2017, 8 (Özel Sayı 1), rr. 93-118.
Tolkien, J.R.R., Beowulf: The Monsters and The Critics. Sir Israel Gollancz Lecture, 1936.
Uşîderî, Cihangîr, Daneşname Mezdisna, Tehran: Neşrê Merkez, çapa 3mîn, 1383/2004.
Vali, Shahab (2023). “Nêrînek berawerdî li ser Şahnameya Firdewsî û Şahnameyên Kurdî: Mînaka Camê Cem”, di Dilbilimi ve Karşılaştırmalı Edebiyat, Dilbilimi de, ed. A. Kırkan & Y. Cengiz, Cilt ed. M. Yonat & A. Jankır, Mardin: Mardin Artuklu Üniversitesi Yayınları. rr. 129- 153.
Vali, Shahab, “Mîtos, Mîtolojî û Edebiyat”. di nav, Mîtos û Edebiyat, Mîtosên Kurdo-Îranî di Edebiyata Kurdî de. ed. Shahab Vali & Kenan Subaşı, İstanbul: Nûbihar, 2022, rr. 11-47.
Vali, Shahab, Ölmez, Cumhur, “Kesayet û Heyberên Mîtolojîk di Edebiyata Goranî/Hewramî de”. Mîtos û Edebiyat, Bikaranîna Mîtosên Kurdo-Îranî di Edebiyata Kurdî de içinde. ed. Shahab Vali & Kenan Subaşı, Nûbihar, İstanbul, 2022, rr. 291-361.
Yaheqqî, Muhammed Cafer, Ferhengê Esatîr ve Dastanwareha der Edebiyatê Farisî, İntişaratê Ferhengê Mu’asir, Tehran, 1386.
