ل بیرهاتنا دانانا ئێكەتیا نڤیسەرێت كورد ل باشوورێ كوردستانێ، داخواز ژ من هاتە كرن، سمینارەكێ ل دۆر ژیان و بەرهەمێ هەژار موكریانی پێشكێش بكەم، چونكی ئەو ئێكەمین سەرۆك بوو بۆ وێ ئێكەتییێ ل سالا 1970 ێ هاتیە هەلبژارتن، لەوما من ژی ب خۆشحالی ڤە ئەڤ كورتە سمینارە ل ئێڤاریا رۆژا 10 ی شواتا سالا 2026 ل هۆلا ئێكەتیا نڤیسەران ل دهۆكێ پێشكێش كر. من ژی هەژار ژ نێزیك دنیاسی، چونكی مە سالەكێ ل ئیزگێ دەنگێ كوردستانێ كار دكر.

عەبدولرحمان شەرەفكەندی ل سالا 1921ێ زایینی، ل گوندەكێ نێزیك مەهابادێ ل رۆژهەلاتی كوردستانێ هاتبوو سەردنیایێ، دەمێ بوویە حەفت هەشت بابێ وی ئەو دانا بەر خواندنا ئایینی ل مزگەفتێ. دەمێ فەرموودە بووی وی ب دزی ڤە دەست ب خواندنا پەرتووكێت ئەدەبێ كوردی كر نەمازە دیوانێت هۆزانڤانێت ناڤدار یێت كورد، وەكی (نالی، مەحوی، حاجی قادرێ كۆیی، شێخ رەزای)، ئەو دبێژیت بابێ من دیوانێت ڤان هۆزانڤانا هەبوون، لێ ل حەوشا مالا مە ڤەشارتبوون و بن ئاخ كربوون، جار جار دەر دئێخستن و دخواندن، لەوما دەمێ (هەژار) ژی فەرموودە بووی، وی ژی هێدی هێدی ئەو هۆزان دخواندن و خۆشی ژێ ددیت.

هەر وەسا (هەژار) ناڤێ (خانی) ژی بهیستبوو، هەر چەندە وی هێشتا (مەم و زین) نە دیتبوو، لێ ناڤێ (خانی) د هۆزانێت (حاجی قادرێ كۆیی) دا هاتبوو. لەوما وی ئەو ناڤ بهیستبوو.

دەمێ ل سالا 1946 ێ كۆمارا كوردستان ل مەهابادێ هاتیە راگەهاندن، وی ژی ل وێرێ وەكی گەنجەك رۆلێ خۆ هەبوو، ل وی دەمی ژیێ وی (25) سال بوون، ئەو وەكی هۆزانڤانەكێ گەنج دیار بوو و هۆزان ب سەرفەرازیا مللەتێ كورد و كۆمارا كوردستان دگۆتن، هەر وەسا وی بارزانیێ مەزن ژی ناسكر كو بارزانیێ مەزن سەرۆكێ ستادێ لەشكەریێ وێ كۆمارێ بوو.

دەمێ كۆمارا كوردستان ل سالا 1947 ێ هەرفتی وبارزانی بەرەف ئێكەتیا سۆڤیەتی كەفتیە رێ، ( هەژار) ژی قایل نەبوو خۆ رادەستی حكوومەتا ئیرانێ بكەت، وی ژی رۆژهەلاتا كوردستانێ هێلا و بەرەف (باشوور) هات. بۆ دەمەكێ كورت ل ( پێنجوین ) ما، پاشی بەرەف (بەغدا) هات و دەست ب كرێكاریێ كر.

ل سالا 1948ێ تووشی نەساخیا (سلل)ێ بوو وهندەك خێركەرێت كورد ئەو هنارتە (لوبنان) ژ بۆ چارەسەریێ، پشتی ساخبووی و زڤریە عیراق، دیسان ل بەغدا ما و دەست ب كرێكاریێ كرەڤە و ل داویێ كارێ وێنەگرتنێ ل بەغدا كر، ئەوێ ب فارسی دبێژنێ (عكاسی).

ل سالا 1956ێ هەست پێ دكر دامودەزگەهێت (ئیتتیلاعات)ا ئیرانێ چاڤدێریا وی دكەن وەمەترسی یا ل سەر ژیانا وی هەی، لەوما بەغدا بجهـ هێلا و بەرەف شامێ ڤە چوو و ل مالا (حاجو ئاغا هەڤیركی) ل گوندێ (تربە سپیێ) ئاكنجی بوو، ل وێرێ ب باشی فێری كرمانجی بوو و مەموزینا (خانی) خواند وهەتا رویدانا شۆرەشا 14ی تیرمەهێ یا سالا 1958ێ ل وێرێ ما، پشتی زانی جەنابێ مەلا مستەفا بارزانی ژ ئێكەتیا سۆڤیەت زڤری عیراقێ، ئەو ژی ژ سۆریێ زڤری و ب دیتنا (بارزانی) شاد بوو. ل رۆژئاڤا باش فێری كرمانجیا ژووری ببوو، لەوما ل بەغدا دەست ب نڤیسینا مەموزینا خانی دكەت وهەر ب هۆزان ب زاراڤێ (موكریانی) ل سالا 1960ێ چاپ دكەت.

وان سالێت سەخت و دژوار یێت شۆرەشا ئەیلوولێ، ئەو د ناڤ شۆرەشێ دا بوو وهەمی ئەو تەحلی و نەخۆشی دیتن و یێ نێزیكی سەرۆك بارزانی بوو و گەلەك هۆزانێت بناڤودەنگ د وان سالان دا ڤەهاندن.

دەمێ رێككەفتنا 11ی ئادارا سالا 1970ێ هاتیە راگەهاندن ئەو ژی وەكی بارا پتر ژ كوردا پێ كەیف خۆش بوو.

ل دویڤ بەندێت رێككەفتنا 11ی ئادارێ كوردێت باشوور ماف هەبوو بۆ خۆ ئێكەتیا نڤیسەرێت كورد دانن، لەوما نڤیسەرێت كورد ل هەردوو رۆژێت 23 و 24ی خزیرانا سالا 1970 كۆنگرێ خۆ یێ ئێكێ گرێدا و د ئەنجامدا (هەژار موكریانی) وەك ئێكەمین سەرۆك بۆ ئێكەتیا نڤیسەرێت كورد ل باشوور هاتە هەلبژارتن.

ل هەر چار سالێت ئاشتیێ 1970 – 1974، هەژار نڤیسەرەكێ زیرەك و چەلەنگ بوو، هەر وەكی هاتیە گۆتن، سالەكێ سەرۆكێ ئێكەتیا نڤیسەرێت كورد بوو ل بەغدا، هەر وەسا ل كۆری زانیاری كورد كار دكر وەك ئەندامێ كارا، زێدەباری وەرگێرانا (شەرەفنامێ) ژ زمانێ فارسی بۆ كوردی و چاپكرنا وێ ل سالا 1973ێ ب (840) بەرپەرا.

ل سالا شەری (1974 – 1975)، مام هەژار دبیتە سەرپەرشتێ زمانێ كوردی ل ئیزگێ دەنگێ كوردستانێ ب هەردوو زاراڤا. ئەم ژی وێ سالێ ل وێرێ بووین و مە رۆژێت خۆش د گەل مام هەژار بۆراندن و مە مفا ژ بۆچوونێت وی وەرگرت. هەر رۆژ سپێدێ، ئەز دا نڤیسارێت مە یێت كرمانجی كۆم كەم و كەمە د ناڤ فایلەكێ دا و دا بۆ جەنابێ وی بەم، پاشی نێزیكی نیڤرۆ دا چم ئینم، دا تەماشە كەین كا مام هەژاری چ ل سەر نڤیسیە، پەسندە یان نە پەسندە؟ و دا یێت پەسند كەینە د ناڤ بەرنامەی دا بۆ پەخشكرنێ، كەواتە مام هەژار فلتەرێ دوماهیێ یێ بەلاڤكرنێ بوو.

ل شكەستنا بهارا سالا 1975ێ ئەو ژی بەرەف ئیرانێ ڤە چوو، لێ چونكی هێشتا لێپرسین و گونەهباریێت وی یێت كۆمارا كوردستان یا سالا 1947ێ د تۆمار كری بوون ل دەف رژێما شاهێ گۆر ب گۆر، لەوما بارزانی ئەو د گەل خۆ برە ئیرانێ و لێبورین بۆ ئینا، ئێدی ئەو ب ساناهی دەرباز بوو و گەهشتە كەس و كار و هەڤالێت خۆ ل مەهابادێ.

ڤێ جارێ كاسبیا وی بوو كاسبیا نڤیسینێ و وەرگێرانێ،  ئەو ژی بهاترین كارە د ژیانا مرۆڤی دا. هەر وەكی ئەو ب خۆ د نڤیسینەكا خۆ دا دیار دكەت، وی چو كار ل ئیرانێ نەبوون، لەوما ل كارێ نڤیسینێ و وەرگێرانێ گەریا، نەمازە پشتی لایەنەكی ژی داخواز كری، پەرتووكا مەزنا (القانون فی الطب) یا زانایێ كوردێ ناڤدار (ابن سینا) ژ زمانێ عەرەبی وەرگێریتە سەر زمانێ فارسی. ئەو ژی پەرتووكەكا گیا و دەرمانێت نۆژداریە ب زمانێ عەرەبی هاتیە نڤیسین و ژ پێنج  بەرگا پێكهاتیە، زانی ابن سینا ل سالا 1020 زایینی یا نڤیسی و وەك ژێدەرەكێ گرنگ یێ نۆژداری ل گەلەك زانكۆیا هەتا دەمەكێ درێژ دهاتە خواندن.

مام هەژار دوو بەرگ ژ وێ پەرتووكێ كرنە فارسیەكا رەوان و خۆش، هەتا جارەكێ (ئیمام خامەنەئی) ب خۆ پەسنا وێ وەرگێرانێ كر.

بەری بچینە سەر بابەتێ پەرتووكێت وی، بلا هندەك نموونا ژ هۆزانێت وی بخوینین دا بۆ خوەندەڤای دیار ببیت كو كوردینی هەر ژ دەمەكێ مێژین یا كویر بوو د دلێ وی دا.

سالا 1955ێ دەمێ ئەو ل بەغدا ڤیستەڤالا لاوان ل (وارشۆ) پایتەختێ دەولەتا (پۆلۆنیا) تێتە بەستن، ئەو هەول ددەت پشكداریێ د وێ ڤیستەڤالێ دا بكەت، لێ نەشیا بچیت، لەوما وی پارچە هۆزانەك د گەل هندەك برادەرێت پشكدار هنارت، دا ل وێ ڤیستەڤالێ بێتە خواندن. د وێ پارچە هۆزانێ دا دبێژیت:

كوردێكم دەوێ چاپوك و پتەو

سەفەرێك هەیە بۆم بكا بە شەو

نەهێلێ تورك و عەجەم بزانن

داگیركەرانن لە كوردستانن

پێشان بچێتە شاری مەهاباد

تلێشێ بێنێ لەو داری بێداد

ئەو داری قازی و سەیفیان پێدا كرد

جومهوریەتی كوردیان پێ لابرد

بچیتە ئاگریداغ نێزەیەك بێنێ

ژەنگی هێنابێ بە دلۆپێ خوێنێ

كام خوێن؟ خوێنەكەی لاوانی كوردی

لە رێی ئازادی مردن بە مەردی

هەژار (بۆ كوردستان) چاپخانا وەزارەتا پەروەردێ، هەولێر، بپ 51.

ل ڤێرە هۆزانڤان (هەژار) ل سالا 1955ێ هندەك وێنێت هۆزانێ یێت جوان دروست دكەت، سەروبەرێ كوردان د گەل دوژمن و نەحەزێت مللەتێ كورد بەرچاڤ دكەت. وی لاوەكێ كورد دڤێت پشكداریێ د ڤیستەڤالا لاوان یا جیهانی دا بكەت، ئەوا ل (وارشۆ) پایتەختێ پۆلۆنیا تێتە گرێدان، لێ دەمێ ئەو لاوێ كورد دچیت بلا دەست ڤالا نەچیت. ل بەراهیێ بلا ب شەڤ بچیت، دا داگیركەرێت كوردستانێ وەكی تورك عەجەما پێ بزانن، چونكی ئەو ب خۆ داگیركەرێت كوردستانێنە، بێگومانە ئەو حەز ناكەن كورد پشكداریێ د ڤیستەڤالێ دا بكەن، دا كار و كۆكێت وان ئاشكەرا نەبن. بلا ل بەری هەمی جها ئەو لاو بچیتە مەهابادێ، تەلیشەكی ژ وی داری د گەل خۆ ببەت ئەوێ قازی وسەیفی پێدا هەلاویستین و سێدارە داین و كۆمارا كوردی ژ ناڤ بری، پاشی بلا ئەو لاو بچیتە چیایێ (ئاگریداغ) ل باكوورێ كوردستانێ، ئەو جهێ شۆرەشا جەنەرال ئیحسان نوری پاشای ل سالێت 1927 – 1931  لێ هاتیە كرن و تركا كورد ل وێرێ سەركوت كرین، ئەگەر ئەو لاو ل بنارا وی چیای بگەریت، دێ سەركێ تیرەكێ بینیت، یا د ناڤ خوینا لاوەكێ كورد دا ژەنگی بووی، ئەو لاوێ سەخمەراتی ئازادیا وەلاتێ خۆ كوردستانێ شەهید بووی.

هەر وەسا (هەژار) ل سالا 1963 ێ ل باژارێ (كۆیێ) پشكداریێ د وی كۆنفرانسی دا دكەت یێ ل وێرێ هاتیە گرێدان و د ئەنجامدا زیرەكی و پەهلەوانیا بارزانیێ مەزن دبینیت و ڤێ پارچە هۆزانێ ڤەدهینیت وهەتا نوكە ژی وەك شعر و وەك سروودەكا نیشتیمانی تێتە گۆتن بناڤێ: بۆ پێشەوە بارزانی

ئەگەر دنیا مژ و تەم و تاریكە

ئەگەر رێگا كەند و كلۆ و باریكە

ئەگەر شەوە و گرمەی هەور و بارانە

ئەگەر بەفرە و شلێوەیە و تۆفانە

ئەگەر گێژە و كریوەیە و بۆرانە

ئەگەر لە هەر جێدا چەتە و گۆرانە

تۆ شارەزا و رێ نیشاندەری لاوانی

بۆ پێشەوە پێشمان كەوە بارزانی

ئەگەر دوژمن پراو پری دونیا بێ

شەپۆل بداتەوە وەكو دەریا بێ

چەكی دەسی لە ئێمە زۆر زۆرتر بێ

لە گش درندە وەحش و پیاو خۆرتر بێ

خۆیان لە ناو زرێ پۆشان وەشارن

بومبا لە بن فرۆكەیان دا بارن

لە كوردستان تۆمان هەبی بەسمانی

بۆ پێشەوە پێشمان كەوە بارزانی

دیوانا (بۆ كوردستان) بپ 174 و 175 .

هەر ئێكێ بڤێت ب دروستی ئاستێ مام هەژار د هۆزانا كوردی دا بزانیت، بلا دیوانا وی (بۆ كوردستان) بخوینیت، دا وی ئاستی بزانیت، لێ د گوتارەكێ وەكی ڤێ دا ل گۆڤارەكا كوردی، مە ئەو دەلیڤە نینە مافێ وی یێ راست و درست بدەینێ، لەوما ب تنێ مە چەند نموونەیەك ئینان.

پشتی پیلانا خیانەتكاریا جەزائیر و شكەستنا بهارا سالا 1975ێ، مام هەژار بەرەف ئیرانێ چوو و دەست ب كارێ نڤیسینێ كر و وەرگێرانا پەرتووكا د ناڤبەرا زمانا دا، لێ مام هەژار مرۆڤەكێ وەفادار بوو و پشتی وەغەركرنا بارزانیێ مەزن ل ئێكی ئادارا سالا 1979ێ و هەتا دوماهیێ، هەر سال دەمێ بیرئانینا وەغەر كرنا بارزانی دهات، مام هەژار ل وێ بیرئانینێ ئامادە دبوو و پارچە هۆزانەك ب بلیمەتیا بارزانی دخواند، بۆ نموونە ئەڤ پارچە هۆزانە ل بیرئانینا وەغەركرنا بارزانی یا سالا 1987ێ خواند و گۆت:

هەتا زەمان دەچی و دێ هەتا زەوین لە خولە

هەتا ددانی زولم تیژ و بەختی ئێمە كۆلە

هەتا شەوم بە سەردا دێت و رادەژیم بێ خەو

هەتا كو رۆژی رەشم دێتەوە و دەبێتەوە شەو

هەتا كەژێكی دەبینم بە خوێنی كورد سوورە

 لە كوردستانی كە وێران و خاپوورە

بە ژاوی لێلەوە دەروانمە خێلە بێكەسەكەم

بە ئاخ و داخەوە دادە دادمە كوانێ دادرەسەكەم

لە كێیە هەلمەتی شابازەكەی چیا و رازان

بێی یە تۆلە ستێنی گرۆی بەلەنگازان

 وەغەر كرنا مام هەژار:

ل رۆژا 21ی شواتا سالا 1991ێ، بەری سەرهلدانا پیرۆزا خەلكێ كوردستانێ ل باشوور ب چەند رۆژەكا، مام هەژار چوو بەر دلۆڤانیا خودێ و كەیفا وی ب سەرهلدانا مللەتێ كورد نەهات. ئەو ژی پشتی زڤرینا وی ژ فەرەنسا هەست ب بێسەروبەریا خۆ كری، ل رۆژا ناڤبری چوو بەر دلۆڤانیا خودێ، تەرمێ وی ل ناڤ مالا وی هاتە گێران، پاشی برە لقێ هەشت ل (كەرەج) پاشی برە باژارێ مەهابادێ، دەمێ دەنگوباسێ مرنا وی بەلاڤ بووی، هژیانەكا مەزن كەفتە ناڤ جەماوەرێ كورد ل كوردستانا ئیرانێ ب پێشمەرگە و كادر ڤە و ل سەر داخوازا سەرۆكی كو هەمی جەماوەر بەرەف گۆرستانێ بچن و ل رێ و رەسمێت ڤەشارتنا وی پشكدار ببن، هەر چەندە سەرمایەكا زۆر بوو و بەفرەكا زۆر كەتبوو، لێ د گەل هندێ جەماوەر ئامادە بوو. دەمژمێر 10ی سپێدی تەرمێ وی گەهشتە مەهابادێ و جەنابێ سەرۆكی د گەل ئەندامێت سەركردایەتیا پارتی ل پێشوازیا تەرمێ مام هەژار بوون. چەند دروشمەكێت بلەز هاتنە ئامادە كرن وەكی:

مام هەژاری موكریان پیرە هەلۆی كوردستان

هەژاری موكریانی، هاوسەنگەری بارزانی

كوردستان ئەمرۆ رەش پووشە، خەبات هەر وا بە جۆشە

ل سەر گۆرێ وی ژی چەندین گۆتار و پەخشان هاتنە خواندن، ژێ روودانێ نێزیكی سێ دەمژمێران ڤەكێشا. پاشی سەرۆك مەسعوود بارزانی، بۆ دەمێ سێ رۆژا بەهی راگەهاند.

هەمی زانیاری ل سەر مرنا مام هەژار من ژ ڤان كەسان وەرگرتن:

1- د. شەوكەت بامەرنی، بەرپرسێ لقێ 8 ل وی دەمی و سەیدا تەمەر رەمەزان و كاك شڤان كۆڤلی ئەندامێ لقێ ئیك یێ وی سەر دەمی.

2- گۆڤارا (سروە) ژمارە 56 یا رەشەمەها وێ سالێ.