پێشدەستیی

ڕێککەوتنی سایکس-بیکۆ (1916) و دواتر پەیماننامەی لۆزان (1923) نەک هەر جوگرافیای کوردستانیان دابەش کرد، بەڵکوو بە درێژایی سەدەی ڕابردوو سیاسەتكی قووڵی (کۆمەڵایەتی و کولتووری) یان بەسەر گەلی کورددا سەپاند. دەوڵەتە باڵادەستەکان (عێراق، تورکیا، ئێران و سووریا) هەر یەکەیان بەپێی سیستمی سیاسی و ئایدۆلۆژیای نەتەوەیی خۆیان، هەوڵی تواندنەوە، شێواندن و دابڕینی کۆمەڵگای کوردییان دا. ئەمڕۆ، پرسیارە بنەڕەتییەکە ئەوەیە: چۆن دەکرێت خەباتی نەتەوەیی کورد لە نێوان خەونی واقیعیی یەکگرتوویی و ناچاریی مامەڵەکردن لەگەڵ واقیعی هەر پارچەیەکدا هاوسەنگ بکرێت؟

یەکەم: خەون یان واقيع؟

(یەکگرتوویی لە سایی هاوسەنگیی هێزی نێودەوڵەتیدا)

خەبات بۆ کوردستانێکی یەکپارچە لەسەر ئاستی سۆزداری و نەتەوەیی، بەرزترین ئامانجە، بەڵام لەسەر ئاستی زانستی سیاسی و واقیعی، لە دۆخی ئێستادا وەک خەونێکی نەکردە دەردەکەوێت. هۆکارەکانی ئەمەش دەگەڕێنەوە بۆ چەند خاڵێکی سەرەکی، لەوانە:

1 –  سەروەریی دەوڵەت و دەستکاری نەکردنی سنوورەکان: سیستمی نێودەوڵەتی (بەپێی ڕێککەوتنی وێستفالیا و پەیماننامەی نەتەوە یەکگرتووەکان) لەسەر بنەمای پاراستنی یەکپارچەیی خاکی دەوڵەتان دامەزراوە. گۆڕینی سنوورەکانی چوار دەوڵەتی گرنگی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە واتای داڕمانی تەواوی سیستمی ئەمنیی ناوچەکە دێت، کە هێزە مەزنەکان (ئەمەریکا، ڕووسیا، چین) و هێزە هەرێمایەتییەکان لەبەر بەرژەوەندیی ئابووری و جیۆپۆلەتیکی خۆیان، ڕێگای پێ نادەن.

2 –  هاوسەنگیی هێز: چوار دەوڵەتی داگیرکەری کوردستان، سەرەڕای ناکۆکییە قووڵەکانی نێوانیان، بەڵام هەمیشە لەسەر یەک خاڵ هاودەنگ و هاوپەیمانن، ئەویش: ڕێگریگرتن لە دروستبوونی قەوارەیەکی سەربەخۆی کوردی. بەریەککەوتنی بەرژەوەندییەکانی ئەوان ڕێگا بە دروستبوونی بۆشاییەکی وا نادات کە کورد بتوانێت تیایدا دەوڵەتێکی یەکگرتوو ڕابگەیەنێت.

دووەم: خەباتی جیاوازی پارچەکان؛

ناپاکی یان عەقڵانییەتی سیاسی؟

ڕاستییەکەی، خەباتی هەر پارچەیەکی کوردستان بەپێی واقیعی خۆی، نەک هەر ناپاکی نییە، بەڵکوو لووتکەی عەقڵانییەت و بەرپرسیارێتیی سیاسییە، بۆچی؟

چونکە دابەشبوونی سەد ساڵەی کوردستان، وای کردووە کە دۆخی کورد لە هەر پارچەیەکدا تایبەتمەندییەکی یەکجار جیاواز وەربگرێت:

– کورد لە باشوور خاوەن قەوارەیەکی دەستووریی فیدراڵییە.

– لە ڕۆژاوا ئەزموونێکی بەڕێوەبەریی خۆسەری هەیە لە ناو جەرگەی شەڕی ناوخۆدا.

– لە باکوور خەباتەکە زیاتر ڕەهەندی پەرلەمانی، مەدەنی و دیموکراتی هەیە لە دژی سیستمێکی ناوەندگەرای توند.

– لە ڕۆژهەڵات خەباتەکە لە دژی سیستمێکی ئایدیۆلۆژی و تیۆکراسییە کە پێویستی بە گۆڕانکاریی ڕیشەیی هەیە لە تاران.

لەم ڕوانگەیەوە، ئەگەر کوردی هەر پارچەیەک بیەوێت ستراتیژی خۆی ببەستێتەوە بە پارچەکانیترەوە، ئەوا تووشی ئیفلیجیی سیاسی دەبێت. بۆیە پاراستنی پەیوەندیی دراوسێیەتیی باش لە لایەن قەوارەیەکی وەک هەرێمی کوردستان یان خۆبەڕێوەبەریی ڕۆژاوا لەگەڵ دەوڵەتانی دەوروبەر، نەک هەر ناپاکی نییە، بەڵکوو سیاسەت و ستراتیژی دروستی مانەوەیە. لە بەرمبەردا، ناپاکیی ڕاستەقینە ئەوەیە کە دەستکەوتەکانی پارچەیەک بکرێنە قوربانیی دروشمی گەورە و بێ پشتوانەی نێودەوڵەتی.

سێیەم: کۆنفیدراسیۆنی کوردستانی؛ مۆدێلی گونجاو بۆ داهاتوو

ڕەنگە کۆنفیدراسیۆنی کوردستانی بۆ داهاتوو، گونجاوترین، لۆژیکیترین و هاوچەرخترین مۆدێل بێت بۆ چارەسەری پرسی کورد. دەتوانین بڵێین کە ئەم مۆدێلە هاوشێوەی ئەزموونی یەکێتیی ئەورووپایە و دەکرێت لەسەر چەند بنەمایەک پێک بێت:

1 –  ددانپێدانان بە تایبەتمەندییەکان: هەر پارچەیەک تایبەتمەندیی کولتووری، زمانی، ئابووری و سیاسیی خۆی دەپارێزێت.

2 –  سەروەریی هاوبەش: هەر پارچەیەک لە چوارچێوەی جوگرافی و دەوڵەتیی خۆیدا (فیدراڵی، کۆنفیدراڵی یان خۆبەڕێوەبەری) دەگاتە ڕزگاری، بەڵام دەروازەکانی لەگەڵ پارچەکانی تردا واڵا دەکات.

3 –  پەیوەندیی ئۆرگانی نەک جوگرافی: لە جیاتی گۆڕینی سنوورە سیاسییەکان بە شەڕ، کۆنتڕۆڵ و نەرمکردنی سنوورەکان. ئەویش لە ڕێگا پرۆسەیەکی ستراتیژیی ئاڵوگۆڕی ئازادیی بازرگانی، کولتووری، ئەکادیمی و مرۆیی لە نێوان چوار پارچەکەدا.

چوارەم: میکانیزمەکانی بەدیهێنانی خەونی نەتەوەیی (چی بکرێت؟)

بۆ ئەوەی ئەم دیدگایە لە تیۆرەوە ببێتە پراکتیک، پێویستە گەلی کورد و سەرکردایەتییە سیاسییەکانی؛ واز لە گوتاری کلاسیکی قوربانیبوون بهێنن و ئەم میکانیزمانە پەیڕەو بکەن:

١-  دیسپلینی نەتەوەیی ← دروستکردنی ئەنجومەنێکی باڵای نیشتمانی (بێ دەستوەردان لە کاروباری ناوخۆی پارچەکان)>>> هەماهەنگیی دیپلۆماسی و ڕێگریکردن لە شەڕی ناوخۆیی (کوردکوژی).

٢-  دیپلۆماسیی هاوچەرخ ← پێشکەشکردنی کورد وەک کاراکتەرێکی سەقامگیری و دیموکرات لە ناوچەکەدا، نەک وەک هێزێکی تێکدەر ← بەدەستهێنانی پشتگیریی هێزە مەزنەکان لەسەر بنەمای بەرژەوەندیی هاوبەش.

٣ –  یەکگرتنی کولتووریی ← پەرەپێدانی میدیای هاوبەش، لێک نزیککردنەوەی زاراوەکان و پڕۆژەی ئەکادیمیی هاوبەش>>> سڕینەوەی ئەو شێواندنە کولتوورییەی داگیرکەران کە لە سەدەی ڕابردوودا دروستیان کردووە.

٤-  پەیوەستبوونی ئابووری ← دروستکردنی تۆڕی بازرگانی و وەبەرهێنان لە نێوان سەرمایەدارانی کورد لە هەموو پارچەکاندا ← دروستکردنی لۆبییەکی ئابووریی بەهێز کە پاڵپشتیی بڕیاری سیاسی بکات.

دەرەنجام

خەبات لەپێناو کوردستانێکی یەکپارچە بە شێوازی کلاسیك (دەوڵەتێکی یەکگرتوو لە ڕێگای گۆڕینی سنوورەکان بە شەڕ) لە هاوکێشەی ئێستای دنیادا نەکردەیە. بۆیە ڕزگاریی هەر پارچەیەک و یەکگرتنیان لە داهاتوودا لە چوارچێوەی کۆنفیدراسیۆنێکی کولتووری، ئابووری و سیاسی واڵادا، ستراتیژیترین و واقیعیترین ڕێگایە. ئەمەش نەک هەر ناپاکی نییە، بەڵکوو تاکە ڕێگایە بۆ پاراستنی ناسنامەی کوردی و گۆڕینی کورد لە قوربانیی مێژووەوە بۆ کاراکتەرێکی سەرەکیی جیۆپۆلەتیک لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا.