کورتە زەلالکرنەکا دیرۆکی

دیرۆکناسێن خوەزایێ دەم، شەرت و مەرجێن کو ل سەر روویێ ئەردی دەرباس بووینە هەتا سەردەمێ مە، ل گۆری گوهۆڕینا ئاوایێن ژیانێ یێن ل سەر روویێ ئەردی، گوهۆڕینا ئاڤهەوا و گوهۆڕینا پارزەمینان ل سەر شەش سەردەمێن سەرەکە کو هەر یەک ژ وان ب سەدان مەلیۆن سالان ڤەدحەوینە پارڤە دکن.

شەش سەردەمێن سەرەکی:

١ – سەردەما کامبری: ٥٤٠-٤٨٥ میلیۆن سال بەرێ.

٢ – سەردەما ئۆردۆڤسی: ٤٨٥-٤٤٣ ملیۆن سال بەرێ.

٣ – سەردەما سیلووری: ٤٤٣-٤١٧ ملیۆن سال بەرێ.

٤-سەردەما دەڤۆنی: ٤١٧-٣٥٩ ملیۆن سال بەرێ.

٥ – سەردەما کاربۆنی : ٣٥٩-٢٩٩ ملیۆن سال بەرێ.

٦ – سەردەما پەرمی: ٢٩٩-٢٤٨ ملیۆن سال بەرێ.

ئەڤە ئەو سەردەمێن کو ئەرد تێدا دەرباس بوویی هەروسا ل گۆری داوی ئەنجامێن زانستی بەری چار ملیۆن سالان مرۆڤێن ئاقل ل سەر ڤی ئەردی چێبوویە و بەری پێنج سەد هزار سالان مرۆڤێ ئاقل (هۆمۆ ساپینس) دەستپێکرییە.

هەتا رۆژا ئیرۆ مرۆڤاتی د پێنج قووناغێن هزری یێن مەزن دا دەرباس بوویە (ئەڤە ژ لایێ زانستی ڤەیە) ئەم بەحسا چ لایێن دیتر ناکەین:

١- قووناغا ئەفسانەیی.

٢- قووناغا ئۆلا.

٣- قووناغا فەلسەفێ.

٤- قووناغا زانستان.

٥- قووناغا تەکنۆلۆژایێ.

چەند رێزکێن سەرەکە ل سەر دیرۆکا ناڤان:

دیرۆکا ناڤان هند یا کەڤنارە کو کەس دەستپێکا چیرۆکێ نزانیت. ژ دەستپێکا دیرۆکا دەڤکی هەتا دیرۆکا نڤیسکی ناڤێن مرۆڤان هەر هەبووینە. داکو بزانی کا ناڤێن هەری کەڤن چاوا هاتنە هلبژارتن، هەتا نها رێیەکا دیتر ژ بلی تەخمینکرنێ ل بەر دەست نینە.

هەتا ئیرۆ تەڤ دیرۆکناس کۆکن ل سەر یەکەم ناڤ کو هاتییە نڤیساندن د دیرۆکا مرۆڤاتییێ دا، ئەو ژی ناڤێ (کوشیم) یێ سوومەری یە. هاتییە دیتن کو ئەڤ ناڤە ل سەر گەلەک تابلۆیێن سوومەرییا کو دیرۆکا وان تابلۆیا ڤەدگەریێتە ڤە بۆ سالێن (٣٤٠٠- ٣٠٠٠ ب. ز). دیار بوویە کو ئەڤ ناڤە ب کار هاتییە ژ بۆ تۆمارکرنا کڕین و فرۆتنا جوویی(جەهی).

پەیڤا ناڤ د ئالمانیا بلندا کەڤن دا (OHG) و د ئینگلیزیا کەڤنار دا ژ پەیڤا (nama) دهێت، د سانسکرتییێ دا ژ پەیڤا नामन् (nāman) دهێت، د یەونانی دا ژ پەیڤا ὄνοµα (onoma) دهێت و ئاری یێن زاگرۆسێ ژی پەیڤا نام (nâm) بکارانییە.

پێشکەتن و گرنگییا ناڤی هەڤبەش د گەل پێشکەتنا زمانان بوویە، د گەلەک قووناغا ل جیهانا کەڤن دەرباس بوویە و ب تایبەتی ژ لایێ یەونانییا ڤە کو د گەل نڤیساندنا دیرۆکێ گەهشتییە رەوشا نها کو ئەم تێدانە، ئەو ژی ب رییا مەتۆدۆلۆژیککرنا دیرۆکێ، ژ بۆ زەلالکرنا ڤێ خالێ ئەز حەز دکەم میناکەکێ بدەم.

دیرۆکناسێن یەونانی د پێشڤەچوونا مەتۆدۆلۆژییا دیرۆکی دە پر ئالیکار بوون. دیرۆکا هەرۆدۆت وەکی یەکەم خەباتا دیرۆکی یا رەخنەیی یا ناسکری تێ هەژمارتن، کو ژ هێلا دیرۆکزان هەرۆدۆت (٤٨٤ – ٤٢٥ ب.ز) ڤە هاتییە نڤیساندن، هەرۆدۆت ب ناڤێ «بابێ دیرۆکێ» دهێتە ناس کرن.

د ژیانا مە یا نوکە دا دیار و زەلالە کو ناڤ ژ بلی هەلگرێ چاند، پەیوەندییێن کەسی، رەوشەنبیری، مالباتی و دیرۆکی یێن کوور و درێژن، هەروسا هەستان ژی دبەخشیتە مە، مینا: هەستێ ناسنامەیێ، هەستێ ئەو وەلاتێ ئەم تێدا دژین و هەستێ ئەو جهێ مە د جیهانێ دا.

بێگومان کلیلا ژین و ژیانێ، زمانە:

زمان بووژەنا(تێگەها) هەری گرانبها و نرخدارە، گەر زمان سەر راست نەبیت چ تشتەک د ژیانێ دە سەر راست نابیت و رۆژا زمان چێبوویی بێی ناڤ نەدشییا پێک بهێت، ژ بەر ڤێ یەکێ یە کو ناڤ یەک ژ گرنگترین نرخێن مللەتی یە و دیرۆک دیدەڤانە کو هەر مللەتەکێ نرخێن خوە ژ دەست بدەت، دێ ل مەیدانا مللەتا سێوی بمینیت و باشترین رێزگرتن ژ بۆیی سێوییا پیچەک خوارنا ب شەرت و مەرجە.

ناڤ یەک ئان چەند پەیڤ د فۆرما ناڤدێرێ یا زمانی دە تێ بکارانین تاکو کەسەک، ئاژەلەک ئان تشتەک وەرە ناسکرن و جوداکرن. ناڤدێر دکارە ژ بۆ ناسکرنا کۆمەک یان ژی چینەک تایبەتی بیت و د هەمان دەمێ دە دکارە ژ بۆ ناسکرنا کەسان یان تشتێن دن بکار بینن.

ناڤێن مە د ناسنامەیا مە دە پشکەکا پر گرنگن: تێکلییێن کوورێن کەسی، چاندی، مالباتی و دیرۆکی هەنە. ئەو د هەمان دەمێ دا ل سەر ناسنامەیا مە، جڤاکێن کو ئەم تێدانە و جهێ مە د جیهانێ دا رامانەکا گرنگ ددە مە، ب کورتی ناڤ د ژیانا مە دە د تێکهەلکێشانەکا ریشەیی دایە، بێ ناڤ هەمی تشت د ژیانێ دا تەڤلیهەڤ دبن، ژ بەر ڤێ یەکێ هەردەم داگیرکەران دەست برییە گوهارتنا ناڤا ژ بۆیی ئالۆزکرنا لایێ بەرانبەر و پەلخاندنا نرخێن هەبوونا وی لایێ بندەست.

ناڤ وەکی پشکەکە گرنگ ژ نرخێن هەبوونا مللەتی د زمانی دا تێ پەژراندن. حەیفەکا مەزنە کو ئەم هەمی ب چاڤێن زل دبینین، کا چاوا هەتا ئەڤرۆ زمانێ مە ب دیرۆکا خوە یا ١٢ هزار سالی ڤە کەڤنار، ناڤێن مە و نرخێن هەبوونا مە ب ئاگرێ نەزانینێ تێن سۆتن و پرێن ژ کوردان ب نەزانینا خوە ڤی ئاگری خوەشتر دکەن!!

ل سالان ١٩٦١ێ پاکرەوان گێو موکریانی نڤیسەر و زمانزانێ مەزنێ کورد پرتووکەک نڤیساندییە ل ژێر ناڤێ (ناوی بێگانە لە ناو زمانی کوردی دا) کو ل هەولێرێ بەلاڤ بوویە. ئەڤ پرتووک ل سەر خرابییێن بکارانینا ناڤێن بیانی د ناڤ زمانێ کوردی دە و چاوا ئەو زمان و ناسنامەیا کوردی هەمیشە دقەدینە، ئاخڤییە.

د ڤێ پرتووکێ دا، موکریانی مژارا کارتێکرنا ناڤێن بیانی د زمانێ کوردی دا کا چاوا خرابییێن زمانی و دیمەنێن جڤاکی دهێنە چێکرن، رۆهن کرنە. ئەوی گرنگییا پاراستنا ناسنامەیا کوردی و ناڤێن کوردییێن دروست دیارکرینە و بۆ راگرتن و هشتنا زمانێ کوردی ل سەر بنگەهێ وی یێ دروست پشتگرییا خوە نیشان ددەت.

ئەڤ پرتووک وەکی شاکارەکێ گرنگ د ناڤ ژێدەرێن زانستییێن زمانێ کوردی دا تێ ناسین و بالێ دکشینە ل سەر گرنگییا پاراستن و پاقژکرنا زمانێ کوردی ژ ناڤێن بیانی.

ل سەر بابەتێ کارتێکرنا خراب یا ناڤێن بیانی د زمانێ کوردی دە هەر چەندی پرتووک و خەباتێن هەمەجۆر گەلەک ژی بن، لێ ژ بۆ گەلێ مە هێشتا هەر کێمن، ژ بەر دژوارییا ئاگرێ نەزانینێ یێ کو زمان و چاندا مە ژ هەر چار ئالییا ڤە پێ دهێتە سۆتن.

ئەڤ چەند رێزکێن ل سەری ب زەلالی دیار دکەن کو ناڤ د دیرۆکێ دا پشکەک بوویە ژ ژیانێ و گەلێن زیندی ماین ئەو ناڤ پاراستنە و پیرۆز هاتینە راگرتن، لەوما ژ کوردان تێ خواستن نها زێدەتر ژ هەردەمکێ دیتر خوە ل ناڤێن کوردی بکەنە خوەدان.

هەکەر پیچەک ڤەکریتر بێژین ناڤ د ژیانێ دا شفرە(کۆد) و یەک ژ کلیلێن هەری گرنگێن دیرۆک و هەبوونا مللەتانە، ژ کەڤەن دا هاتینە دانان ژ بۆ پاراستنا نرخێن هەبوونا مللەتان و ناسکرن و جودا کرنا وان، ل ڤێرە ئەز دخوازم پرسەکێ بکەم: ئەرێ گەلۆ، مرۆڤەک ژ مە قایل دبیت هەکەر کەسەکێ دیتر بێت و شفرەیا چانتا وی ل ژێر هەر ناڤەکی دا بیت بگوهەریت یان بشکێنیت؟ بەرسڤ هەلبەت نەخێرە، ئەڤ هەمی بێچارەیی یا مە ژ نەزانینا و نەهشیارییا مەیە، خال سەرێ رێزێ.

رەوشا نها یا ناڤێن کوردی:

ئەم ل جیهانەکێ نە کو گوهۆڕین ب لەزەکا زێدە پێشڤەدچن، بەلێ ئەم د دەمەکێ دانە کو ناڤ و ناسنامە رۆژانە دهێنە گوهارتن. دەستکاریکرنا ناڤ و ناسنامەیان مەترسیا گوهەراندنا بیرەوەری یێن جڤاکەکێ یە. ژ نوو ڤە نڤیساندنا وان ل گۆری نێرینا دەستهلاتدارێن هەیی، بێی رێزگرتن ل دیرۆک و راستییێن چاندییێن مللەتەکی مەرەم ژێ ژ ناڤبرنا وی مللەتێ بندەستە.

پێویستە مرۆڤێ کورد بزانیت کو ئارامی و یەکیتی ب رێزگرتنا هەردویان: دیرۆک و ناسنامەیان پێکدهێت، نە ژ نوو ڤە تەشەکرنا وان ژ بۆ خزمەتا بەرژەوەندییێن سیاسییێن تەنگ.

پێدڤییە کوردستان ناڤ و شوونوارێن خوە وەک دیدەڤانێ دیرۆکا خوە یا کەڤنار بپارێزیت و رێزگرتنا ژ جهێرەنگییا چاندی و دیرۆکا هەڤپار گەرەک ببە بنگەهێ هەر جڤاکەکی کو بەر ب ئاشتی و ئارامیێ ڤە تێدکۆشیت.

دیرۆک ب بڕیارەکا ئیداری نایێ ژناڤبرن و ناسنامە ب تەنێ ب گوهەراندنا ناڤان ژ نوو ڤە ناهێتە فۆرمولەکرن، ژ بەر کو ناڤ چیرۆکا گەلانە، بیرا تەڤ جڤاتێ یە و سەمبۆلا هەبوونا مللەتەکێ کەڤنارە.

ناڤ ژ تیپێن کو ل سەر نەخشەیان هاتنە نڤیساندن وێڤەترە، ناڤ ڤان واتەیێن د خوە دە دگریت: بیر، هزر، باوەری، دیرۆک، تێکۆشین و هەبوونا مللەتەکی. د داویێ دە گوهارتنا ناڤان وەکە پێکۆلەکا ژ نوو ڤە نڤیساندنا دیرۆکێ و پاشگوهکرنا تێکۆشینا گەلێ وێ تێ دیتن. دەولەتا کو ئارمانجا وێ ژ هۆلێ راکرنا ناسنامەیا کوردی و دیرۆکا وێ بە وێ وەک مەترسییەکا جدی ل سەر بەردەوامییا میراتا چاندی و دیرۆکی وەرە دیتن.

مخابن رێکخراو و سازییێن نێڤدەولەتی یێن بەرپرسیار ل هەمبەری ڤان گوهارتن و راکرنا ژ هۆلێ ب دارێ زۆرێ ل سەر ناڤ و ناسنامەیا کوردی وەک پشکەک ژ دیرۆک و ناسنامەیا هەمی گەلانن، هەلوەستەکە زەلال نیشان نادن. گرنگە کو دەنگێ مرۆڤێن ئازاد وەرە بهیستن و رێز ل داخوازێن وان یێن ژ بۆ پاراستنا بیرەوەرییێن جڤاتەکێ و بەرهەمێن دیرۆکی یێن وان وەرە گرتن. پاراستنا ناڤان ژ بۆ هەر کەسێ کو بالا خوە ددە مافێن مرۆڤان، جهرەنگییا چاندی و مافێ پاراستنا ناسنامەیان، هشیارییەک بلند ژێ را گەرەکە.

وەکو پێدڤییەکا مرۆڤی گەلەکا بلەز کورد پێویستی ب بەرخوەدانەکە جدی و رێخستنکرینە، داکو ناسنامە و دیرۆکا باژارێن مە نەبنە قوربانی ژ بۆ پۆلیتیکا و رۆژەڤێن کو ل سەر حسابا چاند و دیرۆکا مە یا هەرێمی دهێنە پیلانکرن و برێڤەبرن. هەکەر ئەڤرۆ مللەتێن خوەدی دەولەت ژ لەزاتییا زێدە یا پێشڤەچوونا تەکنۆلۆژیایێ دنالن، ئەڤە مللەتێ کورد ژ بلی وی دەردی، ژ بێ دەولەتی، ژ بندەستییا هەمەجۆر و هەمەلایەن و ژ خراب ب کار ئانینا ڤان پێشڤەچوونێن تەکنۆلۆژیایێ ژی، ژ لایێ دەستهەلاتداران ڤە ل دژی کوردستانێ، دنالیت.

بەرهەمێ هەر کارەکی ب بێدەرا وی دهێتە پیڤان، سەرەرایی کو رەوشا زمانێ کوردی ل باشوور گەلەک باشترە ل چاڤ هەر سێ پارچەیێن دیترێن کوردستانێ کو پترییا سەد سالانە دان ب زمانێ کوردی هاتییە دان و پێشکەفتنەکا بەرچاڤ ب دەست خستییە ب تایبەتی پشتی سەرهلدانا ١٩٩١ێ کو هژمارا دام و دەزگەهێن خزمەتکرنا زمانێ کوردی گەلەک زێدە بووینە بەراورد د گەل سالێن بەری هینگێ، نێزیکی دو سال بەرێ د بەرنامەیەکێ رووداو تیڤی دا من دیت کو ل باژێرۆکەکی نێزیک شاوەیس و ل دبستانەکا کوڕان د یەک پۆلا بیست و شەشی کەسی دا ناڤێن سێزدە کوڕا محەمەد بوون! ئەڤە ل دەمەکی یە کو ئۆلا ئیسلامێ ب فەرمی نەگۆتییە دڤێت ناڤێن عەرەبی ژ بۆ مللەتێن نەعەرەب نەچارییە!! ل هاڤینا بۆری ل دهۆکێ من گەلەک جارا گوهلێدبوو کوردان ل جهێ پەیڤا برا دگۆتنە هەڤدو ئەخی. ئەڤە ب تەنێ دو نمونەیێن بێدەرا باشوور بوون، بێدەرێن هەر سێ پارچەیێن دیتر وێرانترن ژ لایێ نەفەرمیبوونا زمانێ کوردی ڤە ل وان ولاتان.