هەمی مللەتێن ناسنامەیا نەتەوەیی یا ب هێز هەی، نەشیانە دەولەتا خو یا سەربخۆ ئاڤاکەن، هەروەسا هەمی بزاڤێن چەکداری و سیاسی ئەوێن دروشمێن نەتەوەیی بلندکرین بۆ بجهئینانا ئارمانجێن خۆ د سەرکەفتی نەبوون.

پرسا کوردی نموونەکا زیندی یە ژ ڤێ پرسێ و ئالۆزیێ؛ خودانا مەزنترین و ب هێزترین ناسنامەیا نەتەوەیی یە ل رۆژهەلاتا ناڤین، لێ مخابن هەتا نوکە نەشیایە بگەهیتە ئارمانجێن خۆ یێن ڕەوا و دەولەتا خۆ یا سەربخۆ ئاڤاکەت وەکی زۆربەیا مللەتێن جیهانێ، ئەڤێ چەندێ ژی پەیوەندیا ب سەدەمێن جۆگرافیا سیاسی و بەرژەوەندیێن دەولی و فاکتەرێن ناڤخویی و پلاندانان و خواندنا بارێ سیاسی و ئابووری یێ ناڤخۆیی و هەرێمی و دەولی و هزرا سیاسی و کارگێری و گشتگیرڤە هەیە.

بزاڤا رزگاریخوازیا مللەتێ کورد و شۆرشێن کوردی ژلایێ دیرۆکێ ڤە؛ ب بزاڤا چەکداری ڤە هاتیە گرێدان و چەک هەلگرتییە و ب کارئینایە ژ بۆ پاراستنا ناسنامەیا خۆ یا نەتەوەیی؛ نە ژ بۆ داگیرکرنا خاکا مللەتان زۆرداریکرن و بکارئینانا توندوتیژیێ دژی وان، لێ ژ بەر زۆرداری و هێرشێن بەردەوام ل سەر خاک و خەلکێ مە، ئەم ناچار بووین چەکی هەلبگرین و پارێزگاریێ ژ خاک و گەل و نەتەوە و نیشتیمان و کەرامەت و نامویسا خۆ بکەین، ئەڤێ چەندێ ژی هشیاریەکا نەتەوەیی یا ب هێز ل دەڤ خەلکێ مە پەیدا کر و ب گرێدانەکا سۆزداری ب خاکا خۆ و ب باوەری ب سەرکردێن بزاڤا رزگاریخوازا کوردی مینا بارزانیێ نەمر و قازی محەمەد و سمکۆیێ شکاک و گەلەکێن دی ڤە هاتنە گرێدان و ب تایبەت ل دەمێ شۆرشا ئیلۆنا مەزن.

کریزا راستەقینە کریزا هزرێ یە یان سیاسەتێ؟

کریزا سەرەکی پشتی فاکتەرێ جوگرافیا سیاسی ل سەردەمێ جیهانا نوی؛ نەبوونا هزرا راستەقینە ژ بۆ پرۆژەیەکێ سیاسی و ئێکگرتی و گۆتارەکا نیشتیمانی یا ئێکگرتی.

پرسا کوردی نە پرسا سنۆران ب تنێ یە، بەلکو پرسا ڤەگوهاستنێ یە ژ ناسنامەیا نەتەوەیی بۆ دەولەتبوونێ و چیای و شۆرەشێ ژ بۆ سیاسەت ودەولەتداریێ و ژ خەونێ بۆ راستیێ.

پرسیارا گرنگ ئەوە؟ ئەرێ عەقلێ کوردی دێ ژ کارڤەدانێ و هزرکرن ب هەست و سۆزان، هێتە گوهۆڕین بۆ ئاڤاکرنا پاشەرۆژێ، مینا مللەتێن پێشکەفتی و هزرکرن ب لۆژیکێ.

هزر و مللەت بابەتەکێ کویرە یێ گرێدایە ب ئاڤاکرن و سەرکەفتن و شکەستن و پاشەرۆژا مللەتان ڤە، هزر کۆمەکا بها و پرەنسیپ و بۆچوون و دیدا مللەتان، ژ بۆ ژیانێ وتێگەهێ وان بۆ ئایین وسیاسەت و وتێگەهێ ناسنامێ و دیتنا پاشەرۆژێ یە.

هزر یان یا ناسیۆنالیزمی یە یان یا لیبڕالی یە یان یا ئایینی یە یان یا سۆسیالیستی یە؛ چونکو هەر مللەتەک د ناڤ سیسەمەکێ هزری دا دژیت، هەکەر ب خۆ هەست ژی پێنەکەت.

هزر د ناڤبەرا ئایین و نەتەوەی دا:

هزر پەیوەندیا د ناڤبەرا ئایین و نەتەوەی دا دیاردکەت، مللەت یان دێ دەولەتا ئایینی هەلبژێریت مینا کۆمارا ئیسلامی یا ئیرانی یان دەولەتا نەتەوەیی هەلبژێریت مینا یابان و چین و کۆریا باکور یان دەولەتا د ناڤبەرا ئایین و نەتەوەی دا هەلبژێریت مینا دەولەتا ئسرائیل یان دەولەتا فیدرال و دیمۆکراسی هەلبژێریت مینا ویلایەتێن ئێگرتیێن ئەمریکی و کەنەدا و رۆژئاڤا ب شێوەیەکی گشتی.

هەژییە بێژین زۆربەیا جاران هەڤڕکی ل رۆژهەلاتا ناڤین د ناڤبەرا هزرا ئایینی و نەتەوەیی و لیبڕالا رۆژئاڤا دایە.

 دەمێ ئایین یێ رێکخستی بیت ل ناڤ دامودەزگەهێن دەولەتێ، د چارچووڤێ دەولەتێ دا دێ بیتە فاکتەرێ ئارامی و پێکڤە ژیانێ، لێ دەمێ دکەڤیتە هەڤڕکیێ د گەل دەولەتێ دێ بیتە فاکتەرێ دوبەرەکی و ژێکڤەبوونێ.

 بۆچی هندەک مللەت پێشدکەڤن و هندەک پاشڤەدمینن؟

بابەت نە ب تنێ یێ گرێدای لایەنێ ئەتنیکی و جوگرافیا سیاسی یە، لێ یا گرێدای رەۆشەبیریا هزری و هەبووا کۆمەکا هزرمەندان ژ سەرکردە و رەوشەنبیران کو مللەتی ژ تاریاتی و نەزانین بگوهۆڕیت بەر ب رۆناهی و پێشکەفتن، ب رێکا دامەزراندنا دامودەزگەهان و دروستکرنا کارگەھ و سەنتەرێن ڤەکۆلینان و پشتەڤانیا داهێنەران..

پێدڤیە هزر نە ب تنێ دروشم بیت، لێ دڤێت هزر ببیتە فێرکرن و راگەهاندن و سۆپا و ئابوور و یاسا و بەهایێن جڤاکی و فەلسەفا سیاسی و رێ و رێبازا مللەت و دەولەتان.

هزر ژێرخانا نەپێش چاڤە، مللەت ل سەر ئاڤا دبن و سۆپا سنۆران دپارێزن، لێ هزر واتایێ دپارێزیت. دەمێ ئەم بەرێ خۆ ددەینە دیرۆکا مللەتان دێ بینین هەر ڕابوون و گوهۆڕینەکا مەزن، ژ شۆرشەکا هزری یا دەستپێکری.

گرنگیا هزرا ب کۆم:

  ل دەمێ نەبوون و ژ دەستدانا هزرا ب کۆم و نەبوونا پڕۆژێ نیشتیمانی یێ خۆمالی و دیار و رۆهن و ئاشکەرا، مفا نە وەرگرتن ژ ئەزموونێن سەرکەفتیێن مللەتێن دی و دوبارەبوونا شاشیان، دێ بیتە سەدەما هەڤڕکیێن تائیفی و ژێکڤەبوون و دروستبوونا گەندەلیا دارایی و سیاسی د ناڤ هەمی دامودەزگەھ و چین و تەخان دا و بیتە سەدەما راوەستیانێ ل جهێ خۆ.

کۆپیکرنا ئەزموونێن مللەتێن دی ب کۆرەیی و بێی ل بەرچاڤگرتنا ژینگەھ و کۆلتوور و تایبەتمەندی یا گەل و مللەت و خاکا خۆ، دێ ئەنجامێن وێرانکەر و رەنگڤەدانێن خراب هەبن.

کورد و پرۆژەیێ هزری:

  دۆزامللەتێ کورد ژلایێ دیرۆکێ ڤە، تووشی گەلەک کێشە و پرس و ئالۆزیان بوویە، ئەرێ پرۆژە یێ نەتەوەیی بتنێ بیت، یان نەتەوەیی و نیشتیمانی بیت، یان نیشتیمانی ب تنێ بیت، یان ئایینی ب تنێ بیت، یان تێکەل بیت، هەژییە بێژین بارزانیێ نەمر ل دویڤ خواندنا بارێ جڤاکی و سیاسی و هەرێمی و ژینگەها کوردستانێ و ب هزرەکا تێکەل دەست ب شۆرشا ئیلۆنا مەزن کر و دەستکەفتیێن مەزن بۆ خەلکێ کوردسانێ ب دەستڤەئینان و ب هزرێن خۆ شیا ناسنامەیا کوردی ژ هەستا رەوشەنبیری ب گوهۆڕیت بۆ پرۆژەیێ بەرخۆدان و خەبات و قۆربانیدانێ، لێ مخابن ل دویماهیێ بۆ دەمەکی بووینە قوربانیێن بەرژوەندیێن دەولەتێن زلهێز.

نەبوونا پرۆژەکێ هزری یێ ئێکگرتی، گەلک جاران بزاڤا مللەتان دکەتە بزاڤەکا سۆزداری یان کارڤەدانی و هەست و سۆز زال د بن ل سەر لۆژیکێ.

ل دویماهیێ من دڤێت بێژم پرسا کوردی پێدڤی ب پرۆژە و پرۆگرامەکێ نیشتیمانی یێ ئێکگرتی ب ئێک پاکێج هەیە، د گەل ل بەرچاڤ وەرگرتنا تایبەتمەندیا هەر چار پارچەیێن کوردستانێ، پێدڤی ب گۆتارەکا نەتەوەیی و نیشتیمانی یا ئێکگرتی یە، پێدڤی ب ئاڤاکرنا راگەهاندنەکا نیشتیمانی یا سەردەمیانە و مفا وەرگرتن ژ تەکنۆلۆژیا نوی ب هشیاری، بێی ژ دەستدانا بها و پیرۆزیان، چونکو راگەهاندن هشیاریا دروست ئاڤا دکەت، یان ژی شێلی دکەت.

هەروەسا بەلاڤکرن و راگەهاندنا پرس و ئارمانجێن مللەت و خەلک و نیشتیمانێ مە ب هشیاری و شارەزایی ل هەمی سەکۆیێن راگەهاندنێ ب زمانێ دایکێ یێ پاڤژ و شرین بێتەکرن.

 دیسان پێدڤیە دەزگەھ و پرۆگرامەکێ فێرکرنێ یێ نیشتیمانی بهێتە دامەزراندن یان گەشێ پێ بدەن و چاکسازیێ تێدا بکەن؛ چونکو فێرکرن کارگەها دروستکرن و چێکرنا هزرێ یە، پشتەڤانیەکا مەزن یا سەنتەرێن ڤەکۆلینان و گەنج و کەسانێن بەهرەدار بهێتە کرن و کەرەستێن پێدڤی و سەردەمیانە بهێن دابینکرن، مفا وەرگرتن ژ نوخبەیا هزریی یا تایبەتمەند و شارەزا و وێرەک و نیشتیمانپەروەر و دانا پلانان ژلایێ وان ڤە، چونکو ب زانینا خۆ دزانن دێ چاوا دەرفەتان قۆزن و خواندنێن دروست کەن و ل دانوسناندنا دەستکەفتان ژ دەست نەدەن، دزانن دوژمن چاوا هزر دکەت، لەزێ ناکەن  و ب هەست و سۆزا ب تنێ هزر ناکەن، بەرسڤ وان نە ل سەر بنەمایێ کارڤەدانایە، گرێدانا پەیوەندیان ل سەر بنەمایێ بەرژەوەندیا  چونکو دەولەت نەرێکخراوێن خێرخوازی و جهێن ئایینی نە، ژ بەرهندێ پێدڤیە ببنە سەنتەرێ هزری هەتا هزرێ ژ چارچووڤەیێ تیۆری ببەنە چارچووڤەیێ پراکتیکی.

ل دویماهیێ مە دڤێت بێژین، مللەت ب تنێ ب دیرۆکا وان ناهێنە پیڤان، لێ کا چەند شیاینە پاشەرۆژا خۆ ئاڤا بکەن.