کوردستان ب تایبەت باکورێ وێ، جیوارەک تایبەت د ناڤچەیێ و د گەل جیران و دەوروبەرێن خوە هەبوویە. ستراتژیکبوونا وێ ژ لایەنێن جۆراوجۆر ڤە، وەک لەشکری و جڤاکی ڤە و هەلکەفتێن ل سەر رێ یا ئارمووشی، ناڤچەیەک بەرچاڤ بوویە و ئالوگۆڕ و روودان و بوویەرێن سیاسی، ئابووری، لەشکری، جڤاکی یێن بەرچاڤ تێدە رووداینە و ئەگەرێ دەنگڤەدان و رەنگڤەدانێ د جڤاک و مللەتێن دەوروبەر و جیرانان و د بیر و رامانێن نڤیسەر و ڤەکۆلەرێن ناڤخۆیی و بیانی ب تایبەت فارس و ئیرانییان دە بوویە. مێژوونڤیس و ئەردنیگارێن ئیرانی د شوونەوارێن خوە دە چاڤلێکرنەک تایبەت ل سەر (باکورێ کوردستانێ) و ویلایەتێن شەرنەخ، جۆلەمێرگ، مێردین، بدلیس، دیاربەکر و…هتد هەنە کو ل سەر چاوانییا ژیان، ئابوور، سیاسەت، روودانێن وان رادوەستن و دادە و ئاگاداریێن بەرچاڤ ددەنە دیارکرن کو دکارە ببە جهێ پالپشتپێکری بۆ ڤەکۆلەر و مێژوونڤیس و ئەردنیگارێن کو ل سەر مێژوویا کوردستانێ دخەبتن. ئەم د ڤێ گۆتارێ دە دێ ل سەر ڤان ئاماژەیان راوەستین.

کورتاسی:

پشتی هاتنا ئیسلامێ و موسلمانبوونا ئیرانییان د هەل و مەرجێن جڤاکی یێن وی سەردەمی و گەشەیا رەوشەنبیری و هوشیارییا گشتی و باندۆر وەرگرتن ژ فەرهەنگا عەرەب و شارستانییەتا ئیسلامی، ئالوگۆڕەک د هزر و بیرێن مرۆڤ و زانایێن ئیرانی دە چێبوو. هەرچەندە کو تا سەردەمێ مەغۆلان بەرهەمەکێ کۆمکرییێ مێژوویی ب زمانێ فارسی نەهاتییە نڤیساندن، لێ رەوشەنبیر و زانایێن ئیرانی رۆلەک گرنگ د بەرهەڤکرن و گەشەیا مێژوویا جیهانێ، ب تایبەت ئیسلامێ هەبوون. گاڤا ئەم پەرتووکێن ئیرانی یێن کو ب زمانێ فارسی هاتنە نڤیساندن د بەر چاڤ دەرباز دکەین ب رۆنی دەردکەڤە کو ڤان نە تەنی مێژوویا دەستهەلاتییا ئیرانییان و مللەتێن وێ دەستهەلاتیێ بەلکو جیرانێن ئیرانێ ژی باس دکەن و رەنگڤەدانا باکورێ کوردستانێ د سەرچاوەیێن مێژوویی ب باشی دبینن.

 د ڤەکۆلین و پەرتووکین مێژوویی یێن کەڤنارێن فارسی دە باسێ هەرێمێن بەربەلاڤێن جوگرافی (ئاران، کوردستان، ئازەربایجان و ئەرمێنییا) هاتینە و هەروەسا د وان ژێدەران دە چەندین جاران باسێ باژێرێن وەک (خۆی، ئورمییە، شنۆ، چەمچەمال، سلێمانی، هەولێر، دهۆک، وان، خەلات، ئەرجیش، مەلاتییە، بدلیس، سێرت، خوشەب، جۆلەمێرگ، ئەرزەن، سلتان، ماردین، جزیر، دیاربەکر، روها، باتمان و هتد) هاتینەکرن و ژ ئالیێن جۆراوجۆر ڤە داناینە بەر چاڤێن خوینەرێن خوە.

ئەم دکارین بێژین کو ژ بەر خاترا بەربەلاڤییا جوگرافی یا زمانێ فارسی د گەلەک جهان و بکاربرنا وی ژ لایێن نەفارسان ڤە و هەبوونا زانایێن ب ناڤودەنگ د هەر دەورەکێ دە ژێدەرێن بەرچاڤ هاتنە ئافراندن کو دکارە پالپشتکەر بت بۆ پەیداکرنا لایەنێن نەدیار د بووار و جۆراوجۆرییا ژیانا خەلکێ و دەڤەرێ دا. ئەم دکارێن بێژین کو تا ڤێ گاڤێ ڤەکۆلینەکا هەموو لایی د ژێدەرێن فارسی دە ل سەر باکورێ کورستانێ نەهاتییەکرن و کارکرن د ڤێ مژارێ دە زەمان و پروگرامەک رێکوپێک دخوازە، لێ ئەم دێ د چەند ژێدەران دە ب کورتی بیر و بۆچوونێن خوە دەینە دیارکرن.

فارس و مێژوونیگاری:

ڤەژینەرێن مێژوویی ل سەر وێ باوەرێنە کو پێش هاتنا ئیسلامێ تا دەورا مەغۆلان ل ئیرانێ مێژوویەک رێکوپێک کو تەواو مێژوویا ئیرانییا وی سەردەمی بدە دیارکرن، بەردەست نینە. نەخشەنیگارێن ناڤدارێن بیستون و جهێن دنێن ئیرانی ل سەر کردارین شاهێن وان سەردەمان ب تەنی راپۆرتەک یان فەرمانەک کورت ل سەردەمەک تایبەت ددە خویاکرن^(١).

پشتی هاتنا ئیسلامێ و موسلمانبوونا ئیرانییان د هەل و مەرجێن جڤاکی یێن وی سەردەمی و گەشەیا رەوشەنبیری و هوشیارییا گشتی و باندۆر وەرگرتن ژ کەلتوورا عەرەب و شارستانییەتا ئیسلامی، ئالوگۆڕەک د هزر و بیرێن مرۆڤ و زانایێن ئیرانی دە چێبوو و ب باندۆر وەرگرتن ژ «ایام العرب»، «علم حدیس»، «سیرە» و « طبقات» بەرپەرەک نوو د مێژوویا مێژوونڤیسینا ئیرانی دە ڤەکرن^(٢).

د گەل سەرهلدانا بزاڤێن ئیرانی ب تایبەت دەولەتا سامانییان ل رۆژهەلاتا ئیرانێ یانی خوراسانێ دە کو ل سەدەیێن (٣و٤ – ٩و١٠) هاتن سەرکار مللەتی باوەری ب خیلافەت و دەستهەلاتا ئیسلامێ ب زمان و ئەدەبیات و فەرهەنگا فارسی پەرە دانێ و بوونە ئەگەرێ گەشەکرن و پێشکەفتنێن زانستی و فەرهەنگییێن وی سەردەمی.

هەرچەندە کو ب زمانێ فارسی تا سەردەمێ مەغۆل بەرهەمەک کۆمکرییێ مێژوویی ب زمانێ فارسی نەهاتییە نڤیساندن، لێ رەوشەنبیر و زانایێن ئیرانی رۆلەک گرنگ د بەرهەڤ کرن و گەشەیا مێژوویا جیهانێ، ب تایبەت ئیسلامێ هەبوون و کەسانێن وەک تەبەری (مێژوویا تەبەری)، بەلازەری (فتوح ئەلبولدان)، مەسعوودی (مروج ئەلزەهەب) و گەلەک کەسانێن دن ب زمانێ عەربی بەرهەمێن ب نرخ د مێژووێ دە ئافراندنە کو ژێدەرێن گرنگێن مێژوویی تێن حێسابکرن و ئەم دکارن بێژن کو ئیرانییان رۆلەک گرنگ د مێژونڤیساندن و گەشەیا ڤێ دە د جیهانێ هەبوویە.

د گەل ھێرشا مەغۆلان بۆ سەر ئیرانێ حال و هەوایێ جڤاکی، سیاسی، ئابوورییێ ئیرانێ، گوهۆڕین ب سەر دە هات، ب تایبەت چین و قاتێن جۆتیار و کارکەر سەر و سامان و مولکێن خوە ژ دەست دان «ب تایبەت یەکەمین هێرشا مەغۆلان بۆ مللەتێن ئیران و میزوپوتامییا و خوراسانێ وێرانکەر بوو»^(٣). ژ بەر ڤێ چەندی زانا و هزرمەندێن ئیرانی د بەرهەڤ کرن و ئافراندنا بەرهەمێن مێژوویی هەول دان و تێکۆشین کو شاهنامەیا فیردەوسی یا حەکیم ئەبولقاسم فیردەوسی(٣٢٩-٤١٦) یەک ژ بەرهەمێن وی سەردەمی یە کو رۆلەک گرنگ د پێشڤەبرنا رەوشەنبیرییا گشتی هەبوویە و ب ژێدەرەک مێژوویی، جڤاکی، فەرهەنگی و ئەدەبی ب زمانێ فارسی دهێتە ل قەلەم دان و د رێ یا وی ده کەساتییێن وەک جووێنێ، بەیھەقی، رەشیدەدین کو مەقامین دەولەتی د دەستهەلاتێ دە هەبوون، مێژوو نڤیسین و مێژوونیگاری ب پەخشانەک سادە ب زمانێ فارسی دەستپێکر و سوننەتا مێژوونڤیسینێ د ئیرانێ دە باڤ کرن و بۆ پتەوکرنا زانستێ مێژوونڤیساندنێ بەرهەمێن مێژوویی یێن عەرەبی وەرگەڕاندنە سەر زمانێ فارسی، لێ ئەم دکارین بێژین کو ئیرانییان د مێژوونیگارییا جیهانی دە رۆلەک گرنگ هەبویە و د بووارێن (ژیاننامە، ئەردنیگاری، سیرە و تەبەقات)ان دە بەرهەم و پەرتووکێن پڕ بها و جیهانی ب زمانێ بیانی نڤیساندنە و شایانی گۆتنێیە کو بێژین گەڕیدەیێن ئیرانی وەک حەکیم ناسرخسرۆ بەرهەمەک ب نرخ د ڤی بوواری دە واتە ڤەگەڕاندنا گەڕا خوە و روودانێن وی سەردەمی نڤیساند، کو نە تەنێ جیوارەک مێژوویی بەلکو زانیارییێن دن هایدار و ژێدەرەک پالپشتکەرێ وی سەردەمی دهێتە هەژمارتن.

گاڤا ئەم پەرتووکێن ئیرانی یێن کو ب زمانێ فارسی هاتنە نڤیساندن د بەر چاڤ دەرباز دکەین ب رۆنی دەردکەڤە کو ڤان نە تەنی مێژوویا دەستهەلاتییا ئیرانییان و مللەتێن وێ دەستهەلاتێ، بەلکو جیرانێن ئیرانێ ژی باس دکەن و ئەم رەنگڤەدانا باکورێ کوردستانێ د ژێدەرێن مێژوویی و ڤەکۆلینان دە ب باشی پڕ رەنگ و بەرچاڤ دبینن. د وان ڤەکۆلین و پەرتووکین مێژوویی یێن کەڤنارێن فارسی دە باسێ هەرێمێن بەربەلاڤێن جوگرافی (ئاران، کوردستان، ئازەربایجان و ئەرمێنییا) هاتینەکرن و هەروەسا د وان ژێدەران دە چەندین جاران باسێ باژێرێن وەک (خۆی، ئورمییە، شنۆ، چەمچەمال، سلێمانی، هەولێر، دهۆک، وان، خەلات، ئەرجیش، مەلاتییە، بدلیس، سێرت، خۆشەب، جۆلەمێرگ، ئەرزەن، سلتان، ماردین، جزیر، دیاربەکر، روها، باتمان و… هتد) هاتینەکرن و ژ ئالیێن جۆراوجۆر ڤە داناینە بەر چاڤێن خوینەرێن خوە و نها زانایێن مێژوونیگاریێ وەک ژێدەرێن پالپشتپێکری بەهرێ ژ وەردگرن. بەربەلاڤییا ئیرانێ یا وی سەردەمی و نێرینا جیهانییا زانستڤانێن ئیرانی، ئەگەرێ سەرکییێ ئافراندنا ڤان ژێدەرێن گرنگێن مێژوویی بوویە. گەلەک ئاشکەرایە یەکەمین مێژوویا کوردستان یانی (شەرەفنامە) ژ لایی (شەرفخانی کورد) ڤە هات نڤیساندن، لێ ئەو ژی ب زمانێ فارسی هات نڤیساندن. هەکەر ئەم ژ ڤێ دەرباز بین پەرتووکێن وەک (حدود العالم، نزهة القلوب، دیاربکریە، سفرنامەی ناصر خسرۆ، راحة الصدور، تاریخ وصاف، تاریخ جهانگشای جوینی، تاریخ بیهقی، تاریخ الوزرا، مبارکی، حبیب السیر فی اخبار افراد البشر) و ب دەهان ژێدەرێن دی یێن کەڤنێن فارسی، ژ بلی کو خودان بهایەک ئەدەبی نە، هەروەسا ژێدەرێن گەرنگێن مێژوویی یێن سەردەمێ خوە بووینە و رۆلەک گرنگ د ڤەکۆلینێن مێژوویی، جڤاکی، ئەدەبی، ئابووری دە هەنە و پالپشتێن باوەرپێکرینە ژ بۆ ڤەکۆلینێن کو ل سەر باکورێ کوردستانێ تێن هەژمارتن کو ئەم دێ ل خوارێ ئاماژێ ب هندەک ژ وان کەین:

1 – حدود العالم من المشرق الی المغرب (372کۆچی)

نڤیسەرێ حدودولعالەمێ نەدیارە. مینورسکی نڤیسەرێ وێ (ئەشعیا بن فریغون) دزانە^(٤)، کو ل سالا ٣٧٢ کۆچی ل جۆزجانا ئەفغانستانێ هاتییە نڤیساندن. پەرتووک د ئەردنیگارییا گشتی دە هاتییە نڤیساندن و ل سەر گۆتنا (مەنوچهر ستودە) ژ بۆ ئەبولحارس محەمەد بن ئەحمەد ژ سلسلەیا فریغونییان ل جۆزجانا ئەفغانستانێ پێشکەش کرییە^(٥). د بنیات پەرتووک ژ ڤان چار پشکان پێکهاتییە: (پشکا ئەردنیگاریێ ب ناڤێ جەهاننامە، پشکا موزیکێ، حدود ئەلعالەم، زانستنامەیا جامع ئەلعلوم)، لی تەنێ پشکا (حدود ئەلعالەم) د بەردەست دایە. موستەنسخێ حدود ئەلعالەم کو د داویا پەرتووکێ دە خوە ب ناڤێ «… عبدالقیوم بن الحسین بن علی الفارسی…» ددە ناسکرن و مێژوویا نڤیساندنا وێ «… سنە ستە و خمسین و ست مائە…» (٦٥٦ کوچی) ددە دیار کرن.

پەرتووکا حدود ئەلعالەم ژ بلی کو ژێدەرەک گرنگە د ئەردنیگاریێ دا، هەروەسا ئاگاهی و زانیارییێن بەرچاڤ ژ (ژیان، ئابوور، سەرمایە، جڤاک و… هتد) ددە مە. نڤیسەر دبێژە «مە هەموو باژێرێن جیهانێ کو باسێ وان د ناڤا پەرتووکێن پێشینان و بیرەوەریێن حەکیمان دە هاتینە پەیدا کرن و رەوشا وان، مەزناهی و بچووکییا وان، کێم و زۆرییا نەعمەت و سامانێن وان، خەلک و ئاکنجییێن وان و ئاڤەدانی و وێرانییا وان دانە دیارکرن». ئەڤ پەرتووکە جیهانا وی سەردەمی ددە بەرچاڤ و ئەو دکارە ببە پالپشتەک باورپێکری بۆ ڤەکۆلەرێن بوارێن جۆراوجۆر.

نڤیسەرێ پەرتووکێ ژ رۆژهەلاتێ دەستپێکرییە و ل رۆژئاڤای ب داوی گەهاندییە. هەبوونا هندەک ژ زانیارییێن کو د پەرتووکێ دە هاتین وی ب تنێ ئاماژە یێن پێ کرین و هندەکێن دی ژی پالپشتی ب ژێدەرێن باوەرپێکرییێن بەری خوە کریە. پاراوە و سادەبوونا زمانێ نڤیسینێ ژ تایبەتمەندییێن بەرچاڤێن پەرتووکێنە. پشکێن پەرتووکێ ل سەر بابەتێن وێ هاتینە دابەشکرن، وەکی: (دەریا، گۆل، کەنداڤ، دۆرگە یان گزیرتە، رووبار، چیا، بیابان و… هتد). هەروەسا ئەو جیهانێ ل سەر (٥١) ناڤچەیان دابەش دکە و دبێژە «هەموو ئاڤاهییێن جیهانێ پێنجی و یەکن». هەروەسا ئەو هەر ناڤچەیەک ژ ناڤچەیێن جیهانێ ل سەر ڤان چار ئالییان پارڤە دکە: یا یەکێ ب دژاتییا ئاڤ و هەوا و گەرمی و ساریێ.. یا دووێ دژبەرییا ئۆل و شەریعەت و ئایینان.. یا سێیێ دژاتییا زمان و زاراڤێن جودا و یا چارێ پادیشاهێن جودا».

نڤیسەرێ پەرتووکی ژ بوونا سنوورێن د ناڤبەرا ناڤچەیان دە ستانداردەک بەرچاڤ گرتییە و ژ بۆ دیارکرنا سنووران چیا، رووبار و بیابان هەلبژارتنە و دبێژە: «حەدێ ناڤچەیەک ژ ناڤچەیان، ب سێ تشتان جودا دبە؛ ١) ب چیایەک بچووک یان مەزن کو د ناڤا دو ناڤچەیان دە دەرباز دبە، ٢) ب رووبارەک بچووک یان مەزن کو د ناڤا دو ناڤچەیان دە بچیت، ٣) ب بیابانەک بچووک یا مەزن کو د ناڤ دو ناڤچەیان دە بت».

سەبارەت چیایێن هەر ناڤچەیەکێ، نڤیسەر ئاگاهییێن بەرچاڤ بۆ خوینەری ڤەدگوهێزە و د ناڤچەیا جزیرێ دە باسێ دو چیایان دکە و دبێژە: «ناڤچەیا جزیرێ دو چیا هەنە، یەک بچووکە، ڤەقەتیایە کو ئەو چیایی جودی یە؛ ئەڤە ئەو چیایە کو کەشتییا نوح(س) ل سەر راوەستای و یێ دن چیایێ ماردینێ یە کو نێزیک نسێبینێ یە». د بەردەوامییا بابەتێ خوە دە ئەو باسێ چیایێن هەر ناڤچەیەکێ ژ وان (زاگرۆس و ئاگری) ب جودا جودا دکە و خالا دەستپێکێ و داوییێ ددە خویاکرن.

سەبارەت رووباران؛ ئەو رووباران ب دو پشکێن «سروشتی» و «دەستکرد» پارڤە دکە و هەر دووان وەها ددە ناساندن: «رووبار دو پشکن یەک سروشتی و یێن دن دەستکرد». د دانەناساندنا رووبارێن دەستکرد دە بەرفرەهـ باس دکە و چاوانییا وان ددە دیار کرن «دەستکرد ئەوە کو ئاڤ روویێن وێ کۆلینە و ئاڤ تێدە ئانینە ژ بۆ ئاڤەدانییا باژێرەکی یان چاندنێ. ئەو ل پتر ژ ناڤچەیەکێ یێن هەین و ئەو ژ رووبارێن سروشتی بچووکترن و کەشتی نکارە د ناڤ دە هات و چوویێ بکەن». و د دریژیێ دە دبێژە کو د هند باژێران دە گەلەک رووبارێن دەستکرد هەنە و جارنا ئەو  زۆرتر یان کێمتر دبن. د ناساندنا رووبارێن مەزن دە دبێژە: «لێ رووبارێن سروشتی ئەون کو ئاڤێن مەزن کو ژ بەرف و کانییێن کو ژ چیایان دەردکەڤن، چێدبن و رێیا خوە ڤەدکەن». نڤیسەر د درێژاهیێ دە ژێدەرێن رووبارین هەر ناڤچەیەکێ و ئاڤرێژا وان و جهێ تێ ڕە دەرباز دبن و ژیان و ئاڤەدانییا دەور و بەرێن وان ددە خویاکرن و دبێژە: «یێن سەرەکی دیجلە، فورات، زێیێ بچووک و زێیێ مەزنن. دیجلە ژ چیایێن ئامەدێ دەستپێدکە و د باژێرێن مووسل، تکریت و سامرایێ ڕە دەرباز دبە». سەبارەت رووبارێن زێی بێژە: «ژ چیایێن ئەرمێنییا دو رووبار دچن، کو ئەو زابن؛ واتە زێیێ بچووک و زێیێ مەزن». پاشان ئەو ل سەر فورات باس دکە و ژێدەرێن وی (رۆم و چیایێن مەلاتییا) دزانە و دیار دکە کو ئەو ژی دچە سەر رووبارێ دیجلە.

د دابەشکرنا ٥١ ناڤچەیان دە، د سێ ناڤچەیێن (جزیر، ئازەربایجان و ئاران) باسێ هن باژێران دکە کو د باکورێ کوردستانێ دە جهـ گرتبوون؛ د ناڤچەیا جزیرێ دا باژێرێن (نسێبین، سرووج، روها و جزیرێ) ناڤ دبە و نسێبین ب باژێرەک ئاڤەدان و ب نەعمەت و دەولەمەند دزانە و دبێژە: «ئەو باژێرەکی گەلەک دێرینە و روونشتڤانێن وی پڕن و ئاگرپەرست د ناڤ دە هەنە. دووپشک و مارێن کوژەک ل ڤی باژێری زۆرن کو ئەو هەردەم بۆ سەلامەتییا رۆنشتڤانان ب مەترسینە. ل دۆرێن باژێری دیوارەک بلند هەبوویە و نسێبین خوەیی کانێن ب ناڤوبانگ بەرێن شیشەیە». هەروەسا د بەردەوامییا باسێ خوە دە ناڤێ ناڤچەیێن (ئەرمێنییا و ئاران، بەرکەری^(٦)، ئەرجیش، ئەخلات، نەخجەوان، بدلیس، مەلازگرد، قالیقلە، میافارقین) تینە و پڕانییا وان ب باژێرۆک دزانە. پەرتووکا (حدود ئەلعالەم) ب ژێدەرەک گرنگ د ناساندنا مێژوو و جوگرافییا سەدسالا چارێ تێ هەژمارتن و پالپشتەک گرنگە بۆ کەسێن ل سەر ڤی زانستی ڤەکۆلینێ دکەن.

2 – نزهەتولقولوب (نزهة القلوب 702)

حەمدوللا مستوفی نڤیسەرێ پەرتووکا نزهەتولقولوبە. بنەمالا وی ل سەردەمێ ئیلخانان(٦٥٤-٧٥٦کۆچی) یان ب گۆتنەک دن پشتی هۆلاکۆخانێ مەغۆل، د دەربارا ئێلخانان ل قەزوێنێ کارێ مستوفیگەریێ(ژمێریاریێ) دکرن. ئەو نە تەنێ شاعیر، ئەدیب بوو، بەلکو مێژوونڤیس، جوگرافیزان و مستوفییەک خودان ئەزموون بوو کو دیدەک هەموو لایەنی ل سەر دیاردەیێن مێژوویی و ئەردنیگاریێ هەبوو. دەبی بزانین کو ئەو خوەدیێ سێ بەرهەمێن گرانبهایە کو ئەو ژی (نزهەتولقلوب، زەفەرنامە و تاریخ گوزیدە)نە و هەروەسا ئەو کەڤنترین کەسە کو ب راستڤەکرنا شاهنامەیا (ئەبولقاسم فیردەوسی) رابووی^(٧). پەرتووک ل سەر سێ پشکێن (دەستپێک یان فاتیحە، سێ گۆتار و ئەنجام) دابەش بوویە. د پشکا گۆتاران دا ئەم دبینن کو پشکا یەکەم ل سەر (کان و کانزاناسی، گییاناسی و جانەوەرناسییێ) و د گۆتارا دووەم دا ل سەر (لەش و دەرونناسییێ) و گۆتارا سێیەم و هەری بەرچاڤ دا ل سەر (جوگرافییا گشتی) هاتییە نڤیساندن. پارەک ژ زانستڤانان ڤێ پەرتووکێ ل رێزا ئینسکلۆپیدیا یان ویکیپیدیایێ دهەژمێرن. پەرتووک چەندین جاران چاپ و بەلاڤ بوویە و بۆ ئێکەم جار ل سالا 1919ێ ژ لایێ رۆژهەلاتناسێ بریتانی ڤە ب ناڤێ (گای لیسترانج/ Guy Le Strange) وە ب زمانێ ئینگلیزی هاتی وەگەراندن.

د چاڤلێکرنەک سەرهەڤ دا لایێ کێم سێ خالێن گرنگ و بنگەهین د نزهەتولقولوبێ دا بەرچاڤ دکەڤن کو وێ ژ پەرتووکێن دی یێن جوگرافی یێن بەری خوە و هەڤچەرخ بژارە دکە، ئەو خال ژی ئەڤن:

١- یەکەمین جوگرافیزانە کو پێزانینان ل سەر دەستهەلاتا ئێلخانییان و بارودۆخێ ئیرانا وی سەردەمی ب بەرفرەهی باس دکە.

٢- ب بەرچاڤگرتنا ڤێ چەندێ کو کارێ مستوفیگەری و کۆمکرنا باج و خەرجان کرییە و سەنەد و مەدرەکێن دیوانێ ل بەر دەستێ وی بوون، توخیب و سینورێن پارێزگەهـ، ناڤچە و باژێرێن ب ناوبانگ ب باشی دانە خوەیاکرن.

٣- رەوشا جوگرافی یا پێشین و سەردەمێ خوە و بەرێ، بەرهەڤ ددە^(٨).

نزهەتولقولوب یەک ژ وان ژێدەرانە کو کوردستانێ د چارچێوەیەک سیاسی و مێژوویی یا سەربخوە ناڤ دبە و سنوورێن جوگرافی یێن وێ ددە نیشادان و جیرانێن وێ ژی ناڤ دبە. مستوفی د بابێ دەهەمین دە سەربخوە باسێ کوردستانێ دکە و سنوورێن وێ هۆسا ددە دیارکرن: «ئەو شانزدە ویلایەتن و سنوورێن وێ ب ویلایەتێن عێراقا عەرەب، خوزستان، عێراقا عەجەم، ئازەربایجان و دیاربەکرێ ڤە گرێداینە». پشت رە ئەو باجا دیوانی یا سەر دەمێ ئێلخانییان ددە دیار کرن و دبێژە: «حەقێ دیوانا وێ د دەورا سولەیمان شاهـ دا نێزیکی دوسەد تومانێ وی سەردەمی بوو، نها د دەفتەرێ دە بیست تومان و هەزار و پێنجسەد دینارە». پاشان ب درێژایی سەر داهات، چاندن، کەلات و باژێرین وەک (چەمچەمال، شەهرەزوور، کرماشان، کەنگاوەر، ماییدەشت و هەرسین) باس دکە کو دکارین بێژین ژێدەرەک مێژوویی و پالپشتدەرە بۆ ڤەکولەرێن کورد و مێژوویا کوردان د وی سەردەمی دا.

مستوفی د بابێ هەشتان دە، ل سەر وێلایەتا ئەرمەن دنڤیسە: «ئەو دو پشکە، ئەرمەنا مەزن و ئەرمەنا بچووک. و دبێژە کو ئەرمەنا بچووک د ناڤ ئێرانێ دە نینە و تەنێ ئەرمەنا مەزن د ناڤ ئیرانی دزانە و ئەو ئەرمەنا مەزن ب (تومان)^(٩) واتە ویلایەت دزانە کو ب ئەخلات ب ناوبانگە و پێڤە دچە و دبێژە: «هەوایێ ئەرمێنیا پاراوە و زۆر ناڤنجی یە، سنوورێن وێ تا ئەرمێنیا بچووک، دیاربەکر، کوردستان، ئازەربایجان و ئارانێ نە و ئەخلات ناڤەندا وێ یە». سەرانە و مالیات و باجا وێ د سەردەمێ مستوفی دە تەنێ نەهـ (٩) تومان بووینە. ویلایەتەک ب باغ و میوە و داهات دزانە و باژێرێن (خەلات، ئەپتوت، ئەرسوک، بەرکەری، خۆشەب، وان و وەستان^(١٠)) ب یێن ڤێ ویلایەتێ دزانە و ل سەر بەرینی و درێژاهییا باژێران و باج و مالییاتێن دیوانێ ئاگەهدارییێن باش ددە.

مستوفی د بابێ نەهێ دە باسێ دیاربەکر و رەبیعە دکە و د ناساندنا وان دە پالپشت ب ژێدەرێن پێشین دبیژە: «پەرتووکا (صور الاقالیم) یا ئەبوزەیدێ بەلخی وێ ب (ویلایەتا جزیرە) ناڤ دکە، ئەڤ ویلایەتە (٢٩) باژێرێن گەرمەسیرن و سنوورێن وێ د گەل ویلایەتێن رۆم، ئەرمەن، شام، کوردستان و عێراقا عەرب ڤە گرێدایێنە». ئەو مووسلێ ب ناڤەندا وێ دزانە و باژێرێن وێ (هەولێر، ئەرزەن، ئامەد(دیاربەکر)، باسیدە، حبار، حانی، سیلوان، خابوور، سەروکانی(راس العین)، ئامێدی، نسێبین و میافارقین) ناڤ دبە و ل سەر ئاڤەدانی، چاندن، کان و کانزا، بەرهەم، سنوورێن باژێران، نژیاری(معماری)، باج و خەراج، مزگەفت و دێران باس دکە و ئاگاهییێن باش ل سەر باکورێ کوردستانێ (رۆژهەلاتا وی دەمی یا تورکیایێ) ددە دیار کرن.

3 – سەفەرنامە یان گەڕنامەیا ناسر خسرۆ(394)

ناسر خسرۆ، حەکیم، فەیلەسۆف، هەلبەستڤان، نڤیسەر و هزرمەندەکێ ناڤدارێ ئیرانی یە. ئەو ل سالا ٣٩٤ کۆچی ل قوبادیانا سەر ب بەلخێ ڤە ل تاجیکستانا نۆکە هاتە سەر دونیایێ و هەیامەکێ د باژێرێ مەروێ دە بوویە و بەر ڤێ چەندێ ب «مەروەزی» ب ناوبانگە. د گەنجاتیی دە ب زۆر ژ زانستێن وی سەردەمی وەک (حساب، هەندەسە، ستێرناسی، تب، دەرمانناسی، مۆزیک، ئیلاهییات و تەفسییرێ) ناسیار بوو^(١١).

ناسر خسرۆی ب هوشمەندییا خوە هێژ ل تەمەنێ گەنجاتیێ دە رێیا خوە بۆ دەربارێن ئەمیران ڤەکر و پلەیێن بلند د دەربارێن سولتان مەحمودێ غەزنەوی و سولتان مەسعودێ غەزنەوی دە وەردگرە و ٤٣ سالان د بوارێن دەبیری و دارایی دا کاروبارێن دەربارا هەردو سولتانان ب رێڤە دبر.

ناسر خسرۆی ژ بلی سەفەرنامێ، پەرتووکێن (زاد المسافرین، ناصریە، خوان الاخوان، گشایش و رهایش، وجە دین، جامع الحکمتین) ژی نڤیساندینە. ناسر خسرۆ هەلبەستڤان ب تایبەت قەسیدە بێژەک ب ناو و دەنگە، دوکتور نادر وزین پور وی ب نڤیسەرەک گەواهخواز(استدلالی)، خرەدگەرا(راسیونالیسم)، ئازاد ئەندێش و خودان هێزەک خەیال و ئیلهامێ د هەلبەستێ دە دزانە. و عەلامە قەزوینی وی ب یەک ژ شەش هەلبەستڤانێن ئێکەمینێن فارسی (فیردەوسی، خەیام، مولەوی، سەعدی و حافز) دزانە.

سەفەرنامە سەرهاتییا گەڕا وییە کو د هەفت سالان دە دوماندییە. ئەو د دەستپێکێ دە دبێژە: «ئەز مرۆڤەک میرزا و دەبیر بووم و کارکەر د مال و کاروبارێن سولتانی دا». شەڤەکێ ناسر خەونێ دبینە و باندۆرەک توند ل سەر دکە، دەست ژ مەی و مەشروبێ دکێشە و خوە ژ بۆ سەفەرا حەجێ ئامادە دکە و د ربیع الآخرا سالا ٤٣٧ کۆچی دە ل سەردەمێ ئەمیرێ خوراسانێ (ئەبو سولەیمان جەعفەربەگ داود بن میکائیل بن سەلجووق) گەڕا خوە دەست پێ دکە. ناسر خسرۆ د هەفت سالان دە د وەلاتین رۆم، مسر، حیجاز و بەین ئەلنەهرەین و گەلەک باژێر و گوندان ڕە دەرباز دبە. چار جاران دچە حەجێ، گرنگیا سەفەرنامەیا ناسر خسرۆی د راست نڤیساندنا وێ دەیە. گەڕنامەیا ناسر خسرۆ وەک ژێدەرەک مێژوویی – جوگرافی یا باوەر پێکرییا وی سەردەمی تێ هەژمارتن کو ب بەرفرەهی باسێ (ژین و ژیار، ئابوور، رەوشت، داب و نەریت، دەستهەلات، باژێرڤانی، نژیاری(معماری) و گەلەک تێشتێن دی) دکە و ب درێژی ئاگاهییان ددانە بەر مە. ئەو ژ باژێرێ مەروێ دەست پێدکە و ل باژێرێ بەلخێ گەڕا دوور و درێژا خوە ب داوی دکە و دنڤیسە «ئەز و برایێ خوە و غولامەک هندی د گەل مە بوو». ئەو د گەڕا خوە دە ژ باکورێ کوردستانی ژ باژێرین بەرکەری، وان، وەستان، ئەخلات، بدلیس، ئەرزەن، میافارقین، ئامەد دەربازی حەرران، سوروج، منبج و شامێ دبە.

ناسر خسرۆ د گەڕا خوە دە بۆ وانێ و وەستانێ دبێژە: «د باژێرێن ڤێ دەرێ گۆشتێ بەراز، هەر وەها گۆشتێ پەز دفرۆتن، ژن و مێرێن وان ل بەر دوکانان دروونشتن و بێ ترس شەراب  ڤەدخوارن». هەروەسا ناسر خسرۆ ددە دیارکرن کو کەسێن نەموسلمان ژی ل باژێرێ وانێ ژیان کرنە و باژێرەک ب بازرگانی و وەک ناوەندەک ئابووری بوویە.

ئەو پشتی وان و وەستانێ بەرێ خوە ددە ئەخلاتێ و ناڤبەینا بەرکەر و ئەخلاتی ١٩ فەرسەنگ^(١٢)دزانە. ئەو سەبارەت دەستهەلاتدار و ئەمیرێن وی باژێری دبێژە: «وێ دەرێ ئەمیرەک هەبوو کو نەسرۆلدولە ناو دبرن، تەمەنێ وی زۆرتر ژ سەد سالان بوو و پڕ کوڕ هەبوون و هەر یەکێ ویایەتەک دابوونێ». ناسر خسرۆ ل سەر زۆربوونا زمانان د باژێری دە دبێژە: «د وی باژێری دە ب تازی(عەرەبی)، پارسی و ئەرمەنی» قسە دکەن و ل سەر وێ باورێیە کو ژ بەر هەبوونا چەند مللەتیێ، ناوێ وێ ئەخلات دانانە.

بدلیس باژێرەکێ دنە کو ناسر خسرۆ تێ رە دەرباز بوویە. ئەو ژ بۆ دانەناساندنا ڤی باژێری دبێژە: «د گەلی دەیە». ئەو هنگڤینێ بدلیسێ وەک پێناسەیەک بۆ باژێر ددە ناساندن و مێشوانی کارەک پڕ داهاتێ وێ دبینە «گۆتن د وی باژێری دە کەس هەیە کو د سالەکێ دە سێ سەد یان چار سەد سەلمێشکێن هنگڤین رادکە»^(١٣). د ناساندنا کەلا بدلیسێ دە دبێژە: «کەلەک مە دی کو ژێ رە دگۆتن «قف انظر، واتە راوەستە و لێ بنێڕە». هەروەسا باسێ مزگەفتا وەیس قەرەنی و شێوەیا بەرهەمئینانا قەترانێ کو ژ داهاتێ خەلکێ باژێری بوویە، کریە.

میافارقین یەک ژ وان باژێرایە کو ناسر خسرۆ د گەڕا خوە دا ژێ دەرباز دبە. ئەو دووراتییا ناڤبەرا باژێرێن میافارقینێ و ئەخلاتێ (٢٨) فەرسەنگ دزانە و ئاگاهیێن باش ل سەر دیوارێ باژێری، کونگەرە، کەڤر و بەرێت بکار بری، نژیاری و بەرتراشییا باژیر ددانە بەر دەستێ خوینەرێ خوە و ل سەر پیشەسازییا ئاسن و دەر و پەنجەران دنڤیسە و وان بی هەمتا دزانە و ل سەر مزگەفت و دەستنوێژخانەیێ ئاگاهییان ددە مە. یا ژ هەمییان گرنگتر سیستەما ئاوا باژێر بیر تینە و دبێژە: «د هەموو مالان دە دو جۆیێن ئاڤێ دەرباز دبن، یەک سەرئەرد ژ بۆنا بکاربرن و بەهرەوەرگرتنێ و یا دن بنئەرد و وەشارتی کو پیساهییا بیران دبە». هەروەسا ل دۆر نژیارییا باژێر و خزمەتگوزارییێن گشتی وەک کاروانسەرا(خان)، بازار، حەمام و مزگەفتا جامع ب درێژی قسە دکە.

شەش رۆژ ژ زڤستانی دەرباز دبە، دگهیژە ئامەدێ، د ناساندنا باژێرێ ئامەدێ دە دبێژە کو «بنیاتێ باژێری ل سەر جییەکێ تات(تەخت) هاتییە ئاڤاکرن و درێژیا باژیری دو هەزار پێگاڤە و ل دەورێ سورەک(دیوارەک) ژ بەرێن رەش وەک کەرپێجێن بڕی کشاندنە». ئەو د دانەناساندنا بەرێن ئامەدێ دە دبێژە بەرێن رەش سەد من تا هەزار من و بلندیا دیوار ٢٠ ئەرەش^(١٤) و ناڤا بەران چو تشت بکار نەبرنە. ئەو ئاگاداریێن ب نرخ ل سەر شێوەیێ نژیارییا دیوار، سەردیوار، دەروازە و شەڕ و روودانێن د ئامەدا وی سەردەمی دە ددە مە. ناسر خسرۆ ناڤێ چار دەروازەیێن ئامەدێ ب ڤی رەنگی دئینت: «رۆژهەلات: باب الدجلە، رۆژئاوا: باب الروم، باکور: باب الارمن و باشور باب التل». هەروەسا ل دۆر ئاوا باژێر دبێژە: «د ناڤا باژێر دە کانییەک ژ کەڤرێ (گرانیت) دەر دکەڤە ب قاسی پێنج ئاشان، ئاوەک هەری خوەش ژێ تێت کو کەس نزانە ئەو ئاو ژ کیوە تێت». سەفەرنامەیا ناسر خسرۆ دکارە پالپشت و ژێدەرەک باشێ وی سەردەمی ژ بۆ ڤەکۆلەرێن زانستێن جۆراوجورێن نها بە.

4 – مێژوویا وەساف (تاریخ وصاف 679 کۆچی)

مێژوویا وەساف ب ناڤێ «تجزیة الامصار و تزجیة الاعصار» ب ناڤوبانگە و مێژوویا ئێلخانێن ئیرانێ و مەملکەتێن دەور و بەرێن وێ تێن هەژمارتن. نڤیسەرێ مێژوویا وەساف «ئەدیب شەهابەددین یان شەرەفەددین عەبدوللا کوڕێ فەزلوللا شیرازی یە کو ب «وەساف الحضرە» و کورتکرییا ناڤێ خوە «شەرف» ب ناوبانگە. ل سالا ٦٦٣ کۆچی ل شیرازێ ژ دایک بوو و ل سالا ٦٩٨ کۆچی د خەلایا فارسی دە چوو بەر دلۆڤانییا خودێ. شەرەف د دەربارا خواجە سەدرەددین ئەحمەد خالدییێ زەنجانی پلەدار بوو. وی ل سالا ٦٩٧ کۆچی دەست ب نڤیساندنا پەرتووکێ کر و ل سالا ٧٠٢ کۆچی بەرگێ ئێکێ یێ پەرتووکێ ب داوی ئینا. وەکە (وەساف) ب خوە دبێژە؛ کارێ وی درێژەپێدەرا «تاریخا جەهانگوشایا جوەینی»یە و ئەو باسێ بوویەران هەتا دەستهەلاتدارییا ئەبو سەعید بهادرخان و داگیرکرنا بەغدایێ ڤەدگێرە. پەرتووک د پێنج بەرگان دە هاتییە رێکونڤیسین. نڤیسەر د دام و دەستگەهێن دەولەتێ دە کارێ دەبیری یان میرزاییێ کریە و زانیاری ل سەر روودانێن وی سەردەمی هەبووینە، لەورا مێژوونیگارییا وی پتر نێزیکی راستیێ یە. محەمەد تەقی بهار دبێژە: پشتی ئەبولفەزل بێیهەقی ئەڤ مرۆڤە من یێ دیتی کو تا ڤێ پلەیێ لایەنگرییا حەقی و وەکهەڤییێ بکەت^(١٥). ژ بلی تایبەتمەندییێن ئەدەبی و زمانی، زانیاری و ئاگاهیێن باش ل سەر دەمەکێ مێژووییێ هەڤچەرخێ خوە ددانە بەردەستێ مە کو دکارە ژێدەرەک مێژووییێ باورپێکری بە بۆ لێگەڕێن زانستێن جۆراوجۆر ل سەر باکورێ کوردستانێ ب گشتی و سەر باژێرێن (مێردین، میافارقین، شنگار، سەروکانی(راس العین)، ئامەد(دیاربکر)، جزیر و ئەخلات)ێ ب تایبەتی، کو ئەم دێ هندەک ژ وان زانیارییان دانینە بەر دەستێ خوینەرێ خوە.

مێردین یەک ژ وان باژێرانە کو هۆلاکۆخان دەستوورا داگیرکرنا وێ ددە و لەشکرکێشییێ ل سەر سولتان مەلک سەعید دکە و دو مەرجان ل بەر ددانە؛ یەک کەلاتێ تەسلیم کەت و خووکێ بدە و د هێمێنی دە بن یان ژی باژێر دێ بێت وێرانکرن و تالانکرن. سولتان مەلک تەسلیم دبە، لێ پشتی کو تەسلیم بووی، ئەو د گەل هەفت وەزیرێن وی کوشتن و کوڕێ وی مەلک موزەفەر دانانە سەرکار کو ژ ئالیێ بابێ خوە ڤە هاتبوو زیندانکرن.

وەساف ل سەر هێرشا دەستهەلاتدارێ مسرێ کو ل سالا ٦٩٧ کۆچی ب نییەتا داگیرکرنا مێردینێ هێرشی سەر باژێر دکە، دبێژە: «چار هزار سوار کۆم کرن و هەتا مێردینێ و راس العینێ(سەروکانیێ) و دەور و بەرێن وان تالان کرن» و ل سەر شێوەیێ سەرەدەرییا وان د گەل رۆنشتیێن باژێری و بێ رێزی و شەراب خۆرییا لەشکرێ مسرێ زانیێن بەرچاڤ ددە و باسێ تالانکرنا راس العین و جملی و عەربانێ دکە.

نڤیسەر باسێ چێکرنا پرەکی ل سەر رووبارێ فورات دکەت ژ بۆ دەربازبوونا لەشکرێ غازان خانی کو سولتانێ مێردینێ نەجمەددینی جی ب جی کریە و دبێژە: «ژ بەر کو رویبارێ فوراتی هلددا و لافاو رادکرن، لەوما پرەک ژ دار و دەرفێن پوڤدای^(١٦) ل سەر چێکرن کو نەهـ هزار سوار ل سەر دەرباز دبوون».

میافارقین یەک ژ وان باژێرانە کو نڤیسەر زانیارییێن باش ژێ ددە بەردەستێ مە. دەمێ (مەلک کامل) فەرمانرەوایێ باژیری، (یەشمت)ێ شاهزادەێ ئێلخانییان دەستوورا داگیرکرنا میافارقینێ و لادانا کاملی ددە کو د پەرتووکی دە ب درێژی باسێ داگیرکرن، ئەگەر و ئەنجامان دکە.

چاوخانەیەک(چاپخانە) ژ دەستکەفتێن دەورا ئێلخانایە کو کارێ وێ چێکرنا پێکهاتەیا دراڤێ وی سەردەمی یە. گاڤا کو خزینەیێن دەستهەلاتێ والا دبن و ژ بەر هاتنا خەلا و نەخوەشییان و ژ ناڤچوونا تەرش و مالاتان، (گیخاتوخان)ی ب دانوستاندن دگەل (عزەددین مەزهەر) و سەفیرێ چینێ (پوولاد چنگسانگ) دراڤەکێ(پارەکێ) کاغەزی ل سەر شێوەیێ دراڤێ کاغەزییێ چینییان چێکر و ناڤێ وی دراڤی کرە «چاو» و د جوگرافییا بن دەستهەلاتا خاتوون دە هات بکار برن و ژ بوونا ل سەر راوەستان و چاودێریێ هندەک ناوەند ب ناڤێ (چاوخانە) هاتن دامەزراندن کو دو ژ وان چاوخانەیان ل باژێرێن ئامەد(دیاربەکر) و میافارقینێ بوون، ئەم دکارین ڤان چاوخانەیان وەک مێژوویەک بۆ دەستپێکا بانکداریێ ل باکورێ کوردستانێ بزانین.

وەساف د بەرهەمێ خوە یێ مێژویی دە باژێرێن (ئەخلات، جزیر، دیاربەکر و مێردین) وەک باژێرێن ئستراتژیک دزانە کو ناوەندێن پالپشتی و ئامادهییێن لەشکرییێن (شام، مسر و بەغدا)یێ بوون. هەرسوەسا ئەو ل سەر دەستهەلات، سەر و سامان، وەفاداریی ب خانێن مەغۆل د ڤێ ناڤچەیێ دە ئاگاهیێن باش داناینە بەردەستێ مە.

 

ئەنجام:

مێژوونیگارییا فارسی ل سەدێ چارێ دەستپێکریە و بەرهەمێن ب نرخێن جیهانی پێشکێشی جڤاکا مرۆڤان کرییە و ئەم دکارین بێژین کو ژێدەرێن فارسی دکارن ژ بوونا گەلەک ڤەکۆلینێن دونیایێ نەخاسمە رۆژهەلاتا ناڤین ببنە پالپشت. بەرهەمێن کەسایەتییێن وەک ناسر خسرۆ، وەساف، تەبەری، مەسعودی، راوەند و مبارک و گەلەک کەسانێن دن کارین روودان و راستییا دەورا ژیانا خوە ژ مژارێن هەمەرەنگ و بابەتان دەربازی بەرەبابێن پشتی خوە بکەن. نڤیسەرێن فارس د مێژوونڤیسینێ دە دیتنەک بەرفرەهـ و هەموو لایەنی هەبوونە و بۆ ڤەگێرانا مێژووێ راستی بەرچاڤ وەرگرتنە.