ئیستاتیکا وەکو هونەرەکێ جوانیێ ئاوازەکە بۆ بهادانێ ئەڤ بهادانە ژیانا مرۆڤی و جڤاکی ب هەڤرا دگریت، گرنگی و سەرنجا ئەڤی بهایی نە ب تنێ بۆ شێوە و شێواز و رەوشتێ تاکەکەسی یان جڤاکی یە، بەلکو گرێدانەکا رەها ب کارتێکرنا فەلسەفا ژیانێ ڤە هەیە، نەمازە دەمێ پەروەردەیا جوانیێ دبیتە فاکتەرێ جوانییا ناخێ مرۆڤی د ناڤ سروشتێ هەبوونێ دا، وی دەمی ئیستاتیکا رۆل و ئەرکێ جوانییا نموونەیی دگێریت.

تێگەهێ سەرنجیێ ئیستاتیکایێ:

دەمێ بەحس ل کریارا جوانیێ د ناڤ تێکستێ ئەدەبی دا دهێتەکرن بابەتێ داهێنانێ بەرچاڤ دبیت، ئەڤ کریارە تایبەتمەندیەکا هەمەلایەن دکەتە سەر سروشتێ تێکستی و تاکەکەسیا مرۆڤێ داهێنەر و رێکخستنا هۆشا کریارا داهێنانێ و چاڤدێریا وێ ب رێکا کریارا جوانیێ هزر و بوچۆن و وێنەکرن چێژێ دئافرینن هوسا تێکست بەرهەمئینانا شرۆڤەکرنێ ئاڤادکەت، ل سەر ئەڤێ سەرنجێ تێگەهەکێ گشتی ب دەستڤە دهێت وەکو:

• ‌جوانیا تێگەهی وەک ئەرک، باشی، جوانی ب دەستڤە دهێت.
• رامانا جوانیێ کو دەستنیشانکرنا بسپۆری دیار دکەت.
• کریارا جوانیێ یا مادی و مەعنەویی د ناڤ سروشتی دا ئاڤادکەت.

وەکو پیڤەرەکێ هەستی دروست دکەت. (هوین، 1975: 61) هوسا د شیان دایە بێژین کو جوانی د هەبوونا خۆ دا کریارا قووناغێن سروشتی دەرباز دکەت، ڤێجا چ بابەت بیت وەکو هەبوون یان ژی رامان و خۆدێ هەبوونێ بیت وەکو سەرنج، ئانکو هەبوونا جوانیێ بۆ هەر تێکستەکی هەبوونەکا بەرهەمدارە و ژ پیڤەرێ جوانیێ ب خۆ سەرهلدەت.

تێگەهێ فەلسەفی یێ جوانیێ:

هونەرێ ئیستاتیکایێ گرنگیێ ددەتە تێگەهشتنا پێدڤیا راستڤەکرنا چاک د ناڤ تێکستی دا، ئەڤەژی لایەنێ کارتێکرن و کاریگەریێ د ناڤ خۆدێ جوانیێ دا دئافرینیت، دا کو لایەنێ ئەرکی بەرجەستەبیت، تێکستی پێدڤی ب رەخنەیێ هەیە، هوسا بها ب ئەرکێ جوانیێ دهێتەدان ژبەرهندێ فەلسەفە ب خۆ  بەرهەمئینانا چالاکیا ژیرییا مرۆڤییە، ئانکو هەولدانە بۆ دەستنیشانکرنا پەیوەندییا مرۆڤی ب ژیانێ ڤە، ئەڤەژی د کەتوارێ ئیستاتیکایێ دا زیق دبیت. (الصباوی، 1984: 5)

د هەمان بیاڤ دا دهێتە زانین جوانیێ د ناخێ فەلسەفی دا گرێدانەکا رەها ب هەستان ڤە هەیە، ئەڤ هەستە ژێر و بیردوزان ئاڤادکەت، هوسا بهایێ هەستێ ب چێژێ و بەرهەمئینانا هونەری ڤە هەیە، دەرئەنجام هەستا ئیستاتیکی دەردئێخیت. (امین، 1985، 21) هەکەر ب هویری ل سەر ئەڤان هەردو بۆچوونان راوەستین دێ بینین کو هەستان رۆلەکێ مەزن هەیە و هەبوویە د بەرهەمئینانا جوانیێ دا، فێجا چ ئەڤ هەستە دگرێدایی عەقلی ڤە بن، یان ژی هەست و سۆزان ب خۆ پەیرەو بکەن، هوسا داهێنان ژێ دروست دبیت، ئانکو وەکو بزاڤەکا هزری د چارچووڤێ دانوستاندنا زانستی دا بۆ رەوشەنبیریێ ئاڤادکەت، کەواتە زانینا ئەزموونگەریی ژ لایێ خۆیابوونا هەستان ڤە ب ئاشکرایی و ڤەشارتی دهێتە دی.

تێگەهێ قووناغی:

د ڤی بیاڤی دا وەکو کاردانەڤەکا بنەرەتی بۆ جوانیێ و بەرفرەهییا وێ دیاردبیت، پیڤەرێن ژیانێ ل دویڤ کاودانێن سەردەمی و قووناغا ژیانێ دهێنە گوهۆرین، ل چینەکێ ب یا دی د گوهۆرینێ دایە، بەلێ گرنگییا وێ ئەوە کو پیتە و سەرنجێ ل هونەری و جوانیێ دکەت بێی کو رۆلێ مێژووی ژ دەست بدەت. (فریغیل، ب.س، 28)

دیسان بۆ هەمان بابەت و مەبەست سروشت ژێدەرێ سەرەکی یێ جوانیێ یە و ل دویڤ پلەیان، پلا ئێک هونەر و دو جوانی، ئانکو هونەر و جوانی مەبەستا سروشتی نە، ئەو بابەتی بۆ کەتوارێن هەبوونێ و ژیانێ درەخسینن، هوسا لایەنێ خۆدی و سروشتی کاردانەڤێن ئیستاتیکی بۆ ژیانێ دوست دکەت. (غریب، ‌1993: 13)  ل سەر ڤی تێگەهی ئەم دشێین بێژین کو سروشت و مرۆڤ و رەخ و دورێن وی کارتێکرنەکا ب هێز و بەرفرهـ دکەنە سەر کریار و چالاکیێن هونەری، ژ بەر هندێ پەیوەندیەکا خۆرت و بابەتی د ناڤبەرا وێنەیێ جوانیێ و کارێن مرۆڤی دا هەیە، ئەڤە ژی رێکخستنا جڤاکی هەموار دکەت، هوسا هەبوونەکا شایانی بۆ هاتییە کرن داکو داهێنان جهێ خۆ بگریت و نڤیسەر و هونەرمەند بشێن تێدا هەناسێ بکەن، ل ئەنجامی ژی هەست و جوانیا هەستی بۆ پەیڤێ دروست دبیت و ئیستاتیکا د جەرگێ تێکستی دا بەرهەم دهێت.

ئیستاتیکا و کاردانەڤەیا رەوشەنبیری:

رەوشەنبیریێ کارتێکرن و کارلێکرن ل سەر کریارا سروشتی د ناڤ تێکستێ ئەدەبی دا هەیە، ئانکو گرێدانەکا خۆرستی د ناڤبەرا ژینگەها سروشتی و رەوشەنبیریێ دا هەیە، هەکەر سروشت کارەکێ ناڤخۆیی بیت، رەوشەنبیری کار و کریارێن دەرڤەیی هەبوونێ نە و مرۆڤی ل دۆر خۆ خرڤە دکەت، مەبەست پێ زمان، بیروباوەر، سیما و ژیانا گۆنجایی…هتد. پەیوەندیا خۆرستی بەرهەم دئینیت. (ابوریان، 2014، 44) ئانکو رەوشەنبیریێ هەڤبەندەک ل گەل سروشتی هەیە چارچووڤەیێن مرۆڤی و کارتێکرنا وان د ناڤ تێکستی دا بەرپا دکەت، هوسا رەوشەنبیری پیڤەرێ هەبوونا ئیستاتیکاییە بۆ گەهشتنێ چ ب رێکا زمانی بیت، یان ژی سەرەدەریکرنێ ل گەل کاودانان، هوسا رەوشەنبیریێ د ناڤ تێکستێ ئەدەبی دا پێگەهەک بۆ خۆ دروستکرییە.

جوانی و چێژ:

چێژ دهێتە هەژمارتن ژ کەتوارێن گرنگ بۆ هەر تێکستەکێ ئەدەبی، ئەو ب خالا گرنگ یا بەرهەمئینانا هونەری دهێتە زانین و هونەر و جوانی پێ دهێنە بەرهەمئینان ل سەر ڤێ یەکێ ئەڤ دابەشکرنە بدەستڤەدهێت:

1- بدەستڤەئینانا بەرهەمئینانێ د ناڤ تێکسی دا.

2- رەخنەگرتن کو لایەنێن جوان د بەرهەمێ ئەدەبی دا پێ دیار دکەن.

3- چێژ ب رێکا رەخنەگری د ناڤ تێکستی دا بدەسڤە دهێت، ئانکو هەستا جوانیێ خواندەڤان دئینیتە زمان. (عتیق، 1972: 269)

هەر وەکو گرنگی بۆ جوانیێ دەمێ نڤیسەر چێژێ دروستکەربیت و کاری بۆ بهایێن جوانیێ د کارێن ئەدەبی و سیاسی دا دکەت، ئیستاتیکا لێگەریانێ دکریار و ئاریشێن رەخ و دورێن هونەرمەندی و نڤیسەری دکەتە جوانی. (مطر،2014: 7) هەکەر ژ ئەڤێ کاردانەڤێ بەرێ خۆ بدینە چێژێ د ناڤ تێکسی دا جوانی پێ ئاڤادبیت نەمازە چێژ سەلیقەیا دروستکەرا رێک و پێکی یا تێکستییە، نڤیسەر کار ل سەر دکەت چ ئاگەهی ل سەر هەبیت یان ژی دروستکریەکا هەرەمەکی بیت، ئانکو نڤیسەر بەرهەمئینەرە چونکو ئەو ئافراندنێ دکەت و خواندەڤان کو دبیتە رەخنەگر سەرنجێ لێدکەت و هەرو پێکڤە تێکستی پێش دئێخن و ئەڤەژی کریارا داهێنانا دروستە و رەوایە بۆ هەر بەرهەمەکی، ئانکو هەکەر نڤیسەری  ژبیرکر چێژێ دروستبکەت رەخنەگر چێژێ ژ بوشایێ دئینیت هەبوونێ، ئانکو رەخنەگر و چێژ ڤەرێژیێن هەبوونا تێکستینە، هوسا ئەم دشێین بێژین کو سێ گۆشەیا داهێنانێ دروست دبیت ئەو ژی بەرهەم پاشی خواندەڤان و پاشی رەخنەگرتن، چێژ ب دروستی دبیتە بەرهەمهێنەرا تێکستی، ئانکو خالا پیڤەر یا بەرهەمئینانا ئیستاتیکایێ یە.

ئیستاتیکا و ژیۆار:

دۆزێن جوانیێ ئەوێن ل گەل ژیواری دگۆنجن هەبوونەکا ئەزموونگەری تۆماردکەن بۆ گەهشتن ب هندەک بهایان، سەرنجا بابەتی و یا سەرەکی جوانییا هونەری یە، ئەو جوانییا ژیواری دروست دکەت، ل دۆر ڤێ ئێکێ (شارل لالو) دیاردکەت کو زانستێ جوانیێ ب خۆ فەلسەفا هونەری یە، ئانگو جوانییا سروشتی دویرتر دئێخیت ژ جوانیێ، هوسا جوانی د هونەری دا بەرجەستە دبیت، هەکەر هونەر و تێکست نە بن سروشتی چ بها نابن، (شوقی ضیف) وەکو (لالو)ی دیار دکەت: جوانی راستە د سروشتی دا هەیە بەلێ ب رێکا فەلسەفا جوانیێ دەردکەڤیت. (ضيف، ١٩٧٦، ١١٨) د هەمان بیاڤ دا (هیگل) خویا دکەت (جوانی ب خۆ هزرە، بەلێ ئەو هزر دەربرینێ ژ ئێکەتیا د ناڤبەرا خۆ و بابەتی دا ناکەت، بەلکو پەیوندییا لەشی و گیانی بدەستڤە دئینیت، ئانکو جوانی هەستەکا هزری یە. (هیگل، ١٩٨١، ٨٧) هەکەر ئەم ڤان ب هویری شرۆڤە بکەین، دێ ئەو هێزا پەیوەندییا جوانیێ یا ب ژیواری ڤە هەی بۆ مە دیار بیت چونکو جوانی کەتواری وێنە دکەت، ژیوار ژی خۆ ل گەل جوانیێ دگونجینیت، ئەڤ بۆچوونین ل سەری دیارکری پتر ڤێ ئێکێ د سەلمینن. ژ لایەکێ دیترڤە هەبوونا ئیستاتیکایێ ب خۆ جوانیەکە بۆ جوانیێ.

لایەنێ پراکتیکی:

دویماهی چیرۆکا (خدرۆ برە شەرحبیل) یا چیرۆکنڤیس (ئەنوەر محەمەد تاهر) ئەوا د گۆڤارا (پەیڤ) هەژمار 99 دا بەلاڤبووی دێ ئێخینە ژێر کەتوارێ لایەنێ تیۆری دا ببنە تمامکەرێن هەڤدو. هەکەر ئەم ژ لایێ چارچووڤێ فەلسەفی هزری ڤە وەکو پەیام سەرنجێ ل گۆتنەکا چیرۆکنڤێسی بکەین کو دبێژیت «پۆلیسێ ئاگادارکرنێ چانتەکێ رەشێ کەڤن یێ ل بن ملێ ویڤە، یێ ل وان کۆلانان دگەریێت. چەند پرسیاران دکەت و ل ناڤەکی دگەریێت. هەر یێ پرسیارا وی ناڤی دکەت بەلێ کەس نزانیت ئەو کیە». (تاهر، ٢٠٢٥، ٧٤) د ڤێ پارچێ دا ئیستاتیکەکا فەلسەفی یا هزری یا گرێدایی پەیامێ ب خۆڤە دگریت، ئانکو کارتێکرنا کاریکتەرێ (پۆلیسی) پەیام گەهاندیە، بەلکو ئەم دشێین بێژین فرێکرنە، چونکو دەمێ ل بۆیەرەکێ دگەریت و ئەو بۆیەر یا بەرزەبیت و ب چاڤ نەهێتە دیتن، بەلکو ب هزر ژی ئاماژە پێ نەهێتە دان، ئەڤ لێگەریانە ژبەرکو پەیامە و پەیام ژی دبیتە فرێکرن سالوخەتێ ئیستاتیکایێ لێ دهێتە دان و دچیتە د ناخێ فەلسەفا جوانیێ دا، نەمازە دەمێ هزر ژی دبیتە پەیام چونکو پەنایێ بۆ هەستی دبەت، هوسا هزر دبیتە ئالاڤ و فاکتەر بۆ لێگەریانێ و دەرئەنجام رەخ و دور دبنە بەرهەمئینان بۆ رازیکرنا دۆزەکێ و ئەو دۆز بۆ کایکتەریێ گرنگە، ئانکو جڤاک پێ دهێتە سارێژکرن، هوسا ژبلی پەیامێ خۆدێ بابەتی مژارێ دئازرینیت، ئەڤ ئازراندنە فەلسەفەکا جوانیێ یا سەرنجدار ئاڤا دکەت.

د سەرنجەکا دیتر دا چیرۆکنڤیس دبێژت «هەکە هەر ناڤەکی رۆژەک پێڤە بچیت و جانتێ من یێ پرە، ئەو جێگرێ ئەفسەری ژی هەر ل بهانەکێ دگەریێت دا من ل پیش چاڤێن هەمیان بشۆت و رەزیل و ریسوا دکەت، بێ خیت و خودان دو سێ خیتان شەرمزار دکەت و خۆ ل سەرسەرێ من دکەتە قوماندارێ لەشکری».(تاهر، 2025، 74) ل ڤێرێ ل گەل هەبوونا هزرەکا دیارکری، یان بێژین رویدانەکا دیارکری کو هێشتا روی نەدایی، بەلێ دێ هەر رویدەت، پێشوەخت هزر بۆ دچیت و پەیام لێ دبیتە خودان و سەر ئەفرازی دبیتە خالا گڤاشتنێ بۆ هندەک هەلچوونێن ئایندەیی، ئەو هەلچوون دشەرمینن، شەرمزارن، تۆزگرتینە، ئەڤە ژ لایێ کیڤە؟ بۆچی؟ هەلچوونا پیشوەخت کارێکتەری سەرنشیڤ دکەت و بەر ب تاریاتیێ ڤە دبەت، ئەڤە ژی خۆدێ خۆدی هەمبێز دکەت. بەلێ د هەمبێزێ دا فەلسەفا بەرخۆدانێ د ڤەگۆهێزیت، ئەو ژی سەرەرایی هندێ کو دچیتە کاری و ئەنجامی دگەهینتە جهێ پێدڤی، لێ ئەنجام نا گەهیت، دەست ژ پیان درێژتر لێدهێت، هوسا چیرۆکنڤیس وەکو هونەرمەند پەیاما خۆ دگەهینیت و بەرهەمهێنەر وەکو جێگرێ ئەفسەری دەرزەکێ لێددەت و ریسوا دکەت و رەزیل دکەت، ئەنجام نەگەهشتن دگەهیت، ئەڤە ژی ب خۆ ئیستاتیکا جوانییا تێکستی د ناخێ هەبوونێ دا هەمبێز دبیت.

د کۆژیەکێ دیتریێ بابەتی دا دیار دکەت «ئەڤە رۆژ ب نیڤی بوو، ئەو هەر وەک ماسیا ژەهرکری یێ گێژبووی. پرسیار و پرسیار، خودان خێرەکی گەهاندە بەر دەرگەهەکی گۆتێ دبیت ئەڤە مالا وان بیت! چ دەرگەهـ نەبوون. ب تنێ تۆتیایەک یا ب دارەکێ ڤە گرێدایی».(تاهر، 2025، 74)

ل ڤێرێ بابەت بابەتی هەمبێز دکەت، مۆزیک و ئاوازێن پەیڤان چ شێوەیێ دوبارەکرنێ بیت، یان ژی فەلسەفا بەرخۆدانێ بیت خۆ ل جوانیێ کرییە خۆدان، میتافیزیکیا بەرسڤدانێ ماندیبوویە، کەتوار بوویە ئالاڤێ بەرزە و چاڤ ل بەرسڤێ نە، ئایا دێ ب دەست کەڤیت، دێ وندا بیت؟ ئەڤە ژی ئارمانجا ئەرکێ چێژێ بەرپا دکەت، هەر وەکو د ئاماژەیا تیۆری دا خۆیا بووی، هوسا ئەرک و چێژ و بەرهەمئینان کەفتینە د مژارا بابەتیبوونێ دا، چێژا خۆرستیا خۆدی د چارچووڤێ بابەتێ بابەتی دا رێزبوویە. ژ لایەکێ ڤە چێژ نخافتییە، ژ لایەکێ دیڤە وێنەکرنا بابەتی د هێزا سیمیۆلۆژیایێ دا وەکو هێما ئاڤابوویە، نەمازە دەمێ تۆتیا بوویە فاکتەر و هێمایێ بەرخۆدانێ، ب سەرداگرتنا دەرگەهێ تۆتیایی ژی خۆدێ فەلسەفا ئێستاتیکی کرییە هەمبێزا حزمەتا سەخلەمییا راستەقینە بۆ جهێ بەرهەمدار، ئەڤە گازییا بەرسڤ و ئارمانجێ بۆ چێژا خۆدی دئینیتە زمان.

ژ لایێ ئاماژا فرێکرن و گەهاندنێ ڤە دبێژیت «بێژە کورێ خۆ جەرگیس محەمەد عەلی کو ژدایکوویێ ١٩٥٣ێ بلا بچیتە سەرناڤێ خۆ. د دویڤ دا بلەز گۆتێ:

– وەرە تبلا خۆ ل مۆرێ بدە کو هوین هاتنە ئاگەهدارکرن.

-کا راستی دایۆ..تو دزانی ئەو نەیێ دروستە، هەکە مەبەستا تە خدرۆ بیت!

دەیکێ ل دویڤ دا گۆتێ:

– جەرگیس ئەو خدرۆ یە ما تو نزانی؟! ئەڤ باژێرە هەمی دزانیت یێ دینە و شێتە، عەقل د سەری دانینە، عەسکەریا چ حالێ چ؟

وی عەسکەری ب تورەی گۆت:

– نزانم دینە، شێتە، هارە. هوین هاتنە ئاگەهدارکرن، پاشی هەکە ئەو زەلامە و خۆش مێرە بلا ل حکوومەتێ ئاسێ بیت». (هەمان ژێدەر، 74-75) هەکەر ئەم ژ چەند کۆژیان ڤە سەرنجێ ل ڤێ پارچە تێکستێ بکەین دێ بینن کو ئیستاتیکەکا هەبوونی و جوانییا بابەتی پێڤە دیاردبیت، ژ لایەکی ڤە گەهاندنا پەیامەکا سەرنجراکش تۆمارکرییە، نەمازە بدەستڤەئینانا سێ کۆشەیا داهێنانی، ژ لایەکێ دیترڤە ب جهئینانا پرسیارێ یە د ناخێ پرسیارێ دا، دیسان سەرنجا سیمۆلۆژی بۆ هێما و لۆژیا بابەتی، نەمازە د بکارئینانا شێتاتیێ دا ب تایبەتی بکارئینانا چەندین پەیڤێن هەڤواتا ئەڤە ژی ب خۆ جوانیەکا دیترە بۆ ناخێ گۆتنێ و مەبەستا واتایی دروستکرییە، هێما بوویە مەبەست بۆ لۆژکێ و لۆژیک ژی بۆ مەبەست بۆ گەهاندنێ، یا دیتر ئەوە کو د ژیواری دا مرۆڤێ شێت نەشێت کارێ سەربازی بکەت، چونکو هێزا لێکدانا مێشکی نینە، هوسا شێتێن هایژ چ نەبیت بووینە سەهم و ترس بۆ دۆژمنی، یا سێیێ سونبۆلە کو بەرنیاسییا کەسەکی ل جهەکی دبیتە سەرنج بۆ مەبەستا خۆرستی، جاران هەتا ناڤ و باژێر ژخۆ د ناخێ وێ سۆنبولێ دا ئاڤا دکەت. هوسا چارچووڤێ بابەتی فەلسەفا جوانیێ وێنەکرییە و هەلچوونا بابەتی هاتییە تۆمارکرن، ئەڤ گەهاندنە بۆیە ئیستاتیک بۆ ئیستاتیکێ.

د سەرنجەکا دیتر دا چیرۆکنڤیس دبێژیت «هەرە هێژ نەهاتینە تە، وی دگۆت:

-ناچم..ناچم

پێن خۆ ل ئەردی روکباندن هەچکو ب جەهدێ ڤە سەپکری!

– خدرۆ هەرە برەڤە دێ هێنە تە و تە بەنە زیندانێ.

-ناچم..ناچم..تە، تە، تە». (هەمان ژێدەر، 74-75) ئانکو خۆناڤا ئیستاتیکایێ خۆ ل بابەتی د هەبوونا شعریەتێ دا کرییە خۆدان، بەلێ شعرەتەکا شەرمینە، بەلکو ب تنێ ئاوازێن کێش و سەروایێ پەیرەوکرین، بێ کو یاریکرنێ ب پەیڤان بکەت، ئانکو ئاوازێن شعرەتێ وەکو بابەت رێزبووین، سەروایەکا ئێکگرتی و هەمەرەنگ د ئەڤان رێزان دا دهێتە بەرچاڤ وەرگرتن، دیسان ئاوازێن مۆزیکی ل دانوستاندنا د ناڤبەرا خەلکی و خدرۆیێ شێت دا دەردکەڤیت، ئەڤە ژی د هەبوونا بابەتی دا شعریەت گڤاشتییە و د سەمتەکا دیتر دا هەلچوون ژی بوویە فاکتەرێ خزمەتکرنا جوانیێ نەخاسمە دەمێ زەلامێ حکوومەتێ دبیتە ترانەپێکرن د ناڤ جڤاکی دا ب تایبەتی ب دەستێن دینەکی دبیتە هەلامەت، ئەڤە ژی ب خۆ گەهاندنا پەیامەکا کەڤنا نوییە بۆ جوانیێ نەخاسمە یێن حەز و ئارمانجێن بەتەنگ پەیروە بکەت، ئیستاتیکیەتا شعریەتێ خزمەتا بیاڤێ پەیامێ کرییە و پەیام ژی بوویە ئارمانجا مەبەستا خۆگۆریکرنێ.

د جەمسەریێ نەهامەتیێ دا چیرۆکنڤیس خۆیادکەت «دا بۆ هەوە کورت ڤەبرم و کاکلکا بابەتی بدەمە هەوە. ئاها ئەڤە دەستپێکا دویماهیا رۆخاندنا ڤێ دەستهەلاتێ یە. دەستێن خۆ ب سەر و رێهێن خۆ ئینانە خوارێ پاش بێژن عەزۆی گۆت». (هەمان ژێدەر، 76) کاروبارێن نەرەوایێن دەستهەلاتێ بەرامبەر خەلکی و هەژاران لۆژیکا بابەتی یە و د چارچووڤێ فەلسەفا زولمێ دا دیار دکەت، د هەبوونەکا دیتر دا دەمێ کەسێ زالم لاواز دبیت پەنایێ بۆ هەرتشتەکی دبەت بلا چەندێ کێم ژی بیت، ئانکو دەمێ دەستهەلات زالم دبیتە ئەرک و ئارمانج بەرهەمئینانا بابەتی ژێ دروست دبیت، هوسا سەرنجا لۆژیکی ل بەرچاڤ دکەڤیت، ئەڤەژی هەلچوونا بابەتی و فەلسەفا خۆرزگارکڕن و ئازادیێ بدەستڤە دهێت، دیسان ئەو زولما دکەڤیتە د کۆلانان دا دبیتە سەرنجەکا ئیستاتیکی بۆ تێکستی ئەڤە ژی هندێ دگەهنیت کو چیرۆک ل ڤێرێ بوویە ئالاڤێ بەرهەڤی و خواندەڤان بوویە گەهشتنا پەیامێ و رەخنەگر ژی بوویە تمامکەرێ بدەستڤەئینانا چێژەکا خۆرستی، لەورا دەمێ شێت و عەقل تێکەلی هەڤدو دبن و سیاسەت و ئایدیولۆژی دبنە ئەرک، ئەرک دبیتە ئیستاتیکی، سەرنجا جوانبێژی دبیتە فرێکرن، ئەفە ژی دناخ و سەرەدەری کرنێ دا جوانییا جوانا چێژێ یە.

د خزمەتا دولایەنی دا چیرۆکنڤیس دبێژیت «ئەڤە دەستپێکا دەرزەکێ ل دیۆارێ حکوومەتا عەسکەرتاری و توتالیتاری د هژینیت، ئەڤە وەک تەپەکێ ل سەر کێلیا شەدایێ بەردەی، ئەلبەت دێ هێتە خۆارێ، بەلێ کەنگی؟ دەم پێ دڤێت ل دیوانان، ل چایخانان، ل مالان دا سەرێ ئاخفتنەکێ ئێک بێژیت یێت دی دا کەنە کەنی». (هەمان ژێدەر، 77) هەکەر ب هویری سەرنجێ ل ڤی گۆتنێ بکەین دێ بینین کو لایەنێ رەوشەنبیری وەکو سەمتەکا هزری یا خۆدی دناخێ ئیستاتیکی دا بوویە پرسیار، بکارئینانا پەیڤا توتالیتاریا ب خۆ چەندین ئاماژەیان بەرهەم دئینیت، ژ لایەکی ڤە رەوشەنبیریەکا ژیواری یا ڤەشارتی خانە دەکەت کو گرێدانەکێ ب خۆ و رەوشەنبیریا خوڤە گرێددەت. ژ لایەکێ دیتر ڤە ئەو ئاماژەیا داخاباربوون ب رەوشەنبیریا بیانی سارێژ دکەت، نەمازە دەمێ بکائینانا وێ د بیاڤێ دەرزا دیواری دا بکاردئینیت، د هەمان دەم دا گرێدانێ ب ئایدیولۆژیا بکارئینانا زاراڤێن سەربازی ڤە گرێددەت، ئەڤە د هەبوونێ دا هەبوونا خۆدێ چیرۆکنڤیس دیار دکەت، هەروەسا لایەنێ ترانەپێکرنێ کو ئەو ژی سەمتا هەبوون و رەوشەنبیریێ ب خۆ ڤە دگریت ئاماژەکا دیترە بۆ تێکەلیا بابەتی، دیسان بابەتێ رەوشەنبیریا و ئایدیولۆژیەتێ ب ژیۆارێ بابەتی ڤە گرێددەت، ب تایبەت دەمێ سونبۆلا باژێرێ دهۆکێ بێ ناڤێ دهۆکێ بینیت بیتە زمان ئەوژی بەحسکرنا کێلیا شەدایێ، هەر کەسەکێ خەلکێ دهۆکێ بیت دزانیت کێلیا شەدا یا ل هنداڤی دهۆکێ بلا ناڤێ دهۆکێ ژی نەهێت، هوسا خزمەتا ئیستاتیکایێ د ناخێ تێکستی دا دهێتەکرن.

د سەرنجەکا دانوستانێ دا چیرۆکنڤیس دبێژیت»

– ئەرێ دێ خدرۆ بیتە شوفێرێ تانکی؟

– نە، دێ بیتە تۆپچی!

– پا دێ قادسیێ رەنگز کەت». (هەمان ژێدەر، 78) ئانکو لایەنێ دانوستاندنێ ل ڤێرێ بوویە پەیام، ئەڤ دانوستاندنە بۆچی هاتیەکرن؟ ئەرێ مەبەست ژێ ئارمانجە؟ یان ژی ئەرکە؟ دانوستاندن فەلسەفا ژیۆاریە؟ یان ژی خزمەتا خۆدێ بابەتییە؟ دەمێ ئەم سەرنجێ ل ڤێ دانوساندنێ دکەین دیار دبیت کو ئەڤ دانوستاندنە خزمەتا تێکستی دکەت ژدو لایان ڤە، ئێک: دبیتە سەرنجەک بۆ گەهاندنا بابەتەکێ دیارکری کو دبێژنێ ژیۆاریا بابەتی، یا دویێ: رەخنەیەکە بۆ رەخنەگرتنا بابەتەکێ جوانیێ کو دبێژنێ رەخنەیا رەخنێ، هوسا د شیان دا نینە بێژین کو دانوستاندن ل ڤێرێ ئارمانج و ئەرک ب هەڤرایە، چونکو ئاوازا نەمانێ دهێتە لێدان دەمێ کار و کریار دکەڤنە د دەستێ نەزانان دا، یان بێژین مرۆڤێ پرسیار ژ رەخ و دورێن خۆ نەکەت بۆ هەر کارەکی وندابوون دروست دبیت، وندابوون ژی دبیتە سەرنجەکا ژێریا بابەتی بۆ ئیستاتیکایێ، نەخاسمە دەمێ خزمەتا داهێنانێ دکەت.

ئەنجام:

ڤێ ڤەکۆلینێ ئەڤ ئەنجامە ب دەست کەفتن:

1- سەرنجەکا ئیستاتیکی یا هویر تێکست ژ بەراهیێ هەتا ب دوماهی دهێت نخاڤتییە.

2- لایەنێن هەلچوون و پەیام پتر ژ سەمت و سەرنجێن دیتر ل بەرچاڤ کەڤتینە.

3- کێمترین سەرنجا ئیستاتیکی شعریەت بوویە.

4- دانوستاندن بوویە فاکتەرێ ئەرک و ئارمانج و سەرنجا ئیستاتیکی.

5- لایەنێ رەوشەنبیری نەخاسمە د ناخێ هەبوونا بابەتی دا خۆ د و ژیۆار لێک خرڤە کرینە.

6- چیرۆکنڤیس د خانا وێنەکرنێ دا لایەنێ سیمۆلۆژیا پەیرەوکرییە.

7- فەلسەفا جوانییا بابەتی ئارمانجا راستەقینە یا پراکتیک کرنا چیرۆکێ بووینە.

• خدرۆ: بیرکۆلەکێ روحسڤکێ دهۆکێ بوو، ل سالا ٢٠١٣ێ چوویە بەر دلۆڤانییا خودێ (مەتین)
• شەرحەبیل: ل سەردەمێ شەڕێ عیراق و ئیرانێ، رژێما بەعس یا گۆڕ ب گۆڕ، لیژنەیەک دروستکربوو بۆ پشکنینا بیرکۆلان داکو یێن بکێری سەربازیێ دهێن بکەنە سەرباز.

 

ژێدەر:

 1- ابو ريان، محمد (2014)، تاريخ الفكر الفلسفي في الاسلام المقدمات علم الكلام-الفلسفة الاسلامية، دار النهضة. بيروت.

2- الصاوي، احمد (1984).مفهوم الجمال في النقد الادبي اصولة و تطورە، قاهرة.

3- امين، احمد (1985). راجح ضحي الاسلامى: دار الفكر. بيروت.

4- فربيغل، جون (ب-س). الادب و الفن في ضوء الواقعية، ت: محمد الشوباش: دار الفكر. مصر.

5- غريب، روز (1993). النقد الجمال و اثرة في النقد العربي: دار الفكر. لبنان.

6- ضيق، شوقي (1976). البحث الادبي، طبيعە، مناهجە، اصوله، مصادرە، ط2: دار المعارف، مصر.

7- عتيق، عبدالعزيز (1972). في النقد الادبي: دار النهضة، بيروت. لبنان.

8- مطر، اميرة (2014). مقدمة في علم الجمال: دار النهضة، قاهرة.

9- هيغل، (1981). فكرة الجمال، ت: جورج طرابيش: دار الطليعة، بيروت.

10- هوين، دى (1975). علم الجمال، ت: ضافر الحسن، ط2: الشركة الوطنية للنشر، جزائير.

11- تاهر، ئەنوەر محمد (2025). چیرۆکا: خدرۆ برە شرحبیل، گۆڤارا (پەیڤ): ئێکەتیا نڤیسەرێن کورد، دهۆک.