گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
گەلەك زانا و بیرمەند و فەیلەسوف و جڤاكناس و دەروونناسێن جیهانی هەر ژ كەڤن و هەتا نوکە، هزر و نێرینێن جودا هەبووینە ل سەر رۆل و گرنگییا پەروەردێ د ژیانا تاكی و جڤاكی دا، كا پەروەردێ چ رۆل و کارتێکرن ل سەر تاك و تەخێن جڤاكی هەیە؟ یان دشێت چ گوهۆڕینان د ناڤ جڤاكی دا چێكەت؟ هەروەسا رۆلێ پەروەردێ د ئاراستەكرن و راستەرێكرنا تاكی دا چی یە؟ دیسان ئەركێ پەروەردێ چی یە د راچاندنا تەڤنێ ژیانێ دا؟ لەورا پێدڤییە هزر و نێرینا هندەك ژ وان زانا و بیرمەندان بەرچاڤ بكەین:
- ب نێرینا (ئبن سینا)ی، پەروەردە پرۆسەیەكا عەقلانی و ئەخلاقییە، لەورا دبێژیت: مرۆڤ ب رێیا عەقلی و ئەخلاقی دگەهیتە پلەیا كاملانێ و كاملبوونێ.
- ب نێرینا (فارابی)، پەروەردە پشكەكە ژ پلان و بەرنامێ جڤاكی، ب نێرینا وی مرۆڤ ب رێیا پلانێ دشێت نفشەكی پەروەردە بكەت، ژ لایێ جڤاكی ڤە یێ تێگەهشتی و پێگەهشتی بیت و بشێت تەفاعولێ لەگەل یێن دی بكەت.
- ب نێرینا (غەزالی) پەروەردە یا پێكهاتی یە ژ چاندنا سالۆخەتێن ئەخلاقی د ناخێ مرۆڤی دا، داكو بگەهیتە پلەیا کەمالێ و بەختەوەریەكا راستەقینە. د هزرا غەزالی دا، پەروەردە بناغێ خۆشگوزەرانییا تاکی و جڤاكی یە و ئالاڤەكە بۆ هندێ مرۆڤ بگەهیتە بەختەوەریێ و ژ ئاستێ ئاژەلان بلندتر لێبهێت و بگەهیتە ئاستێ مرۆڤان.
- ب نێرینا (ئبن خەلدون)ی، پەروەردە پرۆسەیەکە، بۆ هندێ تاکی بكەتە كەسەكێ جڤاكی، ئەڤ چەندە ژی ب رێیا رەوش و تیتال و بەهایێن جڤاكی و زانست و مەعریفێ بەردەست دبیت. هەروەسا ب نێرینا وی پەروەردە پرۆسەیەکا گرنگە د ژیانا مرۆڤی دا، چونكو دێ كارەكێ وەسا كەت، كو تاک ببیتە میراتگرێ وێ شارستانییەتێ یا كو مرۆڤایەتیێ ب دەستخۆڤە ئینای.
- ب نێرینا (ئبن قەیم)ی، پەروەردە گرنگیێ ددەتە هەمی رەخێن ژیانا مرۆڤی، بێی كو هیچ ئالیەكی ژبیر بكەت، یان پشتگوهـ ڤە ب هاڤێژیت.
- ب نێرینا (دكتۆر عەبدولكەریم بەكار)ی، پەروەردەكرنا زارۆكی بەری ژ دایكبوونێ دەستپێ دكەت، لەورا دبێژیت: بەری هزر د هندێ دا بكەی كو تە زارۆك هەبن، دڤێت بیر د هندێ دا بكەی، كا چاوا دێ وان پەروەردە كەی.
- (جوبران خەلیل جوبران)، هزر و نێرینەكا جودا بۆ پەروەردێ هەیە، لەورا پەیامەكێ ئاراستەی دایک و بابان دكەت و دبێژیتێ: زارۆكێن هەوە نەیێن هەوەنە، بەلکو یێن هەمی مرۆڤایەتیێ نە، هوین دشێن ڤیانا خۆ بدەنێ، لێ نابیت هزرێن خۆ بكەنە د سەرێ وان دا.
- (كەندال نەزان)، سەرۆكی ئینیستیتویا كوردی ل پاریسێ، ل دۆر پەروەردێ دبێژیت: مەزنترین سەرمایێ مرۆڤی نە زێرە بەلکو پەروەردە و زانستن».
- (مستەفا عەسكەریان) دبێژیت: ئارمانج ژ پەروەردێ ئەوە مرۆڤ بگەهیتە پلەیا كەمالێ و جەمالێ.
- (نێلسۆن ماندێلا) دبێژیت: پەروەردە بهێزترین چەکە بۆ گوهۆرینا جیهانێ.
- (ئەفلاتۆن) دبێژیت: گرنگترین ئەركێ دەولەتێ ئەوە كو زارۆكی ب باشی پەروەردە بكەت، چونکو راهێنانا زارۆكی ژ راهێنانا هەمی جۆرێن ئاژەلان ئاسێتر و ئالۆزترە. هەروەسا دبێژیت: ئارمانجا پەروەردێ چێكرنا مرۆڤەكێ باش و دادپەروەرە.
- (ئەرستۆ) دبێژیت: رها پەروەردێ یا تەحلە، لێ بەرهەمێ وێ یێ شرینە. دیسان دبێژیت: زارۆكێن خۆ نەچار نەكەن كو ببنە كۆپی یێن هەوە، چونکو ئەو بۆ سەردەمەكێ دی هاتینە چێكرن.
- (هێربێرت سپنسەر) دبێژیت: پەروەردە یا پێكهاتییە ژ بەرهەڤكرنا مرۆڤی بۆ هەمی قووناغێن ژیانێ.
- (ژان ژاك رۆسۆ) دبێژیت: مرۆڤ ب باشی ژ دایك دبیت، لێ جڤاك وی گەندەل دكەت، لەورا یا فەرە پەروەردە هەر ژ زارۆكینی بهێتە دەستپێكرن. هەروەسا دبێژیت: پەروەردە مینا پاپۆرەکێ یە، مرۆڤی ژ باهۆزێ رزگار دکەت. ب نێرینا وى پەروەردە بناغە و ژێرخانەیە، دڤێت سەرخانا جڤاكەكێ ساخلەم ل سەر بهێتە ئاڤاكرن.
- (ئێمیل دورکایم) دبێژیت: پەروەردە یا پێكهاتی یە ژ ڤەگوهاستنا هەمی وان بەها و كولتوور و تیتالان، ژ نفشەكی بۆ نفشەكێ دی.
- (فرۆید) دبێژیت: گرنگترین قووناغ د ژیانێ دا كو ببیتە بەرێ بنیاتی بۆ كەسایەتییا مرۆڤی قووناغا زارۆكینیێ یە، چونکو هەر تشتێ د ناڤ ناخێ زارۆكی دا دهێتە چاندن، هەتا د ژیانێ دا مایە ژ بیرا وی ناچیت.
- (ڤیكتۆر هۆگۆ) دبێژیت: ئەوێ قوتابخانەكێ ڤەكەت، دێ دەرگەهێ گرتیخانەكێ گریت.
- ب نێرینا (جۆن ویل مۆنت)ی پرۆسا پەروەردێ كارەكێ گرانە، لەورا دبێژیت: بەری ژنێ بینم، من شەش تیۆر هەبوون بۆ پەروەردەكرنا زارۆكی، نوکە من شەش زارۆك یێن هەین، بەلێ من چ تیۆر نینن بۆ پەروەردەكرنا وان.
- (مارگرێت) دبێژیت: ل شوینا هندێ زارۆكێ خۆ فێر بكەی هزر ل چ بكەت، فێر بكە چاوا هزر بكەت.
- (ویلیام باتلەر) دبێژیت: پەروەردە نە پركرنا ئامانەكی یە، بەلکو هەلكرنا شەمالكەكی یە.
- (كۆنفۆشیۆس) دبێژیت: هەكە تە پلانا سالەكێ هەبیت، برنجی بچینە، هەكە تە پلانا دەھ سالان هەبیت، داران بچینە، بەلێ هەكە تە پلانەكا دۆمدرێژ هەبیت بۆ ژیانا خۆ هەمیێ مرۆڤان پەروەردە بكە.
- (رۆبێرت دێ لامونیێ) دبێژیت: ئەوا ئەم د هەمبێزا دایكا خۆ دا فێر دبین، قەت ژ بیرا مە ناچیت.
- (ئیمانوێل کانت) دبێژیت: مرۆڤ تاكە بوونەوەرە پێدڤییە بهێتە پەروەردەكرن.
- (بێرتراند راسل) دبێژیت: ئەركێ مالباتێ و قوتابخانێ یە بەهایێن بلند د ناخێ زارۆكی دا بچینن، بۆ هندێ ببیتە زەمینەكا باش بۆ مۆرالەكا بلند.
- (جۆن دیوی) دبێژیت: پەروەردە ئالاڤەكێ گرنگە بۆ درێژەدان ب ژیانێ، ئانكو یا فەرە پەروەردە د هەمی قووناغێن ژیانێ دا هەبیت و یا بەردەوام بیت.
- (جۆن دانتۆن) دبێژیت: پشتی پاریێ نانی بۆ ژیانێ، گرنگترین پێدڤییا مللەتان پەروەردەیە.
ئارمانجێن پەروەردێ چنە؟
زانایێن بیاڤێ پەروەردێ، گەلەک ئارمانجێن جوداجودا بۆ پەروەردێ دەستنیشان کرینە، دێ ئاماژێ ب هندەک ژ وان کەین:
1- ئێک ژ گرنگترین ئارمانجێن پەروەردێ ئەوە، کەسەکێ هەڤسەنگ ژ لایێ هزری، لەشی و دەروونی ڤە بهێتە پەروەردەکرن و ئاڤاکرن.
٢- ئارمانجەکا دیتر ئەوە، تاکەکێ هشیار، بەرپرسیار، تێگەهشتی، پێگەهشتی و مفادار پەروەردە بکەت، بۆ هندێ شیانا خۆگونجاندنێ و پێکڤەژیانێ دگەل هەڤتەمەنێن خۆ هەبیت و بشێت خزمەتا خۆ و جڤاکی و مرۆڤایەتیێ بکەت، بشێت رۆلێ خۆ د ئاڤاکرنێ دا بگێریت و مرۆڤەکێ ئاڤاکەر، بەرهەمدار و ئەرکدار بیت د هەمی بیاڤێن ژیانی دا.
٣- ئارمانجەکا دیتر، چاندنا بەهایێن بلندێن ئەخلاقی و مرۆڤی نە د ناخێ تاکی دا، مینا: رێزگرتن، دلسۆزی، راستگۆیی، دەستپاکی، هەستکرن ب بەرپرسیارەتیێ، نەرمیاتی، ئاشتیخوازی، قەنجیکاری، هەستبەرزی، هاریکاری و… هتد. بۆ هندێ ببیتە مرۆڤەکێ مفادار، بکێرهاتی و بەرهەمدار بۆ جڤاکی، مرۆڤایەتیێ و ژینگەهێ و رۆلەکێ ئاڤاکەر ببینیت نەک وێرانکەر.
٤- ئارمانجەکا دیتر ئەوە، تاکی فێری کار و پیشە و زانستێن جوداجودا بکەت، دا باشتر، هویرتر و کویرتر هزر د ژیانی دا بکەت و بشێت د قادا ژیانێ دا سوارچاکەکێ خورت، چەلەنگ، دەستهەل و ژێهاتی بیت و شیانا کار و بزاڤ و داهێنانێ هەبیت.
٥- ئارمانجەکا دیتر یا پەروەردێ ئەوە، تاک ژ لایێ سۆزداری ڤە بهێتە پێگەهاندن، دا باوەری ب خۆ هەبیت و بشێت دگەل کاودانێن بەرتەنگ و ئالۆز خۆ بگونجینیت و شیانا چارەسەرکرنا ئاریشە و تەنگاڤیان هەبیت، ژ بەر کو تیۆرا (John Dewey) تەکەزێ ل سەر ڤێ چەندێ دکەت.
٦ ئارمانجەكا دیتر یا پەروەردێ ئەوە، كەسەكی پێبگەهینیت، كو یێ نەتەوەدۆست و وەلاتپارێز بیت و ب كار و بزاڤ و خوینا خۆ، پارێزڤانیێ ژ زمان و كولتوور و فۆلكلۆر و ناسنامەیا خۆ یا نەتەوەیی و نشتیمانی بكەت و دەستا ژێ بەرنەدەت.
٧- ئارمانجەكا دیتر ئەوە، تاك فێری هزركرنا رەخنەگرانە ببیت و بشێت لێكدانەڤێ بۆ بویەر و دیاردە و رەوش و كەتواری بكەت و ژ داڤێن چاڤلێكەریێ رزگار ببیت و ببێتە كەسەكێ هزرڤان و بیرمەند و خودان پەیام.
٨- ئارمانجەكا دیتر ئەوە، تاكەكێ ساخلەم و چەلەنگ بەرهەم بینیت، چونکو عەقلێ ساخلەم د لەشەكێ ساخلەم دایە، هەكە مرۆڤی لەشەكێ ساخلەم نەبیت، نەشێت ب عەقلەكێ ساخلەم سەرەدەریێ د گەل دیاردە و بوویەر و تەخێن جڤاكی دا بكەت.
٩- ئارمانجەكا دیتر یا پەروەردێ ئەوە، تاكی دویر بێخیت ژ توندرەویێ و تاكرەویێ و خۆپەرستیێ و شەرخازیێ و ئەزئەزیێ و رەگەزپەرستی و…هتد.
١٠- ئارمانجەكا دیتر ئەوە، ب رێكا پێگەهاندنا تاكەكێ زانا و دانا و تێگەهشتی و پێگەهشتی و ژێهاتی و بكێرهاتی و ساخلەم و بەرهەمدار، بكاریت جڤاكەكێ هشیار و ساخلەم چێكەت، كو بشێت ب سەر هەمی ئاستەنگێن ژیانێ زال ببیت و ببیتە جڤاكەكێ بەرهەمدار و داهێنەر و مرۆڤدۆست و ژینگەهدۆست.
