ل دەستپێکێ هەکە بەحسێ هونەری بکەین، ب درێژاهیا دیرۆکێ کارێ هونەری مینا کارێن دەستی و هۆزان و ستران… هەردەم وەک ئێک ژ نیشانێن ژێکجوداکەرێن نەتەوە و گەلان هاتینە نیاسین، ئەڤ چەندە وەک ناسنامەیا نەتەوەیی یا وەلاتان دهێتە هەژمارتن، د ڤێ ڤەکۆلینێ دا دێ بزاڤێ کەین کورتیەکێ ژ هونەرێ ژنێن کورد و کوردستانێ نیشا بدەین.

هونەرێ ژنێن کورد رەنگڤەدان و بەرجستەکرنا فەرهەنگ و هونەرەکێ رەسەن یێ کوردستانێ یە، ژنا کورد چو جاران ژ جڤاکێ خوە و کێشەیێن وێ دویر نەبوویە، هەردەم د ناڤا مالبات و جڤاکی دا جهێ رێز و تەقدیرێ بوویە، هەر دیسان هەکە پێداچوونەکا گشتی ل سەر رۆلێ ژنێن کورد د هونەر و کارسازییا ژنێن هەر چار پارچەیێن کوردستانێ دا بنێرین هەر تێبلەکا وان هونەرەک ژێ دباریت ب تایبەتی ژنا بەرێ، د نها دا ئەو هونەر ل دەف ژنا کورد گەلک یا کێم بوویى، ئەم دشێن بێژین ئەگەر هەبیت ژی ب شێوازەکێ دییە، ئانکو یێن هاتینە گوهۆڕین، هەر د کەڤن دا ژنا کورد شارەزا و بسپۆر هونەری بووینە، ئەڤجار هەر کارەک بیت یان هونەرەکێ تایبەت بیت، وەک سترانگۆتنێ یان سەما کرنێ هەتا گۆڤەند و دیالانان یان ژی هەر هونەرەکێ دی بیت، مینا چێرۆک و هوزان، ڤەهۆک، رستن و چنین و شێوەکاری… هتد.

د بەرێ دا هونەرێ رستن و چنینێ ب کارێ ژنێ دهاتنە هەژمارتن، وەک ژنێن تەڤنکەر یێن مەحفیر یان فەرش و بەڕک چێ دکرن، وەک مەحفیر و بەڕکێن باژێرێ سنە (سەنەندەج) ژ یێن هەر دەرێ ب ناڤودەنگتر بوون، ب دەستێن کچ و ژنێن کورد  دهاتنە دروستکرن(1). ئەڤجار تەڤنکەر یان هونەر پیشەیا گوندان بیت یان باژێران، لێ ئەڤ کارە زێدەتر ل گوندان د هاتنە ئەنجام دان، هەر ژ شەکرنا هریێ، تەشی رستنێ و دروستکرنا تەڤنان، ئانکو چێکرنا خرار و رەشمال، مەحفیر، پارزیک و چاندکێن ژن و زەلامان، دیسان تەنگا دەواران هەتا تشتێ لاندکێن زارۆکان هەتا دگەهیتە بەردەستکان و سەرەرایێ وێ چەندێ ب گول و نیگارێن جوان و رەنگا و رەنگ د نەخشاندن، هەمی ب شیان و شارەزایی ب دەستێن ژنێن کورد د هاتنە ئەنجام دان، نموونە د ناڤ گوندێن نهێلێ دا هەتا دەڤەرا ئامێدیێ خانما (بەسنا محەمەد) ب کارێ خوە کەسەکا ناڤدار بوویە ب ژنەکا تەڤنکەر و ب نەخش و نیگارێن جوان ب بسپۆریەکا تەمام و دەستزێڕین و ب دەستهەل یا ناڤدار بوو، ژ بەر کو ئەو وەک هۆستایەکی بوو، ژ بۆ ژنێن تەڤنکەر ل دەڤەرێ دا… هەر دیسان وەکی د. بەدرخان سندى د پەرتووکا (جڤاکێ کوردی ب دیتنا رۆژهەلاتناسیێ) دا، ئاماژە ب هندێ دایە کو (شمیت، دانا ادموز) د ئەزموونا خوە دا دبێژیت، ژنا کورد سەرەڕایێ وان هەمی کارێن ب زەحەت کو مل ب ملێ زەلامی ب هەمی کاران رادبوون، ژبلی خودانکرنا زارۆیان و تەرشوتەوالان و بارکرنا دەواران و کیشانا ئاڤێ… زێدەبارێ وێ هەمیێ ئاماژە ب هندێ دایە کو ژنا کورد دەمێ ل رێکەکێ دچوو پارزینکەکێ مەزن ب پشتا وێ ڤە گرێدایی و هێسترەکا بارکری ل پێشیا خوە دهاژوت و دبەڕا گۆرە د دەستی دا درێستن و چنین(2). ئەڤە ئاماژەیە بۆ وێ چەندێ کو د هەر دەمەکی دا و د هەر کاودانەکی دا بیت ژنا کورد دەست بەردارێ هونەر و پیشەیا خوە نەبوویە. هەتا گەلەک جاران بۆ مە هاتیە ڤەگوهاستن کو د بەر وان کارێن زەحمەت و کاودانێن دژوار دا کو ژنا کورد ب دەنگێ خوە یێ رەسەن ستران و ڤەلۆرین د بەر کارێن خوە ڕا گۆتینە، ژ بلێ هونەرێ دەستی و کارکرنێ هونەرێ ستران و هۆزان گۆتنێ ژی ل دەڤ یێ هوڤانە بوویە، ئانکو د ئێک دەم دا دو هونەر ژێ دبارین، کارێن دەستی و هوزان و چێرۆک و ستران د بەر وێ رستن و چنینێ ڕا دگۆتن، ئەڤ هەمی قووناغێن جودا جودا  نە کارەکێ ب سەناهی بوو، لێ ل گەل دژواریێ خۆشیەکا بێ وێنە ژێ وەردگرت. هەروەسا یا ژ وێ ب زەحمەتر درواردانا جلکان ب دەستێن خوە یێن زێڕین، وەک نها ئامیرێن دروارێ نەبوون هەمی ب دەستێن ژنێ و زێدەبارێ هندێ پتریا جاران ب شەڤێ ل بەر رۆناهیەکا کێم دهاتنە دروین، ژ بەر کو ب رۆژ ب کاروبارێن دی ڤە دمژوول بوون، ئەڤە ب تنێ ئەو هونەرێ ل بەرچاڤە هەکە نە چەندین کارێن دی یێن ب زەحمەت ئەنجام ددان.

ژنا کورد ناڤودەنگیا خوە هەبوویە هەتا گەلەک رۆژهەلاتناسان وەسافا ژنا کورد ب هونەر و چالاکی و زەحمەتا وێ د ناڤا ژێدەر یان ژی بیرەوەری یێن خوە دا ب وەسفەکا جوان بەحسکرینە، نموونەیا هەرا بەرچاڤ (مەستوورە ئەردەلانی- ماه شەرەف – ١٨٠٥-١٨٤٧) مەستوورەخانا شۆخ و شەنگ ب (ئاڤا زێڕی) ناڤکریە، ژ بەر هونەرێ ئاخفتنا وێ یا خوش و شرین، ب وێرەکی و چاڤنەترسی ب هونەرەکێ ب هشیاری هەلبەستێن خوە ب خەتەکێ و دەربڕینەکا جوان و باش د نڤیسین (3). مەستوورەخان ژبلی هەلبەسڤان و نڤیسەرەکا مێژوویی یا ب ناڤودەنگە، د هونەرێ نڤیسینێ دا یا بسپۆر و شارەزا بوو. هەر چەندە مە بەری ناڤبریێ ژی چەندین ژنێن ب هونەر و پیشەیا خوە یێن ب ناڤودەنگ هەنە مینا: حەیران خانما دونبەلی کچا کەریم خانێ دومبەلی کو خانمەکا بەرنیاس بوو ل رۆژهەلاتێ کوردستانێ ل چەرخێ سێزدێ، پێنج هزار بەیت ب زمانێ کوردی، فارسی و تورکی ل دویڤ خوە هێلاینە. دیسان صاحبێ سولتانی دونبەلی، کچا کەریم خانێ دومبەلیێ ل چەرخێ سێزدێ دا دژیا یا بسپۆر بوو د کارێ هونەرێ دەستی دا و هۆزان ڤەدهاندن، وەک نموونە: پارچە د هوزانەکی دا وەسفا جوانیا رەوشت و شێوازێ ژیانا شاهزادەیەکی دکەت.

شازادە حسن دلیر و لشکرشکن است

شاهزادە یێ وێرەک و ئازایە و دشێت لەشکرێ دوژمنی تێک بشکێنیت.(ئانکو ئاماژەیە بۆ ئازایەتی و قەهرەمانیا وى د شەران دا).

شازادە باکمال شرین سخن است

ئانکو ژبلی ئازایەتیێ (نیشا ددەت، شاهزادەکێ خودان ئەدەب و زانینە و یێ ئاخفتن خوش و شرینە).

در باغ شهنشهی خرامان سروى است

د ناڤ باخچێ شاهاتیێ دا، ل ڤێرە شاهزادە هاتیە چواندن(تەشبیهکرن) ب دارا سەروێ (بۆ جوانی و ڕێکوپێکیا بەژن و بالا وى).

در گلشن خسروى گل یاسمن است

د ناڤ گولستانا خوسرەوی دا، ب گولا یاسەمینێ (بۆ چواندنا شاهزادە) بۆ نازکی و بهێنخۆشیا رەوشتی وى).

دیسان (سریێ دیاربکری – ١٢٣٠- ١٢٨٣) ژبلێ ڤەهاندناهەڤۆکان کارێ دەستێ وەک هونەرێ رستن و چنینێ و چێکرنا گۆزکێن جوان و رەنگدایی… هتد دروست دکرن. هەروەسا (جیهان ئارا، خانما پاوەیی – ١٨٥٩- ١٩١١) ب زمانێ کوردی ب زارێ هەورەمانی شعر د ڤەدهاندن (4).

نها مە بەحسێ هندەک ژنێن رۆژهەلاتێ کر، دیرۆکا کوردان دا یا تژییە ژ نموونەیێن وەسا، هەکە ئەم بهێن کورتیەکێ ل سەر خانما هێژا مهرەبانێ(١٨٥٨-١٩٠٥) یا پشکا باشووری بکەین، ئێک ژ وان شاعیر و هونەرمەندان بوو کو ناڤودەنگیا خوە ل دەڤەرێ هەبوو، مهرەبان کچا مەلا حەسەنێ ل سالا ١٨٥٨ێ ل گوندێ مایی بەرواری بالا ژ دایکبوویە، ناڤێ وێ یێ دروست (مەهبانوو) بوویە، بەلێ ب ناسناڤێ مێهرەبان هاتیە نیاسین، هەر ژ زارۆکینیا خوە وێ شارەزاییەکا زێدە د هونەرێ نەخش و وێنەکێشانێ دا هەبوو، ب تایبەتی چێکرنا بەڕکێن دەستی یان مەحفیران ب شارەزایی و جوانیەکا وەسا چێ دکرن د وى ژیێ کێم دا مینا هونەرمەندەکا خودان شیان دهاتە نیاسین، بەلێ وێ حەز ب تنێ ل سەر چێکرنا مەحفیرا نەما، ژ بەر ژێری و بلیمەتیا وێ کو ب زانین و حکمەتا خوە ل گوند و دەڤەرێ دهاتە نیاسین، حەزا خواندنێ و فێربوونێ هەبوو، ل سەر دەستێ بابێ خوە فێرێ خواندن و نڤیسینێ بوو، د دەمەکێ کێم دا گەهشتە ئاستەکێ بلند یێ هشیاریێ. ژ بەر دلوڤانی و دلپاکیا وێ بریاردا زانین و رەوشەنبیریا خوە پێشکێشێ کچ و ژنێن گوندێ خوە و دەڤەرێ بکەت، ب هاریکاریا بابێ خوە دەست ب فێرکرنا وان کر د وارێ خواندن و نڤیسین و چێکرنا کارێن دەستی مینا تەڤن و مەحفیران… .

ب تنێ ئەڤ هونەرە نەبوون بەلکو هەر ژ زارۆکینیا خوە گەلەک حەز ژ هەلبەست ومۆزیکێ دکر، چونکو خودان هەستەکێ نازک و دلەکێ پڕ ژ ئەڤین هەبوو، د زمانێ کوردی، عەرەبی و فارسی دا یا شارەزا بوو، ب وان زمانان شعر دنڤیسین. ئەوا شیایی خوە وەک ژنەکا بلیمەت بسەلمینیت کو تایبەتمەندیێن ژنەکا تەمام تێدا هەبوون، شعرێن وێ زێدەتر ل سەر عەشق و ئەڤینێ، جوانیێ و تێکەلبوونا د گەل سروشتی نە، سالۆخەتێن جوانی و ژێری و بلیمەتا وێ  گەهشتە میرێ بەرواریان، لەورا میری بریاردا سەرەدانا مالباتا وێ بکەت، لێ دەمێ میرێ شیانێن وێ و جوانیا وێ دیتی مەندەهۆش دمینیت، ئێکسەر داخوازا خواستنا وێ ژ بابێ وێ دکەت، بابێ وێ ژی بێ گیرۆ بوون رازی دبیت ل سەر داخوازیا وى، لێ مهرەبان خاتوون دکەڤیتە د ناڤا خەمان دا، نەدزانی ب چ رێ میری ئاگەهدار بکەت کو ئەڤیندارا پسمامێ خوە (فەقی ئەحمەد )یە، ب شارەزایی و ژێریا خوە ب رێیا شعرەکا خوە میری ئاگەهدار دکەت، دەمێ دبێژیت:

ئەز چى بێژم چى بەیان کەم کی بە حالێ من دزانی

مەخفیانان ئاشکرات کەم ئاهـ ژ ڤی دەردێ گران

ئاهـ ژ دەست عەشق و ئەڤینا کەفتمە تازیێ و شینا

کی دێ ساخ کەت ڤان برینا چو ژ دل سەد ئاخ و ژان

دەردەکی زۆری گرانە عەقل و هۆش من چ نەمانە

مام پەپیک و بێ خودانە کی دییە ئەڤ چ زەمانە….

دەمێ میرێ های ژ پەیڤ و رامانێن وێ هۆزانێ بووى، تێگەهشت کو مهرەبان ب کەسەکێ دی ڤە یا گرێدایە و ئەو چو جاران د گەل وێ بەختەوەر نابیت، لەورا مەزناتی و ب مەردینی بەرسڤا وێ ب چەند بەیتێن هەلبەستەکێ بۆ وێ دا و دیار کر:

دلێ دو عاشقان ب زۆرى ناهیتە بڕا

هون ببنە یەک، ئەز ڕێگرا ناکەم

بۆ وە بەختەوەریێ ژ یەزدانی دکەن

 لێ مخابن پڕانیا بەرهەمێن وێ ژ ئەگەرێ شەڕ و هەڤڕکی و نەخوشییێن بەردەوام ل دەڤەرێ بەرزە بووینە، بەلێ ئەوێن مایی نیشانا دەستهەلاتا وێ یا زمانی ددەت (5).

دیسان ژن د ناڤا هونەرێ سترانگۆتنێ و سەماکرنێ دا، د ڤی واری دا مە گەلەک هونەرمەندێن ژن یێن چەرخێ بیستێ هەبوون، وەک مریەم خان، و عایشەشان، گولبهار… هەتا دگەهیتە هەلال خانا نهێلی… لێ د وارێ سەماکرنێ دا ئەگەر لێ بنێرین کەسک نینە کو ناڤەکێ تایبەت ب خوە ڤە گرت بیت یان ژی وەکو ڤان هۆزانڤان و سترانبێژان د ناڤا گەلێ خوە هەتا وەلاتێن بیانی بناڤودەنگێ خوە هەبیت ژ بلی کچا کورد لەیلا عەبدلرەزاق (١٩٠٨-١٩٨٦) شاهژنا سەمازانا ژێهاتی، نە ب تنێ د ناڤ کوردان دا بەلکو ل جیهانا دەرڤە ژی هەمان کەسا سەرکەفتی و بەرنیاس بوو، ئەم د ڤێ گۆتار و ڤەکۆلینێ دا دێ زێدەتر ژ ڤان هونەرمەندێن ژن ل سەر کچا کوردان یا ب ناڤودەنگ لەیلا عەبدلرەزاق بەحس کەین، ژ بەر کو لەیلا عەبدلرەزاق ئێکەم کچا کورد بوو د وارێ هونەرێ سەمایا بالێ دا ل مێژوویا کوردستانێ و نەتەوەیا کوردان و ل ڕۆژهەلاتا ناڤین دا دەرکەفتی کو ل سالا ١٩٣٠ێ بوویە ئێک ژ ب ناڤودەنگترین سەماکارێن ژنێن جیهانێ.

لەیلا ل سالا ١٩٠٨ ل ئەستەنبولێ ژ دایکبوویە، لەیلا کچا عەبدولرەزاق بەدرخان و نەڤیا بەدرخان پاشایە. ل سالا ١٩١٢ێ پشتی دەولەتا عوسمانێ فەرمانا نەهێلانا بنەمالا بەدرخانیان ددەن، دچنە رۆژهەلاتێ کوردستانێ ل باژێرێ خوى دمینن، بابێ وێ عەبدلرزاق تاکە کوردەک بوو کو ل وى سەردەمی دا ئامیرێ پیانویێ ل مالێ خوە دا هەبوو، و کچا خوە فێرێ موسیقێ کر بوو، هەولا هندێ دا بوو کچا وى فێرێ خواندنێ و هونەری ببیت. هەلبەت هەولێن عەبدلرزاق بۆ پەروەردەکرنا کچا خوە د وی سەردەمی دا کێم وێنە بوون. یادیارە هزر و بیرێن ناسیونالیسا پێشکەفتیخوازا بابێ وێ باندۆرەکا زۆر ل سەر پەروەردە بوونا رۆحا هونەری یا لیلایێ دا هەبوو، بێگومان هەکە ئەڤ هزر و بیرێن پێشکەفتی یێن بابێ لەیلایێ عەبدلرزاق نەبانە، هەلبەت چو کچێن کوردان ئەڤ چەندە نەدکر کو ببیتە سەماکار و ل ئەوروپا ل دویڤ ناڤودەنگیا خوە دا بگەڕیت و ل سەر تەختێ شانۆیا شانزەلینزێ یێ فەرەنسا سەمایا بالێ یا رۆژهەلاتێ بکەت (6).

پشتی بریارا نەهێلانا بنەمالا بەدرخانیان ژ لایێ ئیمپراتۆریەتا عوسمانی دەرکەفتی، بۆ ماوەکێ ماینە ل رۆژهەلاتێ کوردستانێ و پاشی لەیلا و دایکا خوە بەر ب میسرێ ڤە چوون و لەیلایێ ژییێ خوە یێ زارۆکینیێ ل وەلاتێ میسرێ بۆراندیە.

هەروەسا پشتی جەنگا جیهانی یا ئێکێ (١٩١٤-١٩١٨) وەلاتێ میسری بجهـ هێلا و چوویە ئەوروپا و ل وێرێ ژیانا خوە دەستپێ کریە. ل سویسرا خواندنا خوە تەمام کریە، پاشی ل پەیمانگەها بالێ ل ئەلمانی خلاسکریە و ل فەرەنسا نیشتەجێ بوویە. سەما و سەماکرن هەر ژ زارۆکینیێ بالا لەیلایێ ڕاکێشایە، ئانکو حەز و ڤیانا وێ بۆ سەمایا بالێ یا بێ سنۆر بوو، لەیلا هێشتا زارۆک بوو، ب سروشتێ خوە ب تەماشاکرنا سەمایا ژنان فێری سەمایێ بوویە و گەلەک حەز ل سەر هەبوو. ب تایبەتی پشتی مانا وێ ل ئەوروپا، هەمی هیڤی و ئارمانج و ئارەزوویا وێ د ژیانێ دا سەما و خواندن و ڤەکۆلین ل سەر سەما و ئافراندن د هونەرێ بالێ دا بوو، ب تایبەتی ئەو سەمایێن لەیلا بەدرخانی ئەنجامی ددا چ ژێدەر و بنەمایەک نەبوون، بەلکو داهێنانا هزر و بیر و ئارەزوویا لەیلایێ ب خوە بوون، لڤینێن وێ گەلەک د بالکێش بوون (7).

 لەیلا بەدرخان زێدەباری سەمایا بالێ شارەزایی د هونەرێ موسیقێ و سەمایا جۆرا جۆرا رۆژهەلاتا ناڤین دا هەبوو، ل سالێن ١٩٣٠-١٩٦٠ێ بەردەوام دبیت، سەمایەکا سەرنجڕاکێش و ب ناڤودەنگ ل وەلاتێن ئەوروپی ب تایبەتی ل نەمسا، ئەلمانیا، سویسرا، فەرەنسا، بەلجیکا و ئیتالیا… پێشکێش دکر، پشتى وێ چەندێ ناڤودەنگیا وێ بەلاڤ دبیت هەر ئێک ژ ڤان وەلاتان گۆتار و چاڤپێکەفتنا د گەل دا دکەن، ل رۆژنامە و گۆڤاران دا بەلاڤ دکەن، مینا: گۆڤار و رۆژنامەیێن فەرەنسی فیگارۆ(Le Figaro)، لێبیرتی(Le Liberte)،  جیهانا موسیقا (Le Monde Musicl) رێبەرا موسیقا( Guid Musicl) یان رۆژنامەیەکا ب ناڤودەنگ یا سویدى ئەفتۆن بلادت(Aftonbladet)، چەندین رۆژنامە و گۆڤارێن دی ل چەندین وەلاتان ب وێنەیێ لەیلایێ دهاتنە وێنەکرن، لێ ب تنێ ناڤودەنگیا خوە وەلاتێ ئەوروپی و ئەمریکا نە بوو، بەلکى ل جیهانا عەرەبی و تورکیا ژی ناڤودەنگیا خوە هەبوویە. ژ بەر هونەرێ وێ یێ تایبەت هاتە داخوازکرن بۆ ئەمریکا و کەنەدا و چەندین وەلاتێن دی بۆ نمایشکرنا سەمایا وێ یا جوان و بالکێش. لەیلا بەدرخان وەک کچەکا کورد باندۆرەکا زۆر لەسەر نمایشا بالێ هەبوو، بەتایبەتی د ناڤ خەلکی دا وەک شاهزادەکا کورد دهاتە نیاسین. سەرەرایێ هندێ کو لەیلایێ ژیانا خوە هەمی ل ئەوروپایێ بۆراندیە، لێ هەردەم ب شانازی ڤە خوە وەک کچەکا کورد دایە ناسین (8).

نامەیێن مێژوویی یێن لەیلایێ ڤان ڕاستیا دەسەلمێنن، بنەمالا تێکۆشەر یا بەدرخان پاشای باندۆرەکا زۆر ل سەر دەرکەفتنا لەیلایێ مینا هونەرمەندەکا کورد هەبوو. لەیلا کچەکا گەنج بوو دەمێ بابێ وێ عەبدلڕەزاق بەدرخان وەغەرکری، وەکى ل پێشیێ مە ئاماژە پێدایی عەبدلرەزاق بەدرخان تاکە سەرکردەی کورد بوو کو پیانۆی ل مال خوە دا هەبوویە.

هەر دیسان شاهزادە لەیلا کچەکا ڕەوشەنبیرا کورد گەلەک حەز ل سەر خواندنێ و رۆپەلێن مێژوویێ هەبوو و ڤەکۆلین ل سەر رێورەسمێن زەردەشتی و ڕێوڕەسمێن کەڤنێن ئێرانی، میسری و هندستان و سەمایا ئایینێ ڕۆژهەلاتی دکر. ئێکەم ژنا هونەرمەندا کورد بوو کو ب ناسنامەیا نەتەوەیی یا خوەڤە هاتیە د ناڤا رۆپەلێن مێژوویا جیهانێ دا، ئەلبۆما مێژوویا جیهانی و ئەرشیفێ وان تژینە ژ وێنەیێن جوان یێن شاهزادەیا کورد لەیلا بەدرخان.

پشتی ژییێ وێ مەزن بووی نەشیایە درێژی ب نمایشا خوە یا جوان یا بالێ و سەمایێ بدەت، بەلێ ل گەل وێ چەندێ یا بەردەوام بوو ل کارکرن د وارێ ڕۆەوشەنبیری و خواندن و ڤەکۆلینان دا هەتا وەغەرا دوایی ل پاریس ل سالا ١٩٨٦ێ کرى(9).

ل ڤێرە بۆ مە دیار دبیت ژنا کورد ژ هەر ژنێن وەلاتەکێ دى ب هێزتر و شارەزارەتر و ب شیانتر بوویە، نموونا هەرا بەرچاڤ ئەو ژنێن هونەرمەندێن ل سەدێ سێزدێ دا دژیان هەتا دگەهیتە نها پڕانیا وان شیاینە هۆزانێن خوە ب سێ زمانان بنڤیسن، ئانکو ژ بلی زمانێ خوە یێ دایکێ شارەزایێ چەند زمانێن دی ژی دا هەبوون.

هەر دیسان ژنا کورد وەسان کار دکر کو مالباتا خوە ب رەنگەکى ب رێڤە دبر کو پێدڤی ب چو کەرەستەیێن کڕینێ نەبن، ئانکو ژنێ و کچا کورد رۆلەکێ ئابۆری یێ هەرە گرنگ دگێڕان. بۆ نموونە چێکرنا مەحفیران هەتا دگەهیتە جلکان، هەروەسا ژ ئالیەکی ڤە ئەو هەمی کارێن ناڤمالێ ئەنجام ددان و ژ ئالیەکێ دی ڤە ئەرکێ گران یێ ئاژەلداریێ ب تایبەتی ب بەرهەم ئینانا بەرهەمێن ئاژەلی ل سەر ملێن ژنێ بوو… زێدەبارێ وێ چەندێ دەمتەرخان دکرن ژ بۆ چاندنێ و بەرهەمێ ناڤمالێ وەک پیشەیا رستن و چنینێ.

یا ژ وان ب زەحمەتر مل ب ملێ زەلامی ڤە بوو د هەمی کاودانێن دژوار دا، ئانکو ئەرکێ هەرە گران ل سەر ملێ ژنێ بوو، ژ بەر کو گەلەک جاران زەلامی های ژ وێ کاودانێ نەبوو ژن یان خێزانا وى  ب گشتى د ناڤ دا دژیت، ژ بەر کو پڕانیا جاران زەلام د ئەرکێ خوە یێ سەربازى یان د بەرگیریا وەلاتی دا بوو، وەک پێشمەرگەهەک کو ب تنێ ب شەڤ د ناڤ مال و زارۆکێن خوە دا دما، ئەڤجا ژنێ ژبلی ئەرکێ خوە یێ گران یێ زەلامێ خوە ژی ل سەر ملی بوو، لەورا ناڤودەنگیا خوە د جیهانا دەرڤە ژی دا هەبوویە، وەک پەرتووکێن رۆژهەلاتناسان دا وەسفا ژنا کورد کریە، چ ژ ئالیێ زەحمەتکێشانا وێ یان شارەزا و بسپوریا وێ د کاری دا، ئەم دشێن بێژین ژنا کورد د گەلەک کاران دا ئێکەم بوون ل رۆژهەلاتاناڤین هەتا دگەهیتە ئەوروپا و ئەمریکا نموونەیا وان مەستوورە خانا ئەردەلانی و لەیلایا کچا بەدرخانیان… هتد، بەلێ ب مخابنی ڤە مێژوونڤس و ئەدیب و رۆناکبیرێن کورد وەکو پێدڤی ل سەر هونەرێ ژنێن کورد نەنڤیسییە.

ژێدەر و پەراوێز:

 پەراوێز:

1- دکتۆر بەدرخان سندى، جڤاکێ کوردی د دیتنا رۆژهەلاتناسێ دا، وەرگێران ژ عەرەبی: صەلاح عەبدلعەزیز، چاپا١، (تهران: ٢٠٢٤)، ل٢١٣.

2- معصومە محمدى سیف، نگاهی بە فرهنگ هنرهای دستى زنان کردستان، فصلنامە پژواک زنان در تاریخ، سال دوم، تابستان ١٤٠١، شمارە پیاپی ٦، ص٦.

3- عبدالجبار محمد الجبارى، ئافرەتە ناودارەکانی کورد، بە یاریدەی وەزارەتی کاروباری شیمال لە چاپ دراوە، ١٩٦٩، ل ٥١.

مەستوورە ئەردەلانی یان ژی مەستوورە کوردستانی یا ب ناڤودەنگبوو، ل باژێرێ سنە(سەنەندەج) ل رژهەلاتا کوردستانێ ل سالا ١٨٠٥ ژ دایکبوویە، ژ مالباتەکا خانەدان و ب ناڤودەنک یا کوردان بوو، زمان و ئەدەبیات،کوردی، عەرەبی، و فارسی و فەقهی ئیسلامێ ژ بابێ خوە فێر بوویە، …بۆ پتر پێزانینان بنێرە: دکتر صدیق صفی زادە،(بورەکەی)،دیوان مستورە کردستانی، چاپا اول، (تهران: ١٣٧٧، ص ١٤.

4- دکتر سوران کردستانی، زنان نامی کرد، https://sorankurdistani.com/2022/03/10/famous-kurdish-women/.

5- نارین عمر؛ بهجت احمد، مشاهیر الکرد، الطبعە الأولى، (قامشلو: ٢٠٢١)، ص ص ٤٦-٧٣.

6- بوخارى و شیار، ژنە بەدرخانییەکان، (هەولێر: ٢٠٢٢)، ل ٢٩.

7- https://www.kurdipedia.org/?q=20230501124549486926&lng=12.

8- بوخارى و شیار، ژێدەر و بەرپەڕێ بەرێ.

9- https://www.kurdipedia.org/?q=20230501124549486926&lng=12.

ژێدەر:

1. https://www.kurdipedia.org/?q=20230501124549486926&lng=12
2. نارین عمر؛ بهجت احمد، مشاهیر الکرد، الطبعە الأولى، قامشلو: ٢٠٢١.
3. بوخارى و شیار، ژنە بەدرخانییەکان، (هەولێر: ٢٠٢٢)، ل ٢٩.
4. دکتر سوران کردستانی، زنان نامی کرد، https://sorankurdistani.com/2022/03/10/famous-kurdish-women/.
5. دکتۆر بەدرخان سندى، جڤاکێ کوردی د دیتنا رۆژهەلاتناسیێ دا، وەرگێران ژ عەرەبی: صەلاح عەبدلعەزیز، چاپا ئێکێ، (تهران: ٢٠٢٤).
6. عبدالجبار محمد الجبارى، ئافرەتە ناودارەکانی کورد، بە یاریدەی وەزارەتی کاروباری شیمال لە چاپ دراوە، ١٩٦٩.
7. معصومە محمدى سیف، نگاهی بە فرهنگ هنرهای دستى زنان کردستان، فصلنامە پژواک زنان در تاریخ، سال دوم، تابستان ١٤٠١، شمارە پیاپی.
8. مەستوورە ئەردەلانی یان ژی مەستوورە کوردستانی یا ب ناڤودەنگبوو، ل باژێرێ سنە (سەنەندەج) ل رۆژهەلاتێ کوردستانێ ل سالا ١٨٠٥ ژ دایکبوویە، ژ مالباتەکا خانەدان و ب ناڤودەنک یا کوردان بوو، زمان و ئەدەبیاتا کوردی، عەرەبی و فارسی و فەقهێ ئیسلامێ ژ بابێ خوە فێر بوویە، بۆ پتر پێزانینان بنێرە: دکتر صدیق صفی زادە (بورەکەی)، دیوان مستورە کردستانی، چاپا اول، (تهران: ١٣٧٧).