مەلایێ جزیری د ڤێ شاکارا نەوازە دا ، تابلۆیەکا فرەڕەهەند یا عیرفانی و ئیستاتیکی دنەخشینیت، کو تێدا واتایێن زەمینی و ئاسمانی د سەمايەکا بێ ڤەقەتییان دا ئێک دگرن.

مەلایێ جزیری ب پەیڤێن هەری ڕەسەن دەست ب قەسیدەیا خۆ دکەت، کو خواندەڤان ب تنێ ل هەمبەر دێڕەکا سادە یا هەلبەستێ ڕانەوەستیت، بەلکو دب ەتە ناڤ ئەتلەسا گەردوونی یا حەزکرنەکا تازی و ئەۆستراکت دا؛ عەشقەک کو تێدا سنورێن د ناڤبەرا جوانکارییا زەمینی و تەجەللییا ئیستاتیکییا ئیلاهی ژ ئێک جودا دبن.

ئەڤ دەقە هەلگرێ زمانەکێ بلند و پڕە ژ ڕیتما هەڤسەنگ و موزیکەکا هاڕمۆنی؛ بکارئینانا کێشەیا عەرووزی و دوبارەبوونا د ناڤبەرا بڕگەیان دا، ئاوازەکا ناڤەکی بەخشیتە دەقی، کو نەبیستۆکان دکەتە دەنگ و ئاوازەکا عیرفانی یا باڵکێش.

د بیاڤێ زمانەڤانی دا، بۆ هندێ کو بها و بنەمایێن ڕەوانبێژیێ بپەژرینیت، جزیری مفای ژ ئاڤاکرنا فرەڕەهەند و تێکهەلکرنا ئەدەبیاتا عەرەبی و کوردییا کرمانجی وەرگرتییە؛ چەمکێن وەکی (یەدێ بەیضا، طوور و وادی ئەیمەن) ب تنێ چەمکێن ئایینی و ئەفسانەیی نینن، بەلکو زمانێ هەلبەستێ ژ ئاستێ ئاسایی بۆ ئاستێ ڕەمزی یێ تەسەوفێ بەرز دکەن.

د ناڤا ڤان هێما و ڕەمزان دا، وێنەیێ مەعشوقێ بێوێنە و ب سەنگ دهێتە بەرچاڤان، کو ب تنێ (شەهێ شێرین زەبان) و کچەکا خانەدان نینە، بەلکو خۆ ب خۆ بەرجەستەبوونا نوورا تەجەللیێ یە. دەما جزیری ئاماژەیێ ب نوورا سەر چیایێ طوورا موسایی دکەت، سەمایا جەستەی دبیتە پڕشەنگا تەجەللیا (نوور ل سەر نوورێ) و مەعشوق دبیتە حەقیقەتەک کو عەقلێ ئاسایی شیانا تێگەهشتنا وێ نینە. د ڤی ڕەهەندێ فەلسەفی دا، عەشق وەکی بنەمایێ بوون و زانینێ دهێتە تەمەشاکرن، جهەک کو تێدا عاشق (نە هشیارە ژ وێ بەرقێ) و د ناڤ سووتنا ناخێ خۆ دا بهوشتییە. ئەڤ هەستکرنا ب نەبوونێ، ناڤەرۆکا حیکمەتا عیرفانی یە کو تێدا عاشق جەستە و گیانێ خۆ دکەتە قوربانی، دا بگەهیتە حەقیقەتەکا بلندتر.

ئیستاتیکییا دەقی ب ڕێیا تێکهەلکرنا ڕەنگ و ڕووناهی و تاریاتیێ دگەهیتە گوپیتکێ، هەڤدژییا د ناڤبەرا (زولفێ چەوگان) و (ڕەشت و زێن موقەووەس) دا ل گەل (سپێدە) و (ئەنیماهێ شەفەق)ێ، دیمەنەکێ شێوەکاری یێ وەسا دئافرینیت، کو وەکی تابلۆیەکا ڕۆشنگەری د هزرا خواندەڤانی دا دمینیت.

(جام، مەی و فەرفوور) د کۆنتێکستا هەلبەستێ دا ژ ئامرازێن مەستییا دنیایی دەرباز دبن و دبنە هێمایا مەستییا ڕوحی و چوونا د ناڤ ئەڤینا مەعشوقی دا. ل دویماهیێ ژی، جزیری وەکی نەخۆشەکێ ل دیوڤ (مەسیح) یێ دەرمانکەر دگەڕیت، حەکیمەک کو دکاریت دەردێ (بریندارێن تیرێن عەشقێ) ساڕێژ بکەت.

ب ڤی ئاوایی، ئەڤ شاکارە ژ ڕوانگەهەکێ د ناڤبەرا جوانییا دێمێ زەمینی و مەعریفەیا پڕ ژ ئیلهاما ئاسمانی دا پێکدئینیت، ب ئاوایەکێ کو تا ڕۆژگار دچن، ڕوحا ڤان پەیڤ نەخشەیان بەر ب ئەبەدیەتێ دفڕیت.

ژ گۆشەنیگایا ڤان بەرێخۆدانێن مە، بۆ ڕەهەندێن دەقی وەکی ئێکەیەکا ئێکگرتی و هەڤگرتی، بزاڤی دکەین ل دویڤ ئاستێ تێگەهشتن و ڕادەیا شیانێن خۆ بۆ ڤەکرنا هندەک کۆدێن د ناڤ دەقی دا، ب جودا خواندنێ بۆ پێکهاتە و ناڤەرۆکا هەر کۆپلەیەکا وێ بکەین:

ڕۆشناییا دەستپێکێ و فەلسەفەیا بوونێ:
“سەباحولخەیر خانا من
شەهێ شێرین زەبانا من
تو یی ڕوح و ڕەوانا من
ببت قوربان تە جانێ من
تەعالەڵڵا چ زاتی تو
چ وێ شێرین سیفاتی تو
نە وەک قەند و نەباتی تو
یەقین ڕوح و حەیاتی تو
حەیات و ڕاحەتا جانم سەباحولخەیر یا خانم
وەرە بیناهیا چەهڤان ببینم بەژن و بالایێ”

د ڤێ دەستپێکێ دا، جزیری ب پەیڤا (سەباحولخەیر) دەرگەهێ بەربەنگەکێ عیرفانی ڤەدکەت. د ڕەهەندێ زمانەڤانی دا، پەیڤێن (خانێ من) و (شەهێ شێرین زەبان) ژ ئاستێ ئاسایی یێ پەیوەندییا ڕۆژانە دەرباز دکەت و دکەتە دانپێدانانەک ب پەروەردگاری یان پیراتییا مەعشوقی. هۆزانڤان ب بکارئینانا ڕستەیا (تەعالەللاهـ چ زاتی تو) دچتە ناڤ فەلسەفەیا زات و سیفەتان دا، مەعشوق ل ڤێرێ ژ تشتێن ماددی (قەند و نەبات) بەرزتر دهێتە ڕاگرتن و دبیتە حەقیقەتا (ڕوح و حەیات). ب ڤێ چەندێ ژی کێشا کوردی و ڕیتما دەقی وەسا دکەت، کو ئەڤ پیرۆزکرنە وەکی لاڤا و نزایا سپێدەهییان ژ ناخ و دلی دەربکەڤیت.

داواکاریا مەقسوودی و هێمایا ئەتلەسێ:
“سەباحولخەیر مەستا من
لەتیفا جام ب دەستا من
خۆمار و مەیپەرستا من
تو یی مەقسوود و قەستا من
ل مەقسوودان تو یی بەس من
ببن بەر چەرخێ ئەتڵەس من
ژ غەیرێ تە نەڤێت کەس من
ب ڕەشت و زێن موقەووەس من
د بەندا زولفێ چەوگان من سەباحولخەیری یا خانم
وەرە بیناهیا چەهڤان ببینم بەژن و بالایێ”

ل ڤێرێ پەیڤێن (مەست) و (جام ب دەست) ڕەهەندەکێ خەییامی و حافزییانە دده‌نە دەقی. ژ ئالیێ عیرفانی ڤە، مەستی د عەشقێ دا پلەیەکە کو تێدا عەقل دەستهەلاتا خۆ ژ دەست ددت. جزیری ب دەستەواژەیا (ژ مەقسوودان تو یی بەس من) هەڤتابوون و بوهۆژینا د زاتێ مەعشوقی دا ئاشکرا دکەت. هێمایا (چەرخێ ئەتلەس) کو د گەردوونناسییا کەڤن دا ئاماژەیە بۆ بلندترین ئاستێ گەردوونی، نیشا ددەت کو عاشق د تەڤایا کاکێشان و هەسارەیان دا، ب تنێ داواکارێ حەقیقەتا عەشقێ یە و پرچ و ئەبرۆیێن مەعشوقی (زولفێ چەوگان) ب تنێ بەند و زنجیرن کو ب سەربلندی ڤە قەبوول دکەت.

ڕوح و هێمای مۆم و هەیڤێ:
“ژ وێ زولفێ ژ وێ بەندێ
ڕەها بم لێ ژ پەیوەندێ
سیا چەشمێ سپی زەندێ
تە سۆهتم شوبهەتا فندێ
شوبهێ شەمع و شەمالم ئەز
ژ بە حوببا تە لالم ئەز
ضەعیفم وەک هیلالم ئەز
سیفەت گۆیین دکالم ئەز
ڤ بلبل ڕا ب ئەفغانم سەباحولخەیری یا خانم
وەرە بیناهیا چەهڤان ببینم بەژن و بالایێ”

ئیستاتیکییا ڕەنگ و شێوەیی د ڤێ کۆپلەیێ دا دگەهیتە لوتکەیێ. هەڤدژییا ڕەنگێ (سیەهچەشم/ چاڤێن ڕەش) و (سپیی زەند/ مەچەکێن سپی) تابلۆیەکا پڕ ژ ڕووناهی و تاریاتیێ چێدکەت کو مەگەر کەسەک وەکی جزیری ب ڤی ئاستێ هونەری بشێت جهێ ڤان هەردو ڕەنگان د ناڤ تابلۆیا دەقەکێ دا دروست بکەت بێی کو چو ژ وان بهایێ ڕەنگێ خۆ د سێبەرا ئەڤێ دی دا ژ دەست بدەت. وێنەیێ (سوهتم شوبهەتێ فندێ) و (شەمع و شەمال) ژی دەربڕینا فەلسەفەیا سووتنێ یە ژ بۆ ڕووناهییێ. ب ئاوایەکێ، ئەڤ هۆزانڤانێ مەزن ،جەستەیێ خۆ کو ژ بەر عەشقێ ب لاوازبووی ب (هیلال/ هەیڤا نوو) بەراورد دکەت و بێدەنگبوونا خۆ ل هەمبەر جوانییا بێسنوور ب (لال) بوونێ دیار کرییە، بەلێ هەڤدەم ئەڤ بێدەنگییە د ناخی دا دبیتە نالینا بلبلی.

تەجەللییا نوورێ د وادییا سینا دا:
“ڤ بلبل ڕا شەڤ و ڕۆژێ
ل سەر وێ تە رح و بشکۆژێ
ئەنی ماهێ شەفەق ڕۆژێ
تە سۆهتم شوبهەتا دۆژێ
کو دوورم ئەز ژ وێ حۆرێ
تنێ جارەک ل سەر سوورێ
ژ وادی ئەیمەنا طووڕێ
تەجەللا کر د نێڤ نوورێ
ژ وێ سۆهتی دل و جانم سەباحولخەیری یا خانم
وەرە بیناهیا چەهڤان ببینم بەژن و بالایێ”

ئەڤ کۆپلەیە ئێک ژ کویرترین چەمکێن عیرفانی یێن جزیری یە. ئینانا پەیڤێن (وادی ئەیمەنا طووڕێ/ دۆلا ئەیمەن د چیایێ طوور دا) ڕاستەوخۆ بەستنا دەقی یە ب چیرۆکا پێغەمبەر موسا و دەرکەفتنا تەجەللییا ئیلاهی. جزیری مەعشوقا خۆ دبەتە ئاستێ وێ نوورا کو ل سەر چیایی دەرکەفتی. ل ڤێرێ عەشق دبیتە ئەزموونەکا سەرجەستەیی و پڕ چێژ، کو تێدا دووریا ژ مەعشوقی وەکی دۆزەخێ (شوبهەتێ دۆژێ) سۆتنا ڕوحێ دهێتە لێکنەدان.

دەستێ سپی و بێهۆشبوونا عاشقی:
“ژ حوسنا وێ تەجەللایێ
یەدێ بەیضا و بالایێ
چ وەسفان بێم خەبەر نایێ
وەلێ دل جەزبەیێ دایێ
نە هشیارم ژ وێ بەرقێ
ژ زەر تاجێ ل سەر فەرقێ
سپێدە دا هەتا شەرقێ
بەلێ نائێخمێ فەرقێ
ژ ضەربێ عیشقێ نالانم سەباحولخەیری یا خانم
وەرە بیناهیا چەهڤان ببینم بەژن و بالایێ”

د بەردوامییا هێمایێن ئایینی دا، هۆزانڤان دەستەواژەیا (یەدێ بەیضا/ دەستێ سپی یێ موسا) بکاردئینیت دا دیار بکەت کو جوانییا مەعشوقێ پەرجوویەکا (معجزە) جادوویی یە. زمانێ هەلبەستێ ل ڤێرێ دبیتە زمانێ بێ دەستهەلاتییا وەسفکرنێ (چ وەسفان بێم خەبەر نایێ). د ڕەهەندێ فەلسەفەیا مەعریفەتێ دا، (جەزبە) و بێهۆشبوون هەمبەر (بەرق/ بروسکا نوورێ) ئاماژەیە کو عەقل شیانا حەواندنا وێ ڕووناهیا ڕەها نینە و ب تنێ دل دکاریت هەست پێ بکەت.

ئیرۆتیکایا پیرۆز و تیرێن عەشقێ:
“ضەریفی نازکی شەنگی
سیفەت حۆری پەری ڕەنگی
ب ڕۆژێ ڕا تو هەڤدەنگی
دوو ڕەشت و زێن سیاهـ یەنگی
کشاندن لێ نە وەک جاران
خەدەنگێن قەوسێ نووباران
ژ ڕەنگێ شیر و مووکاران
ڕەشاندن سینە وەک باران
ژ وێ ضەربێ پڕ ئێشانم سەباحولخەیری یا خانم
وەرە بیناهیا چەهڤان ببینم بەژن و بالایێ”

ئەڤ کۆپلەیە بەرجەستەکرنا جوانییا دیمەن و ڕوخساری یە ب هەستەکا بلند یا هۆزانڤانانە. سیفەتێن وەکی (زەریف، نازک، شەنگ و پەری ڕەنگ)، نیشادانا تێکهەلبوونا ئیرۆتیکایا پاک و عیرفانینە. تیرێن چاڤان و کەڤانا ئەبرۆیان (خەدەنگێن قەوسێ نووباران) سینگێ هۆزانڤانی دکەنە ئامانج و ئێش و ئازارا ڤان تیران نە ئازارەکا ماددی یە، بەلکو ژانا ژ دایکبوونا نوی یا ڕوحا عاشقی یە ب ڕێیا مەعریفەیا عەشقێ.

داخازکرنا کەشفێ و شوێنپێیێن عەبدالان:
“ڤەکە جارەک خەت و خالان
ل سەر وان مەسنەد و پالان
بخوینە لێ مە عەبدالان
ببینن عید و سەرسالان
ئیجازەت دی مە دەستوورێ
پەری ڕەنگێ سیفەت حورێ
ژ نێڤا زولمەت و نوورێ
بنۆشین مەی د فەرفوورێ
ژ دل تالانێ خالانم سەباحولخەیری یا خانم
وەرە بیناهیا چەهڤان ببینم بەژن و بالایێ”

ل ڤێرێ جزیری خۆ و حەژێکەرێن عەشقێ ب (عەبدالان/ دەروێش و سالکێن ڕێیا حەقیقەتێ) ددەتە نیاسین. لادانا پەردەیێ ل سەر (خەت و خال)ان ژی هێمایە بۆ (کشف) و دەرکەفتنا نهێنیێن ڤەشارتى. تێکهەلکرنا (زولمەت و نوور) ئاماژەیە بۆ حالەتێ بەرزەخی یێ مرۆڤی د ناڤبەرا ماددە و ڕوحێ دا. ڤەخوارنا مەیێ د (فەرفوور/ پیالە یان جامی چینی) دا هێمایا وەرگرتنا مەعریفەیا پاقژە، کو جەژن و جەژنانەیا ڕوحا عاشقان پێکئینیت.

شەهکاسەیا مەیێ و مەستییا ئەبەدی:

“ژ شەهکاسا کو قەرقەف تێ
مەیا نوورین موشەڕەف تێ
نیشانەک دلبەرێ کەفتێ
ژ بۆ من هەر سەحەر خەف تێ
ژ وێ جامێ دنۆشم ئەز
سەحەر لەو نەی ل هۆشم ئەز
ژ عامێ لێ دپۆشم ئەز
ب جان هەر لێ دکۆشم ئەز
کو غالب مەست و سەکرانم سەباحولخەیری یا خانم
وەرە بیناهیا چەهڤان ببینم بەژن و بالایێ”

چەمکێ مەیێ د ڤێ کۆپلەیێ دا ب ڕوونی دبیتە (مەیا نوورین موشەڕەف/ شەرابا ڕووناکیا پیرۆز). هۆزانڤان بەحس دکەت کو ئەڤ مەعریفەیە نهێنییەکا پاقژکری یە و ژ (عامێ/ خەلکێ ئاسایی و بێئاگا) دهێتە ڤەشارتن، چونکی بێئاگا شیانا تێگەهشتنا نهێنیێن مەعریفەیا عیرفانی نینە. (سەکران) بوون و بێهۆشییا سپێدەهییان، نیشانا دەستپێکرنا گەشتا عیرفانی یا ناخی یە بەر ب ئەبەدیەتێ.

هۆزانڤان وەکی شەهیدێ عەشقێ و مەسیحا یێ ڕوحێ:
“وەرە پێشبەر (مەلا)یێ خوە
شەهید و موبتەلایێ خوە
ب شەفقەت کە لقایێ خوە
(مەلا) نەمرت ب دایێ خوە
مەسیحایێ ل بیماران
کەسێن گەستی دوو ڕەشماران
شەهیدێن شیر و مووکاران
کری ئامانجێ نووباران
ل دیدارا تە حەیرانم سەباحولخەیری یا خانم
وەرە بیناهیا چەهڤان ببینم بەژن و بالایێ”

د کۆپلەیا دویماهیێ دا، جزیری ناڤ و ناسنامەیا خۆ (مەلا) دئینیتە د ناڤ دەقی دا و خۆ وەکی (شەهید و موبتەلا) ددەتە نیاسین. مەعشوق ل ڤێرێ ڕۆلێ (مەسیح)ی دگێڕیت کو شیانا زڤڕاندنا ژیانێ بۆ وان کەسان هەیە یێن ب گەزتنا مارێن زولفان یان تیرێن عەشقێ بریندار بووین. پەیڤا (حەیران) د دێڕا دویماهیێ دا، لووتکەیا فەلسەفەیا عیرفانی یا جزیری یە، (حەیرەت) بارێ مەندەهۆشییەکا بلندە ل هەمبەر جوانى و مەزناهییا بێسنوور یا پەروەردگاری و مەعشوقی، کو تێدا زمانێ هۆزانڤانی ڕادوەستیت و ب تنێ د سەمایا دیتنا (بەژن و بالا) دا بێدەنگ دبیت.