د. لەزگین چالی:

هیڤیدارم تەمەنێ من تێرا وێ بکت ب کێمانی سێ کارێن دی ژی پێشکێشی نەتەوەیا خوە بکم. پاچڤەیەکا کوردی یا قورئانا پیرۆز، ڕێزمانا گشتی یا زمانێ کوردی، دیوانەکا مەلایێ جزیری یا بێ شاشی.  

د. له‌زگین چالی؛ نۆشدار و نڤیسكارەکێ دەستهل و ژێهاتییه‌، ئەو ئێک ژ خەمخوەر و پارێزڤانێن زمانێ کوردی یە، ب تایبەتی کرمانجییێ. دیتن و بەرێخوەدانێن وی ل سه‌ر زمانێ گەلەک ب بهانە و جهێ سەرنجا خواندەڤانانە، ئەو پویتەکێ باش ددتە راستنڤیسینا کوردی/کرمانجی و د ڤی واری دا خەبات و بزاڤێن وی د بەردەوامن. ژ بەر کو دکتۆری شارەزاییەکا باش د زمانێ ئنگلیزی و فارسی دا  یا هەی، لەوما ئەڤ یەکە یا بۆ بوویە رێکخوەشکەر کو د وارێ وەرگێرانێ دا دەستەکێ بلند هەبت و چەند بەرهەمێن باش یێن (ئەدەبی، فەلسەفی و ساخلەمیێ) وەرگێرتە سەر زمانێ کوردی.

ژ بەر پڕ بزاڤی و خەباتا وی د وارێن جودا دا، مە ئەڤ هەڤپەیڤینە ل گەل کرییە.

هەڤپەیڤین: گۆڤار ا مەتین.

تو سالێ درێژن کار ل سەر زمانێ کوردی دکی، ب دیتنا تە مەزنترین ئالۆزی ئان ئاستەنگا کۆ ئەدەبیات و زمانێ کوردی (نەمازە دەڤۆکا بەهدینی) د قۆناخا ئەڤڕۆ دا تووش دبت چ یە؟ 

ب دیتنا من، ب ئاوایەکێ گشتی، وەکی گەلەک بیاڤ و وارێن دی یێن جڤاکی-سیاسی-ئابۆری یێن کوردستانێ، ئاستەنگا ژ هەمی ئاستەنگان مەزنتر نەبوونا ئێکگرتنێ د ناڤ کوردان دا یە. کوردێن ل پارێزگەها دهۆکێ هایێ وان ل پارێزگەهێن باکورێ کوردستانێ نینە، هەڤلێر و سلێمانیێ هایێ وان ل دهۆکێ نینە، ڕۆژهلات و ڕۆژئاڤا پاشگوهڤەهاڤێتی مانە. هەر ژ بەر ڤێ ژی بزاڤێن زارپەرێسانە، دەڤۆکپەرێسانە، دەڤەرپەرێسانە، باژارپەرێسانە، عەشیرپەرێسانە، حزبپەرێسانە، … مشە و بەربەلاڤن. سلێمانی ژ دەما هاتنا ئنگلیزان هەتا نها بزاڤێ دکن دەڤۆکا باژاڕێ وان ب سەر هەمی کوردان دا بهێت سەپاندن و ببت زمانێ فەرمی/پیڤانکی/ئەدەبی. هەڤلێری، نەمازە کۆ نها پایتەختن و ڕەوشا ئابۆری یا وان ژ هەمی باژارێن دی یێن هەرێما کوردستانێ باشترە، دلەبتن کۆ دەڤۆکا “هەڤلێری” بکن زمانێ نڤیسینێ و ب ڕەنگەکی ژ ڕەنگان ل بەرانبەری سلێمانییان د ڕکەبەرییەکێ دا نە. دهۆکی ژی، بێ کۆ کەسەکی های ژ وان هەبت، د ئێک دەمێ دا خوە ل بەرانبەری سلێمانی و هەڤلێر و دیاربەکرێ دبینن. هەر ل وی بکەڤت ببێژت “ئەز ئەزم” و ب یا یێن دی نەکت. ب دیتنا من مەترسی یا مەزن ئەڤە.

ب سەر ڤێ ئەزئەزینی یا باژاڕان و دەڤۆکان دا، تشتێ بالکێش ئەوە کۆ دەما دهۆکی ل شوونا پەیڤا “پارێزگەها دهۆکێ” ژ دەڤەرا خوە ڕا دبێژن “بەهدینان”، ئەو نزانن کۆ ئەو خوە ب وێ زاراڤێ و پێناسەیێ بچووک دکن. ژبۆ میناکێ، دەما دو جوان ل ئامێدیێ ئان سێمێلێ ب شەڕ بچن، د ڕاگەهاندنێ دا دهێت گۆتن “دوو گەنجی بادینان بە شەڕ چوون”، لێ ئەگەر دو گەنج ل عەربەتێ ئان ڕانیەیێ ب شەڕ بچن، چ ڕاگەهاندنەک نابێژت “دوو گەنجی بابان بە شەڕ چوون”. هەمی ڕاگەهاندن دێ ببێژن “دوو گەنجی عەربەت/ڕانیە بە شەڕ چوون”.

یا ژ ڤێ گرنگتر ئەوە کۆ (وەکی د ڤێ پرسیارا تە دا) بەهسا دەڤۆکا “بەهدینی” دهێت کرن. بەهدینانێ سێ مەعنایێن گەلەک ئەشکرا هەنە: 1. ژ ئالی یێ دیرۆکی ڤە دەڤەرا میرگەها ئامێدیێ/میرگەها بەهدینان بوویە. 2. ژ ئالی یێ عورفێ ئاخڤتنێ هەمی دەڤەرێن کورمانجی-زار یێن باشوورێ کوردستانێ ژ شەنگالێ (کۆ ب ئاوایەکێ دیرۆکی پڕانی یا جاران سەر ب جزیرێ بوویە و پارەک نەبوویە ژ میرگەها بەهدینان) هەتا مێرگەسۆڕێ و سیدەکان و ژ زاخۆیێ هەتا کەلەکا یاسین ئاغایی، هەمی بەهدینانە. وێ دەمێ تخووبێن بەهدینانا عورفی (ئانکۆ هەرێمێن کورمانجی-زار) ژ تخووبێن پارێزگەها دهۆکێ گەلەک بەرفرەهترە. 3. بەهدینی ب شاشی ئێک ژ دەڤۆکێن زارێ کورمانجی دهێت هەژمارتن، کۆ ژ ئالی یێ زانستی ڤە شاشە. ژ بەر کۆ بن-دەڤۆکێن گەلەک ژ هەڤ جدا یێن مینا سۆرچی، دۆلەمەری، شنگالی، سندی، دۆسکی، ئامێدی، زێباری/بارزانی، شێروانی و مزووری، هەمی دکەڤن بن سەرناڤێ “بەهدینی”.

لەوما ب ئاوایەکێ زانستی چ دەڤۆک ب ناڤێ بەهدینی نینە، دەڤەرەک هەیە ناڤێ وێ بەهدینانە، کۆ گەلەک ژ پارێزگەها “دهۆکێ” ژی بەرفرەهترە. لەوما “دهۆکچیتی” ئێک ژ مەترسی یێن سەر گەشەکرنا زارێ کورمانجی ل باشوورێ کوردستانێ یە.

ڕێنڤیس و ئێکگرتنا زمانێ کوردی تشتەکێ ئارمانجکری یە، لێ هێشتا ئالی یێن نەکۆک تێدا هەنە. ئەم دێ چاوا شێین هەڤسەنگیێ د ناڤبەرا پاراستنا دەولەمەندی یا دەڤۆکان و دروستکرنا زمانەکێ ستاندارد دا بپارێزین؟ 

ئارێشەیا نەکۆکی یا د ناڤبەرا زمانێن پیڤانکی (ئانکۆ ستاندارد)/فەرمی/ئەدەبی و زمانێن دەڤەرکانی (ئانکۆ دەڤۆکان) د ناڤ هەمی زمانێن زندی یێن جهانێ دا هەیە و هەر دێ هەبت. ئێک ژ نیشانێن زندیبوونا زمانان ژی ئەڤ جدابوون و بەردەوامی یا گوهاڕتنانە. زمانێ پیڤانکی نابت بناخەیێ دەڤۆکان، دەڤۆک ب هەمی زەنگینی یێن خوە ڤە دبن بناخەیێن ئاڤاکرنا زمانەکێ پیڤانکی کۆ نە یێ چ دەڤۆکەکێ یە و هەر د وێ دەمێ دا، یێ هەمی دەڤۆکانە ژی.

بابەتێ هەبوونا ڕێنڤیسینەکا ئێکگرتی هەما هند گرنگە کۆ مرۆڤ نابت بێ وێ بەهسا چ زمانەکێ پیڤانکی بکت. لهەڤهاتنا ل سەر ڕێنڤیسینێ ئانکۆ ڕاستنڤیسینێ پێنگاڤا پێشین د ڕێ یا ئاڤاکرنا زمانێ پیڤانکی دا یە. ڕێنڤیس ژی هەما د کۆکا خوە لهەڤهاتنە. لێ یا باش ئەوە کۆ هەر ڕێنڤیسەک، هندی د شیانێ دا هەبت، ل سەر بنەمایێ ڕێزمانێ بهێت دانان. هندەک ئالی یێن دی یێن وەکی کەڤنەشۆپێ و جوانی یا ل بەر چاڤان یا پەیڤ و ڕستەیێن نڤیسی،… هتد دکارن باندۆرێ ل چاوایی یا ڕێنڤیسا ئێکگرتی بکن. لێ یا هەری گرنگ، ل دووماهی یا دووماهیێ، لهەڤهاتن ئانکۆ تفاقە. هەر وەکی هات گۆتن، باشترە کۆ لهەڤهاتن ل سەر بنگەهێ ڕێزمانێ بت.
ژبۆ میناکێ، د ڕێنڤیسێ دا باشتر ئەوە کۆ پارچەیێن ئاخڤتنێ جدا ژ هەڤدی بهێن نڤیسین. “ئەحمەد شیڤێ دخۆت” ئاوایێ دروست یێ نڤیسینا هەڤۆکێ یە، ژ بەر کۆ هەر سێ پارچەیێن ئاخڤتنێ، بکەر (ئانکۆ ئەحمەد)، بەرکار (ئانکۆ شیڤ) و کار (ئانکۆ دخۆت) جدا هاتنە نڤیسین. لێ کۆ بهێت نڤیسین *ئەحمەد شیڤێ د خۆت، ب ئەشکرایی شاشە. ژ بەر کۆ “د” پارچەیەک ژ کاری یە و ب تەنێ د هەڤۆکێ دا چ مەعنایان نادت. ئەو نیشانا دەما نەبهوری یا کاری یە و دبێ د گەل کاری بهێت نڤیسین. ئەو “د” نە هەر ئەو “د”ـە یا کۆ د ڤێ هەڤۆکێ دا هەیە: ئەحمەدی شیڤ د ئامانەکی دا خوار.

خەمخوەری یا بێ-قام ل پاراستنا کەڤنەشۆپێن دەڤۆکی و دەڤەرکانی، وەکی نەکەملینەکا زارۆکانی یە. دبێ ب کەملینێ زارۆ بکارن ژ بن پەڕێن دایبابان دەر بکەڤن و سەربەست ببن. ب قەبوولکرنا زمانەکێ پیڤانکی ژی مرۆڤ بڕیارێ ددت کۆ ب ئێکەتیەکا نەتەوەیی دەستان ژ دەڤۆکپەرێسی یا خوە بەر بدت و خوە و دەڤۆکا خوە بکت قوربانی یێن ئارمانجەکا مەزنتر یا نەتەوەیی.

دیتنا تە ل سەر پرۆژەیا “ڕێبەرێ ڕێنڤیسا زمانێ کوردی زارێ کرمانجی ب تیپێن عەرەبی” چ یە کۆ ژ بزاڤێن جدی نە ژ ئالی یێ دەزگەهێن پەیوەندیدار ل دەڤەرا پارێزگەها دهۆکێ دا ڕێنڤیسەکا فەرمی ل دەڤەرێ هەبت؟ 

ل دەستپێکێ دبێ ببێژم کۆ کارێن وەها (هەر کارەک ژبۆ لهەڤئینانا کوردان) ژ کارێن پیرۆزن و جهێ دلخوەشی یا مە نە و دبێ ببێژین دەستێن وان کەسان و سازییان خوەش بن یێن کۆ ئەو کار کرییە. ئەز ژی ئێک ژ ئەندامێن وێ کۆمکارێ بووم، لێ مخابن نەساخی یا من یا پەنجەشێرێ (سەرەتانێ) و مانا من ل نەخوەشخانەیێن بەرلینێ ئەو دەلیڤە نەدا من کۆ د هەمی قۆناخان دا د گەل وان هەڤالان مابام. نە هەما من، گەلەک ژ هەڤالێن دی یێن ئەندام ژی وەکی من، ڕەخنە ل سەر هندەک ئالی یێن وێ ڕێنڤیسێ هەنە. هەبوونا بۆچوون و دیتن و هزرێن جدا تشتەکێ خوەرسکی یە و ماکینەیا هەمی پێشکەڤتنانە، لێ یا گرنگ پێگری یا هەمی ئالییان ب لهەڤهاتنێ یە. لهەڤهاتنەکا شاش ژی باشترە ژ لهەڤنەهاتنێ.

دبێ نەهێت ژبیرکرن ژی کۆ کارەکێ وەها ب ڕێبەرەکێ ناگەهت دووماهیێ. پێداچوون و پێداچوون-ڤە دبێ بەردەوام بن. و ئەز باوەر دکم کۆ هەڤال ژی نها هەر وی تشتی دکن. ئەز ژی د لژنەیا بلند یا ڕاستڤەکرنا ڕێنڤیسێ دا مە، و مە ل بەرە سالا بهێت گوهاڕتۆ، ئانکۆ ڤەرسیۆنا دویێ (چاپا دویێ یا ڕاستڤەکری) یا ڕێبەرێ چاپ بکین.

هەر ل ڤێدەرێ ژی ڕەخنەیەکا خوە ل ڕێبەرێ ببێژم. ل سەر بەرگێ ڕێبەرێ هاتیە نڤیسین “ڕێبەرێ ڕێنڤیسا زمانێ کوردی زارێ کرمانجی ب تیپێن عەرەبی”. ب دیتنا من شاشیەکا ڕێزمانی د ڤی سەرناڤی دا هەیە. هندەک پەیڤێن وەکی ڕێبەر، هەڤال، دکتۆر، ئەندازیار، وەزیر، ڕێڤەبەر،… هتد د زمانێ کوردی دا دکارن زایەندا نێر ژی وەربگرن و یا مێ ژی: شرین هەڤالا نێرگزێ یە، ئەحمەد هەڤالێ میرخانی یە. نەسرین دکتۆرا نەساخی یێن زارۆکانە. ڕزگار دکتۆرێ نەساخی یێن چاڤانە.

هەر ب ڤی ئاوایی، دەما پەیڤا “ڕێبەر”ێ ژبۆ مێرەکی ئان ناڤەکێ نێر بهێت بکارئینان ئەو دبت نێر. ژبۆ میناکێ “نەلسۆن ماندەللا ڕێبەرێ شۆڕەشا ئەفریقایا باشووری بوو”، لێ “ئانگەلایا مەرکل ڕێبەرا بزاڤا چاکسازیێ ل ئەلمانیایێ بوو”. نەلسۆن ماندەللا “ڕێبەرێ” یە و ئانگەلایا مەرکل “ڕێبەرا”.  هەر ب ڤی ڕەنگی ژی دەما “ڕێبەرا ڕاستنڤیسێ” کتێبەک بت (کۆ ل ڤێدەرێ ب ئەشکرایی کتێبە) هنگی دبێ ببت “ڕێبەرا ڕاستنڤیسینێ”.

گەشەکرنا تەکنۆلۆژیێ و ژیری یا دەستکری (AI) کارتێکرنەکا ئێکجار مەزن ل سەر زمانان کریە. تو زمانێ کوردی د ڤێ قۆناخا دیجیتالی دا چاوا دبینی و پێدڤی یە ئەم بۆ ڤێ قۆناخێ چ بکن؟ 

تەکنۆلۆگی هەمی ئالاڤەکە، وەکی هەر ئالاڤەکێ دی دکارت باش بهێت بکارئینان و دکارت خراب ژی بهێت بکارئینان. کێر د دەستێ دکتۆرێ نەشتەرکار دا جانێ نەساخان ژ مرنێ دپارێزت و د دەستێ مرۆڤکوژان دا ژی جانێ مرۆڤان دستینت. ژیری یا دەستکری ژی دەلیڤەیێن مەزن ل پێش مرۆڤان ب گشتی و زمانان ب تایبەتی دادنێت. یا ل سەر مە کوردان پێدڤی ئەوە کۆ ب هەمی شیانێن خوە ڤە بکەڤین ناڤ ڤێ مەیدانا هێشتا کێم شەقاندی. ژیری یا دەستکری شیانێن زمانێن نەتەوەیێن بچووک چەندقات دکت. دەلیڤەیێن ڕاستڤەکرنا شاشی یێن زمانێ نڤیسینێ ب ڕێ یا ژیری یا دەستکری، شرۆڤەکرنا دانەیان ئانکۆ داتایان، پاچڤە ئانکۆ وەرگێڕانا ماکینەیی، … هەمی دەلیڤەیێن نوو نە. لێ دبێ مەترسی یێن وێ ژی نەهێن ژبیرکرن.

چاوا کۆ زمانەکێ بێ-خودان یێ وەکی کوردی دکارت ب ڕێ یا ژیری یا دەستکری شیانێن خوە سەدقات بکت، زمانێن سەردەستان (ترکان و فارسان و عەربان) ژی دکارن شیایێن خوە هزارقات بکن. بێ ئینتەرنەت و ڕاگەهاندنا جڤاکی (سۆشیال مەدیایێ) زمانێ ترکی نەدگەهشت هەمی گوندێن دوورەدەست یێن باکورێ کوردستانێ. ب هاتنا فێسبۆک و تیتۆک و ئووتووبان بۆ هەمی گوندان، ئێدی کەچ و کوڕێن کوردان زێدەتر دکەڤن بن باندۆرا زمان و فەرهەنگێ ترکان. دبێ کارێن مەزن بهێن کرن دا باندۆرا سەردەستان نەمینت ئان لەوازتر ببت. باندۆر زمانێن جهانی یێن وەکی ئنگلیزیێ نە هەما ل سەر زمانێن وەکی کوردیێ، ل سەر زمانێن وەکی زمانێن زۆردەستان ژی هەیە. ئەو ژی مەترسی یە ل سەر زمانێ کوردی. شەڕ شەڕێ مان و نەمانێ یە. یێ بوەستت و ببێژت ئێدی ئەز نەشێم دێ ب بن پی یێن هەسپێن زۆردەستان دا بپەلخت، نە حەوجە یە شیرەکی ل ستوهی بدن.

گەلەک جاران دئێتە گۆتن کۆ “ڕەخنەیا ئەدەبی” ل هەرێمێ د ئاستەکێ ب هێز دا نینە. ب دیتنا تە، هەبوونا ڕەخنەیەکا ئەکادیمی چاوا دشێت ئاستێ تێکستێ کوردی بەرزتر بکت؟ 

نزمبوونا ئاستێ “ڕەخنەیا ئەدەبی” ل کوردستانێ تشتەکێ ئەشکرا یە و مرۆڤ نکارت خوە ژ ڤێ ڕاستیێ ڤەبدزت. لێ ب دیتنا من ڕەهەندەکێ دی یێ مەسەلەیێ ژی نەبوونا ئالییەتێن باندۆرێ نە. دا پچەکێ ڕوهنتر بکم. دهێت گۆتن کۆ ڕۆژنامەڤانی، ئانکۆ ڕاگەهاندنا گشتی ستوونا چارێ یا دەستهلاتێ یە. ڕۆژنامەڤانییەکا ئازاد و ئازادی یا ئاخڤتنێ و دەربڕینێ ئێک ژ بنەمایێن جڤاکێن گەلسەروەر، ئانکۆ دەمۆکراتیکە. لێ ئەگەر ژبۆ نموونەیێ ب ڕێ یا ڕۆژنامەڤانی یا ئازاد گەندەلی یا وەزیرەکی هات ئاشکرا کرن و ئەو وەزیر هەر ل سەر کارێ خوە ما و چ دووڤچوونێن قانوونی ل پەی وی نەبن، هنگی هەبوونا وێ ڕۆژنامەڤانی یا ئازاد هەر وەکی نەبوونا وێ یە. قانوونێن هاتنووچوونێ ژی وەسانە. ئەگەر هاژۆتنکارێن تڕمپێلان قانوونێن هاتنووچوونێ بن-پی بکن و چ سزا ل پەی نەبن، قانوون هەبن ئان نە بێ مفا یە. ڕەخنە یا ئەدەبی ژی وەسا یە. دەما ڕەخنەیا ئەدەبی باندۆرێ ل سەر “سووکا ئەدەبی” نەکت، و نڤیسینکارێ سەرکەڤتی و نەسەرکەڤتی د سووکێ دا و ل نک خواندەڤانان هەر وەکی ئێک بن چ مفایەکا ڕاستین یا وێ ڕەخنەیا ئەدەبی نابت؛ زانستی بت ئان نەزانستی.

ل کوردستانێ پڕانی یا نڤیسییارێن کۆ د ڕۆژنامەیان دا دهێن بەلاڤکرن هەماهەما د ئاستێ داڕشتن ئانکۆ ئنشایێن خواندنگەهێن ناڤەندی و ئامادییێ نە. پڕانی یا نڤیسینکاران بابەتان ژ ژێدەران وەردگرن، بێ کۆ ئاماژەیێ ب وەرگرتیبوونا بابەتێن خوە بکن. پڕانی یا نڤیسینکاران ئەلیفبێتکێن ڕێبازێن زانستی یێن لێڤەکۆلینان و نڤیسینێ نزانن. ڕەخنەگر ژی هەڤالێن وان یێن سەر ئێک ڕەحلەیێ ل پۆلێن خواندنگەهان ڤە نە. ڕەخنەگر ژی پڕانی یا جاران هەر د ئاستێ وان نڤیسینکاران دا نە.

ئارێشە، ب دیتنا من، نە ئارێشەیا ڕەخنەیێ ب تەنێ یە. پەروەردەیا مە زارۆکان فێری ڕێنڤیسەکا باش، دەقێن ئەدەبی یێن باش، ڕێبازێن هزرکرنەکا دروست و ڕێبازێن لێکۆلین و هزرینێ ناکت. هەتا ئەڤ ئارێشەیێن پەروەردەیا مە چارەسەر نەبن، ژ خوەیە بەهسا چ پێشکەڤتنەکا بنگەهین د جڤاکێ و سیاسەتێ و ئابۆریێ دا بکین.

کەلەپوور و دەستخەتێن کەڤن ژێدەرێ ڕەسەناتی یا مە نە؛ ئەڤرۆ ئەم هەتا چ ڕادە شییاینە ڤان سامانێن فولکلۆری و دیرۆکی دیجیتال بکن و بکنە کەلووپەلەک ل بەر دەستێ نڤشێ نوی؟ 

کەلەپوور و دەستخەت ڕاستە ژێدەرێن باشن. لێ کوردان نە هەما دەستخەت، پڕانی یا ڕۆژنامەڤانی یا خوە یا ڤان بیست سالێن چوویی ژی ب دروستی دیجیتال نەکریە. دێ گرنگترین کۆڤارێن هەرێما مە، کۆڤارێن (پەیڤ و مەتین)ێ، بکم نموونە. هەژمارەیێن وان یێن ڤان بیست سالێن چوویی، پڕانی ل سەر مالپەڕێن وەکی کالامیۆیێ نە و ب ئاوایێ (pdf) و نە ب ئاوایێ وورد ئانکۆ تەکستن. کۆ هندەک نڤیسین ژی هەبن، نەمازە یێن هەتا بەری دەهـ-پازدە سالان ژی، ب فۆنتێن نەئوونیکۆد یێن مینا زانست و عەلی کەی و پاشای گەورە بوون. ئەو هەمی ژی دەستکاری یێن نەزانستی یێن فۆنتێن عەربی بوون و نها د دەما ژیری یا دەستکری دا هەمی “گ”ـیێن وان دێ ببن “ط”ێ و هەمی “ڤ”ێ یان وان دێ ببن “ظ”، … هتد.

دیجیتالکرنا دەقان وەکی وینە و (pdf) کارەکێ پیرۆزە و وان ژ نەمانێ دپارێزت. لێ وەرگەڕاندنا وان وێنە و (pdf)ـان بۆ تێکستێ کۆ بکاری د ناڤ دا ل پەیڤان بگەڕی و لێکۆلینان ئاماری ل سەر پەیڤ و ڕێزمان و ڕێنڤیسا وان بکی، ئاستەکێ دی یێ پاراستنا زمانی یە. مخابن هێشتا پێنگاڤێن د ڤی واری دا ژبۆ زمانێ کوردی د زارۆتی یا خوە دا نە. هەر باندۆرەکا مەزن یا ژیری یا دەستکری دبێ پشتی وێ بت کۆ دەقێن کەڤن و نوو وەکی تێکست و نە وەکی وێنە ئان فۆنتێن نەئوونیکۆدی بهێن پاراستن. گەلەک کەسێن خوەبەخش هەتا نها ئەڤ کار کرنە. هندەک هەڤالێن وەکی زنارێ سۆران ل سوێدێ، هندەک جوانێن خوەبەخش یێن مینا ڤەژینبووکسێ ل ڕۆژهلاتێ کوردستانێ ئەڤ کار کرنە، لێ دبێ سازی یێن خودانێن شیانێن دارایی یێن مەزنتر ژ شیانێن خوەبەخشان ڤان کاران بکن.

د پڕۆژەیا ئەرشیڤا ئینتەرنەتی دا (archive.org) کۆمپانیایێن مەزن یێن مینا میکرۆسۆفت و گووگلێ پشکدار بوون. ژبۆ کوردان ژی دبێ حوکمەت، سازی یێن ئابۆری و زەنگینێن مە هاریکاری یا ڤێ بزاڤا پیرۆز بکن.

وەرگێڕان پرەکە گرنگە د ناڤبەرا کەلتووران دا. د ئەزموونا تە دا، وەرگێڕانا تێکستێن بیانی بۆ سەر زمانێ کوردی، تە چاوا شیایە هەست و ڕوحا ڕەسەن یا زمانێ کوردی بپارێزی بێ کو ڕەسەناتی یا تێکستێ رەسەن بێتە گوهۆڕین؟

گۆتنەکا پێشیان یا ئیتالیایی هەیە دبێژت “Traduttore, traditore” ئانکۆ “وەرگێڕ خائینە”. مەعنایا ڤێ ئەوە کۆ هەر کارەکێ وەرگێڕانێ (کۆ ئەز دبێژمێ پاچڤاندن) بزاڤەکا گەلەک جاران بێ-مفا ژبۆ پاراستنا وێ هەڤسەنگیێ یە یا تە بەهس کر. لێ دبێ مرۆڤ جداتیەکێ دابنت د ناڤبەرا وەرگێڕانا دەقان دا. هەمی دەق نە مینا هەڤن. وەرگێڕان ئانکۆ پاچڤاندنا دەقەکێ بیرکاری، فیزیا، کیمیا ئان دیرۆکێ نە وەکی پاچڤاندنا شعرەکێ ئان ڕۆمانەکێ یە. د پاچڤاندنا دەقێن زانستی دا مەرەم گەهاندنا ناڤەڕۆکا زانستی یە، نەگرنگە کا ژ سەدێ چەند یێ زمانێ ڕەسەن دهێت پاراستن. گرنگ ئەوە کۆ ناڤەڕۆکا زانستی یا بابەتی بگەهت خواندەڤانێ کورد؛ ژبۆ میناکێ، گرنگە ئەوە کۆ خواندەڤانێ کورد ب خواندنا دەقێ پاچڤاندی ئانکۆ وەگێڕایی فێری فیزیا، کیمیا ئان بیرکاریێ ببت. لێ د پاچڤاندنا دەقەکێ شعری دا کار گەلەک زەحمەتە. ژبۆ نموونەیێ هەر نە ممکنە شعرەکا کوردی کۆ پەیڤا “کەو”ێ تێدا هەبت بێ شڕۆڤە ژبۆ ئنگلیزیێ بهێت پاچڤاندن. چاوا؟

د شعرا کوردی دا، کەو ڤان هزران د گەل خوە دئینت: کەو دژمنێ سەرێ خوە یە، ب دەنگێ قەبینا خوە جهێ ڤەشارتنا خوە ژبۆ نێچیرڤانی ئەشکرا دکت. کەو ب قەبینا خوە د ڕکەهێ دا خویشک و برا و خزمێن مە بەر ب داڤا نێچیرڤانان ڕادکێشت و وان ژی دئێخت داڤێ. کەو نیشا قەبخوازی یا ئازادانە ل سەر چیایانە. کەو ب ڤان هەمی سالۆخەتێن خوە یێن ئەرێنی و نەیینی ڤە ژی نیشانا پێشمەرگەیێن سەرێ چیایان و ب گشتی کوردێن هەڤالێن چیایانن. کەو خەباتا کوردان دئینت هزرا مرۆڤێ کورد… لێ ژبۆ ئنگلیزەکی کەو نێچیرا ب تاژیان دئینت بیرا وان دەما دووک و شاهزادەیێن وان د گەل خولام و هەسپ و تاژی یێن خوە دچن ناڤ دارستانان و کەوان نێچیر دکن، وەخت-بهوراندن، پاییز، دەمێن خوەش یێن ناڤ دارستانێ و براژتنا کەوان ل سەر ئاگری و خوەشی و شایی دهێن هزرا وان.

دەما شعرەکا کوردی یا کۆ کەو کریە سەمبۆل و چەڤەنگا کوردان بۆ سەر زمانێ ئنگلیزی بهێت پاچڤاندن، تە بڤێت-نەڤێت دبێ بەهسا ڤێ پاشخانا فەرهەنگی بکی.

هندەک جاران پێگری یا دەقێ ڕەسەن نە هەما وەفادارییەکە ب وی دەقی، ئینانا تەجریبەیەکا دەربڕینێ یە بۆ ناڤ زمانێ کوردی، زێدەکرنا شیانێن زمانێ کوردی یە. ژبۆ میناکێ، دەما د فیزیایێ ئان کیمیایێ دا ناڤێ ب هزاران زاراڤان دبت کوردی، ئەڤ کار بهێزکرنا زمانێ کوردی یە کۆ ب کێری ڤێ جهانا نوو بهێت. زمانێ کۆ زانست پێ نەهێن خواندن زمانەکێ بەر ب مرنێ یە. مانا زمانان ب تەنێ ب ئەدەبیاتێ نابت. زمان دبێ زمانێ ژیانێ بت، هەتا بکارت د ژیانێ دا بمینت. دەما فیزیا، کیمیا، پزشکی، ئابۆری، سیاسەت، ڕێڤەبرن، بازرگانی، فووتبال، … هتد ب زمانێ کوردی نەبن، زمانێ کوردی دێ هێدی-هێدی مەیدانێن دی یێن ژیانا جڤاکی/سیاسی/ئابۆری ژی دێ تەسلیمی زمانەکێ دی یێ خودان-شیانتر بکت. وەرگێڕان ڕێ یا ئێکانە یا مانا زمانێ کوردی، و هەما ببێژە نەتەوەیا کورد ژی، د جهانا ئەڤڕۆ دا یە. پاچڤاندن ئەگەر دووڤەلانکیتی ژی بت، هەر ژبۆ مانا مە پێدڤی یە. بێ وەرگێڕان ئەم دێ وەکی مرۆڤێن شکەڤتان ژ کاروانێ پێشکەڤتنا ژیانێ و جهانێ پاش ڤە بمینین.

د وەرگێڕانا تێکستێن ئەدەبی دا، هەتا چ ڕادە دروستە نڤیسەر دەستکاریێ د پێکهاتا زمانێ ژێدەر، ئانکو رەسەن دا بکت؟

هەر وەکی ل پێشتر هات دیارکرن، د وەرگێڕانا دەقێن زانستی، سیاسی، دیرۆکی دا ئەدەبی دا پڕانی یا جاران ئارمانج ب تەنێ گەهاندنا ناڤەڕۆکا زانستی یە، ژبۆ نموونەیێ خواندەڤان بزانت کۆ ئاڤ ل پلەیا سفرێ دقەڕست ئانکۆ دجەمدت و ل پلەیا سەدێ دکەلت ئانکۆ دبت هەلم. لێ د وەرگێڕان ئانکۆ پاچڤاندنا دەقێن ئەدەبی دا دو ئارمانج هەنە: گەهاندنا ناڤەڕۆکا دەقی (وەکی پاچڤاندنا دەقێن زانستی) و گەهاندنا بەدەوی ئانکۆ خوەشکی و نازکی و هۆستایی یا زمانی/هزری/ڕامانی/هونەری یا دەقێ ڕەسەن. ب دیتنا من هەر گوهاڕتنەکا دی، ل دەرڤەیی ڤان هەردو ئارمانجان، خیانەتەکە.

ئەز دێ ب میناکەکێ ژ پاچڤاندنا قورئانێ بابەتی ڕوهنتر بکم: گەلەک کەسێن کۆ قورئان وەرگێڕایە سەر کوردیێ گەلەک جاران “یا أیها المؤمنون” هەر وەکی “یا أیها الذین آمنوا” کریە کوردی. ژبۆ میناکێ ژبۆ هەردو نموونەیێن قورئانی، بێ جداتی، ئان دنڤیسن “ئەی گەلی ئیمانداران”، ئان “ئەی ئەو کەسێن هەوە ئیمان ئینای”، ئان “ئەی گەلی باوەرداران”، … هتد، لێ دبێ بهێت زانین کۆ ل نک شڕۆڤەکارێن قورئانێ، ژ وان ژی قورئانناسێ ژاپۆنی، تووشیهیکۆ ئیزووتسوو (Toshihiko Izutsu) (بوون: ١٩١٤- مرن: ١٩٩٣)، قورئان دەقەکە کۆ تەکەزێ ل سەر کرنێ دکت. کێم جاران “مؤمنون” هەیە، گەلەک جاران “الذین آمنوا” هەیە. ب دیتنا من مافێ وەرگێڕ ئانکۆ پاچڤینەری نینە ڤێ تایبەتمەندیێ خراب بکت. ژبۆ هەمی دەقێن ئەدەبی ژی وەهایە. ژبۆ میناکێ، د ڕۆمانێن جۆرجێ ئۆروەل (George Orwell) (بوون: ١٩٠٣- مرن: ١٩٥٠) دا، ڕستە و نیڤهەڤۆک ب دوو هەڤ ڕا دهێن و تە هند دیت هەتا دووماهی یا بەندێ ئانکۆ پاراگرافێ نوقتەیا دووماهی یا هەڤۆکێ ناهێت دانان. بەرڤاژی وی، ئەرنستێ هەمینگوەی (Ernest Hemingway) (بوون: ١٨٩٩ -مرن: ١٩٦١) گەلەک جاران هەڤۆک هەما گەلەک کورتن و مرۆڤ زووکا دبینت کۆ نوقتەیەکێ هەڤۆک قەداند و هەڤۆکەکا دی دەست پێ کر. ب دیتنا من د پاچڤاندن ئانکۆ وەرگێڕانا ڕۆمانێن ڤان هەردو ڕۆماننڤیسان دا دبێ ئەڤ تایبەتمەندی یا دەقێن هەردوان بهێن پاراستن. ژ بەر کۆ ئەو شێواز ژ بەر خوە ڤە نەهاتنە، شێوازێن وان یێن تایبەتی یێن وانن.

نموونەیێن هۆسا گەلەک مشە هەنە. لێ دترسم بابەت درێژ ببت.

دەمێ تو تێکستەکا بیانی وەرگێڕی، هەکەر زاراڤەکی بەرانبەر د کوردی دا نەبت، تو زاراڤێن نوی چاوا چێ دکی؟ و ب تایبەتی زاراڤێن فەلسەفی کو مە ل دەڤۆکا بەهدینی ڤالاهییەک د ڤی واری دا یا هەی؟

کەسێن کۆ شەهرەزایێن نڤیسینێنێن منن دزانن کۆ ئەز نە ژ وان کەسانم کۆ دخوازن زمانەکێ پەتی یێ کوردی بنڤیسن کۆ چ پەیڤێن بیانی تێدا نەبن. لێ دیسا ژی، دبت کۆ کێم نڤیسینکارێن کورد هەبن کۆ هندی من پەیڤێن نوو یێن زانستی، فەلسەفی، جڤاکی د زمانێ کوردی دا چێ کربن. ژبۆ نموونەیێ د پاچڤاندن ئانکۆ وەرگێڕانا کتێبا “سەرهاتی یا فەلسەفەیێ” دا یا نڤیسینکارێ ناڤدار یێ ئامەریکایی، ویلێ دووڕانت (Will Durant) (بوون: ١٨٨٥ -مرن: ١٩٨١)، دا  (کۆ ئەز زێدەتر ژ دو سالان ب پاچڤاندنا وێ ڕا مژوول بووم)، گەلەک جاران ژبۆ چێکرنا پەیڤەکا کوردی ل بەرانبەری زاراڤەکا فەلسەفی د زمانێ ئنگلیزی دا، من ب هەفتییان کارێ وەرگێڕانێ دسەکناند و هەتا داڕشتنا پەیڤەکا نوو یا کوردی من وەرگێڕان دەست پێ نەدکر ڤە. مەرەما مە نە ئافراندنا زمانەکێ کوردی یێ پاکژ بوو، مەرەما من مەرەمەکا فەلسەفی/زمانی بوو. ب دیتنا من، دەما بەری زێدەتر ژ ٢٥٠٠ سالان فەلسەفەیێ ژ گەنگەشەیێن خەلکێ وەکی سوقرات و ئەفلاتوون و ئەرستۆیان ل کۆلانێن ئاتەنایا یەونانا کەڤن دەست پێ کر، وی چاخی چ باوەرنامەیێن زانینگەهی یێن مینا بەکالریۆس و ماستەر و دکتۆرایان د فەلسەفەیێ دا نەبوون. هەما خەلکێ وان باژار-دەولەتێن یەونانا کەڤن ب زمانێ خوە یێ ڕۆژانە بابەتێن گرنگ یێن گرێدایی ژیانا خوە و جهانا خوە گەنەگەشە دکرن. ئەو زمان و ئەو فەلسەفە ب هەڤ ڕا دەربڕین و تێگەهشتنا وان ژ خوە، ژ جهانا خوە، ژ خودێ، ژ جهانا دی، ژ دادپەروەریێ، بێدادیێ، مێرخاسیێ، … هتد بوو. ڤێجا من گۆت ئەگەر کورد نەکارن ب زمانێ خوە یێ کوردی هەر وان تشتان گەنگەشە بکن، مەعنایا وێ ئەوە کۆ هێشتا کورد دووڤەلانکن و نکارن ب زمانێ خوە د خوە و جهانا خوە بگەهن. لەوما نە هەما ژ بەر زمانی، ژ بەر هزرەکا فەلسەفی، من پێدڤی دیت کۆ ئەو هەمی زاراڤێن فەلسەفی ببن کوردی، دا ب دیتنا من، کورد ژی ب زمانێ خوە گەنگەشەیێن فەلسەفی بکن و د خوە و جهانا خوە بگەهن.
کارێ کۆ من د وێ پاچڤاندنا زاراڤێن فەلسەفی دا کریە، ئەگەر ب ڤی چاڤی لێ بهێت تەماشاکرن، ب دیتنا من شەقاندنا ڕێیەکێ یە کۆ ژبۆ کوردان گەلەک پێدڤی یە. مخابن، گەلەک کەس ل کوردستانێ بەهسا فەلسەفەیێ دکن و هەما ببێژە ل زانینگەهان ژی دەرسا فەلسەفەیێ ددن، لێ ئەو ب خوە چ تشتەکێ وەسا د فەلسەفەیێ نەگەهشتنە. مرۆڤ دبێژت قای ب تەنێ هندەک پەیڤێن بیانی ژ بەر کرنە و سینگێ خوە ددن پێش و وان پەیڤان ب ڤەڕشیان ب سەرووچاڤێن کوردان دا دکن. فەلسەفە دبێ ب زمانێ ملەتی ب خوە بت، ب کێمانی فەلسەفەیەکا کۆ دەستپێکا وێ ژ ئاتەنێ بوو.

تو د بەرهەمێن خوە دا رێنڤیسەکا تایبەت ب خوە ڤە بکار دئینی، نە وەکی  چو نڤیسەرانە، مەرەما تە ژ ڤێ یەکێ چی یە؟

ڕاستە، ڕێنڤیسا من نە وەکی یا گەلەک ژ نڤیسەرانە، ئەگەر نەبێژم نە وەکی یا چ ژ وانە ژی. هندەک سەدەم هەنە. هەر وەکی پێشتر ژی من گۆت، ب دیتنا من دبێ ڕێزمان بنگەهێ ڕێنڤیسێ بت. دا ب چەند میناکەکان روهنتر بکم:

ئەز ل شوونا “چالاکییێن سیاسی” دنڤیسم “چالاکی یێن سیاسی”. چما؟ ئەز وەسا دبینم کۆ بەرڤاژی هەمی زمانناس و ڕێزماننڤیسێن کورد، نیشانێن ئیزافەیێ (ێ ژبۆ ناڤێن نێر، ـا ژبۆ ناڤێن مێ، ێن ژبۆ ناڤێن پڕهەژمار، چ نێر چ مێ) نە پارچەیەکن ژ ناڤان و هەر وەکی هات گۆتن نیشانێن ئیزافەیێ نە. ب ڤێ هزرکرنێ، ژ بەر کۆ ئەو ژ ئالی یێ ڕێزمانی ڤە پارچەیێن جدا یێن ئاخڤتنێ نە، نە پارچەیێن ژ ناڤی و ئامرازێن ئیزافەیێ نە (وەکی “of”ـا ئنگلیزی)، دبێ وەسا ژی جدا ژ ناڤی بهێن نڤیسین (“چالاکی یێن” ل شوونا “چالاکییێن”). لێ ژ بەر کۆ هەتا ڤێدەرێ ژی خوینا من ل نک پڕانی یا خواندەڤانان و زمانناسان زێدە تەحل دبت، ل وان دەرێن کۆ نڤیسین ل بەر چاڤێن خەلکێ دی گەلەک شاز و نەناس دبت، ئەز ژی وەکی خەلکی دنڤیسم. ئانکۆ، ل شوونا کۆ بنڤیسم “کتێب ئا ئەحمەدی، قەلەم ئێ شرینێ” ئەز ژی وەکی هەمی خەلکێ دی، دنڤیسم “کتێبا ئەحمەدی، قەلەمێ شرینێ”، لێ ئەز هەر وەکی خوە دنڤیسم “باوەری یا خەلکی، گەلی یێ زیلان”. ئانکۆ دەما ناڤ ب دەنگدێرەکێ ب دووماهی بهێت، ئامرازێ ئیزافەیێ جدا دنڤیسم. ئەز دکارم دەستان ژ ڤی جۆرەیێ نڤیسینێ بەر بدم، ژ بەر کۆ تە پرسی کا مەرەما من ژ ڤێ ئێکێ چ یە. مەرەما من ل دەستپێکێ نیشادانا ڤێ تێگەهشتنا خوە د کارێن خوە دا بوو. ئەز هیڤیدار بووم کۆ گەلەک کەسێن دی ژی کارێ من بئەجبینن و وەکی من بکن. لێ مخابن وەسا دەرنەکەڤت. نها من دەست ژ نڤیسینا “واوا عەتفێ” یا بەرێ ژی بەر دایە (من بەرێ دنڤیسی “ئەز ئوو ئەحمەد هاتین”) سەدەما وێ “ئوو”یێ ژی ئەو بوو کۆ من دگۆت نڤیسینا “واوا عەتفێ” وەکی وێ یە کۆ ئەم هەمی پەیڤێن خوە ب کوردی بنڤیسین لێ “فاضل، رمضان، عثمان، محمود، … ـان وەکی عەربان بنڤیسین. کەسی ب من یا من نەکر، و مەزنترین ڕەخنەیا ل من ژی دهات گرتن ئەو واوا عەتفێ بوو، ئێدی من هێلا. هەیامەکێ پشتی وێ، من دو “ر” ل شوونا “ڕ”ـا قەلەو ژی هێلا. نها ئەز ژی “ڕ”ـا قەلەو ب کار دئینم، لێ ل دەستپێکا پەیڤان و نیڤەکا وان و دووماهی یا وان ژی. سەدەما ڤێ ئەوە کۆ ئەز دبێژم ئان مە “ڕ”ـا قەلەو وەکی فۆنیمەک د زمانێ کوردی دا قەبوولە، ئان مە قەبوول نینە. کۆ مە ئەو وەکی دەنگ ئان فۆنیمەکا کوردی پەژراند، ئێدی دبێ وێ بنڤیسین، چاوا کۆ ئەم هەمی دەنگێن دی یێن وەکی /ک/، /س/، /ڤ/، … ـیان دنڤیسین، ئێدی فەرق ناکت کا ل دەستپێکا پەیڤێ دهێن ئان ل دووماهی یا وێ.

نها کۆ “ڕێبەرەکا” ڕاستنڤیسێ هەیە کۆ ئەم دکارین ل سەر وێ ل هەڤ بکین، ئەز ژی، بلا ب نەژدلی ژی بت، دێ ل پەی وێ بچم.

ل دەمێ نساخی یا تە و هەتا ئەڤرۆ تە چەند پڕتووک وەرگێڕاینە و ژ چ زمانان بووینە؟ هەروەسا هەتا نوکە ب گشتی، تە چەند پڕتووک وەرگێڕاینە زمانێ کوردی؟

ل دەستپێکا ڕەشەمەهـ ئانکۆ شباتا سالا ٢٠٢٥ێ من زانی کۆ ئەز تووشی پەنجەشێرا خوینێ بووبووم. پشتی دەربازکرنا هەیامەکا دژوار یا دەرمانێن کیمیایی و مانا ل نەخوەشخانەیێ و ڕاوەستییانا جەرگی، من گۆتە خوە کۆ دبوو کۆ ئەز گەلەک درێژ ل ژیانێ نەمابام و کارێن من یێن نڤیسینێ نەکەملی و چاپنەبوویی بمابان. لەوما من گۆتە خوە “کارێن بچووک بکە دا ب تڤاڤکرنا وان دلخوەش ببی”. ب ڤی ئاوایی، هەتا دووماهی یا سالا ٢٠٢٥ێ من چار کتێب چاپ کرن: هونەرێ ئەڤاندنێ ژ نڤیسینا ڕەوانناسێ نەمسایی یێ ناڤدار ئێریشێ فڕۆم (چاپا دویێ)، دەرسێن دیرۆکێ ژ نڤیسینا دیرۆکنڤیس و نڤیسینکارێ ناڤدارێ ئامەریکایی و خودانێ کتێبا یازدە بەرگی یا “سەرهاتی یا شەهرەواریێ” ویلێ دوورانت و کابانی یا وی، ئاریەلا دوورانت، میرێ بچووک ژ نڤیسینا نڤیسینکارێ ناڤدار یێ فڕانسی، ئانتوانێ دوسەنتەگزووپەری، هونەرێ ڕۆمانێ ژ نڤیسینا ڕؤماننڤیسێ ناڤدار یێ چیکی-فڕانسی، میلانێ کوندەرا. د سالا ٢٠٢٦ێ دا ژی (هەتا نها) من کتێبا چیایێن سپی، ڕۆمانەکا زانستی-ئاشۆپی ژبۆ جوانان، ژ نڤیسینا ڕۆماننڤیسێ ناڤدار یێ ئنگلیز، ژانێ کریستۆفەر چاپ کرییە (چاپا دویێ) و نها ژی ئامادەکاری یا چاپا کۆما نڤیسیار و گۆتار و سەمینارێن خوە یێن ڤان ٣٠ سالێن بهوری د کتێبەکێ دا دکم.

ب گشتی، هەتا نها من زێدەتر ژ ٥٨ کتێبان چاپ کرنە. کۆ نێزیکی ١٧-١٨ ژ وان کتێبێن پزشکیێ بوونە، ١٢ ژ وان چیڕۆک ژبۆ زارۆکان بوونە، دو ژ وان دیرۆکی بوونە، دو ڕۆمان و هندەک کتێبێن سیاسی، جڤاکی، هونەری، ئەدەبی.
تو هندەک جاران ئایەتێن قورئانا پیرۆز وەردگێڕی بەهدینی و ل فێسبووکا خوە بەلاڤ دکی. ئەرێ تە بزاڤ کرییە کۆ هەمی قورئانێ وەربگێڕی یە زمانێ کوردی؟

د سەرێ من دا هەیە و جارجار دکم. لێ ئەڤ ژ وان کاران بوو کۆ من ل دەما نەساخی یا خوە ڕاگرت، ژ بەر کۆ من دگۆت ممکنە مرنا بەری داویکرنا وێ هاتبا. ئەز ژ مێژە یە ل سەر ڕێزمانەکا بەرفرەهـ (ب ئنگلیزی دبێژن کۆمپرەهەنسیڤ) یا زمانێ کوردی کار دکم. من ئەو ژی د ڤێ سالا چوویی دا ڕاگرت. من دزانی وەسا زوو خلاس نەدبوون. هیڤیدارم تەمەنێ من تێرا وێ بکت ب کێمانی سێ کارێن دی ژی پێشکێشی نەتەوەیا خوە بکم. وەکی تە کەرەم کر پاچڤەیەکا کوردی یا قورئانا پیرۆز، ڕێزمانا گشتی یا زمانێ کوردی، دیوانەکا مەلایێ جزیری یا هندی ژ من دهێت بێ شاشی و ئەگەر دەلیڤە هەبت ب شڕۆڤە.

ژینەنیگار:

– ناڤێ وی له‌زگین ئە‌ڤدولره‌حمان چالی یە.

– ل 22ێ چرییا پێشین یا 1969ێ، ل ده‌ڤه‌رێن ئازادكری ل گوندێ قه‌سرێ ل باله‌كایه‌تیێ ژ دایك بوویه‌.

– نۆشدار و نڤیسكاره‌كی كوردە.

– ڕێڤه‌به‌رێ گشتی یێ پلاندانان و فێركرنا ساخله‌میێ بوو ل وه‌زاره‌تا ساخله‌می یا حوكمه‌تا هه‌رێما كوردستانێ.

– سه‌رنڤیسكارێ كۆڤارا ته‌ندروستی و كۆمه‌ل بوویە.

– سه‌رنڤیسكارێ زنجیره‌كا كتێبێن پزشكی ب زمانێ كوردی بوویه.‌

– به‌ری شكه‌ستنا شۆره‌شێ، ل پایزا سالا 1974ێ كۆچبه‌ری ئیرانێ بوو.

– خواندنا خوە یا سەرەتایی ل باژێرێ ساوەی (ل باشوورێ ڕۆژئاڤایێ تەهرانێ) و ئامادەیی ل شنۆیێ ل وەلاتێ ئیرانێ خواندییە.

– وه‌كی كه‌سێ ئێكێ د دیرۆكا شنۆیێ دا ل خواندنا نۆشداریێ ل زانکۆیا زانستێن نۆشداریێ یا شیرازێ هاتە وه‌رگرتن.

– ل سالا 1997ێ ڤه‌گه‌ریا كوردستانا باشوور و ل هاڤینگەها پیرمام (سه‌لاحه‌دین) خوەجهـ بوویە. و زێدەتر ژ دو سالان ل نەخوەشخانەیا ڕزگاری ل هەولێرێ کار کرییە.

– ل سالا 2000ێ بوو ڕێڤه‌به‌رێ كاروبارێن ته‌كنیكی ل دیوانا ساخله‌می یا پارێزگه‌ها هه‌ولێرێ.

– ل سالا 2001ێ ڤه‌ ب ئاریكاریا ڕێكخستیه‌كا سویسری ل باژێرێ جنێڤێ بوو سه‌رنڤیسكار و سه‌رپه‌رشتیكارێ پرۆژه‌یه‌کێ وه‌رگێڕانا کتێبێن نۆشداریێ بۆ سه‌ر زمانێ كوردی. 12 کتێب ژ وان کتێبان ژی به‌لاڤ بوون و ئەو پرۆژه‌ ژ به‌ر هنده‌ك ئەگه‌ران ‌هاتە ڕاوەستاندن.

– ل ده‌مێ شەڕێ ئازادییا ئیراقێ ل بهارا 2003ێ، وه‌كی ڕێكخه‌رێ هه‌می ڕێكخستییێن نه‌-حكوومه‌تی (NGO) یێن كۆ ل هه‌رێما كوردستانێ د وارێ ساخله‌میێ دا دخه‌بتین كار كر.

– ژ زڤستانا 2003ێ، هه‌تا خانەنشینبوونا خوە، ل سالا ٢٠٠٧ێ، سه‌رنڤیسكارێ كۆڤارا هه‌یڤانه‌ یا ته‌ندروستی و كۆمه‌لێ بوو كو ژ ئالیێ وه‌زاره‌تا ساخله‌میێ ب هه‌ردو زاراڤێن سۆرانی و كورمانجی ده‌ردكه‌ڤت. پشتی خانەنشینبوونا وی ئەو کۆڤار ژی ئێدی نەما.

– ژ سالا 2003ێ هه‌تا 2007ێ، ب ئالیكاریا ڕێكخستیه‌كا نه‌حوكوومی یا ئەمریكی ده‌ست ب زه‌نگینكرنا كتێبخانه‌یێن نه‌خوه‌شخانه‌یان و بنگه‌هێن ساخله‌میێ و كۆلێژێن نۆشداری ل هه‌ر سێ پارێزگه‌هێن هەرێما كوردستانێ كر.

– بۆ جارا ئێكێ ل كوردستانێ و ئیراقێ، چار ناڤه‌ندێن نۆشدارییا ژ ڕێیا دوور، ل باژێرێن هه‌ولێر، به‌غدا، مووسل و به‌سرایێ دامه‌زراندن.

– ژ بهارا 2010ێ هه‌تا نوکە ئێك ژ ئەندامێن كۆما كورمانجی یا ئە‌نستیتویا كوردی یا پاریسێ یه‌.

– ئێك ژ ئەندامێن دامەزرینەر یێن ده‌سته‌كا ئە‌مینداران یا زانینگه‌ها ئامه‌ریكی یا كوردستانێ ل دهۆكێ یه‌.

– ئێك ژ ئەندامێن ده‌سته‌كا دامه‌زرینه‌ر یا ته‌له‌ڤزیۆنا كوردی، كوردستان 24ێ، بوویە.

– گه‌له‌ك گۆتارێن د كۆڤار و ڕۆژنامه‌یان دا ل سەر زمانێ كوردی، ساخله‌میێ به‌لاڤ کرینه‌.

– چه‌ند کتێبێن بۆ زارۆكان ژی به‌لاڤ کرینه‌.

پەرتووک:  

1- كێم-خوینیا كێم-ئاسنیێ، 2003 (وەرگێران).

2- فێركرن ژ بۆ فێربوونه‌كا باشتر: ڕێنومایا ده‌رسدێرێن كارمه‌ندێن ساخله‌میێ، 2005 (وەرگێران).

3- تایا نۆبه‌یێ (مالاریایێ)، 2001 (دگەل د. عارفێ حیتۆ، سەرنڤیسکار).

4- كۆنترۆلكرنا كۆلێرایێ (ب كرمانجی)، 2002 (دگەل د. عارفێ حیتۆ، سەرنڤیسکار).

5- كۆنترۆلكردنی كۆلێرا (ب سۆرانی)، 2002 (دگەل د. سامان هەلەبجەیی، سەرنڤیسکار).

6- چاره‌سه‌ری زكچوون (ب سۆرانی)، 2002 (سەرنڤیسکار).

7- ڕه‌وشه‌نبیرایا ساخله‌میێ، 2003 (د گەل د. فازل عومەر، سەرنڤیسکار).

8- چاره‌سه‌را نه‌ساخیان ژ بۆ كارمه‌ندێن بنگه‌هێن ساخله‌میا ده‌ستپێكی، 2003 (دگەل د. فازل عومەر، سەرنڤیسکار).

9- زارۆكبوونا ئاسایی، 2004 (سەرنڤیسکار).

10- تۆماری مالانه‌ی دایكان (ب سۆرانی)  2005 (سەرنڤیسکار).

11- چاودێری دایك و مندال (ب سۆرانی)، 2005 (سەرنڤیسکار).

12- كالێ به‌فرین، 2004 (كتێب ژ بۆ زارۆكان) (وەرگێران).

13- زه‌نگ و به‌نگ، 2003 (كتێب ژ بۆ زارۆكان).

14- چیایێن سپی، 2006 (رۆمان ژ بۆ سنێله‌یان)، چاپا دویێ ٢٠٢٦ (وەرگێران).

15- ئینفلوه‌نزایا مرخان، 2006 (کتێب ژ بۆ پزشکان، نڤیسین و ئامادەکرن).

١٦. ئەنفلوەنزای باڵندان ٢٠٠٦ (کتێب ژ بۆ پزشکان، نڤیسین و ئامادەکرن، د گەل د. ئازاد شێروانی)

١٧- لەشێ من ژ بۆ سنێلەیان ٢٠٠٦ (ژ بۆ خواندنگەهێن ناڤەندی و ئامادەیی یێن کچان) (وەرگێران و ئامادەکرن ب هاریکارییا کۆمپانیایا پرۆکتەر ئەند گەمبل)

١٨- لەشی من ٢٠٠٦ (ژ بۆ خواندنگەهێن ناڤەندی و ئامادەیی یێن کچان) (وەرگێران و ئامادەکرن ب هاریکارییا کۆمپانیایا پرۆکتەر ئەند گەمبل، د گەل د. ئازاد شێروانی)

1٩- هنده‌كێن ژینفره‌ه، گه‌له‌كێن ماندی، 2007 (نۆام چۆمسكی) (وەرگێران).

٢٠- زێر ژ ئاخێ مشه‌ترە، 2007 (کیم-وو چۆنگ) (وەرگێران).

٢١- كورد و كوردستان، 2008 (دێرک کینان) (وەرگێران).

٢٢- په‌یكه‌رێ بوودایی ل ئە‌فغانستانێ نه‌هات خرابكرن، ژ شه‌رمان هه‌رفیا، 2011  (محسنێ مەخمەلباف) (وەرگێران).

٢٣- هونه‌رێ ئە‌ڤاندنێ، 2009 (ئەریکێ فرۆم) (وەرگێران)، چاپا دویێ ٢٠٢٥.

٢٤- كیمیاگه‌ر، رۆمان، 2009 (پائۆلۆ کوئێلۆ) (وەرگێران).

٢٥- دیرۆكا زێده‌گاڤیا كوردان، 2010، ل سه‌ر شۆره‌شا شێخ عوبه‌یدولایێ نه‌هری (وەرگێرانا دەستنڤشتەکا سەردەما شۆڕەشێ ب خوە کۆ ل کتێبخانەیا پەرلەمانێ ئیرانێ پاراستیە).

٢٦- سه‌رهاتییا فه‌لسه‌فه‌یێ ٢٠٢١ (ویلێ دوورانت) (وەرگێران).

٢٧- دین و جهانا نوو، كۆمه‌كا گۆتارێن د. عه‌بدلكه‌ریمێ سرووش، فه‌یله‌سۆفێ ئیرانی‌، وه‌شانخانه‌یا خانی، دهۆك، 2023.

٢٨- میرێ بچووک ٢٠٢٥ (ئانتوانێ دووسەنتەگزووپەری) (وەرگێران).

٢٩- دەرسێن دیرۆکێ ٢٠٢٥ (ویل و ئاریەلا دوورانت) (وەرگێران).

٣٠- هونەرێ ڕۆمانێ ٢٠٢٥ (میلانێ کوندەرا) (وەرگێران).

٣١- دەهـ کتێب ژ کتێبێن جهانی یێن زارۆکان (وەرگێران): سیندرەلا
٣٢- جەک و لووپکا جادوویی