دیدارا گۆڤارا (مەتین)، هەر جار بابەتەکێ گەرم یێ رۆژەڤێ گەنگەشە دکەت، ل رۆژا ئێکشەمبی ١٢ى هەیڤا تیرمەها 2026ێ، (رەوشەنبیرییا پاراستن و پێشڤەبرنا گەشتییارییا شوینواری) مژارا دیدارا گۆڤارا (مەتین)ێ بوو.  دیدارا ڤێ جارێ ژ لایێ (سولین لەوەند یۆسف)، بەرپرسا سوشیال میدیایا گۆڤارا مەتین هاتە برێڤەبرن.

ل بەراهیێ رێڤەبەرا دیدارێ کورتییەک ل سەر دیدارا مەتین پێشکێش کر و دیار کر کو هەر د دیدارەکێ دا چار کەسێن بسپۆر و شەهرەزا د بیاڤێ بابەتێ دیدارێ دا دهێنە مێهڤانکرن و دیدار د بەرپەڕێن گۆڤارا مەتین دا دهێتە دۆکیۆمێنتکرن و سازیێن دی یێن ناڤەندا خانی یا رەوشەنبیری و راگەهاندنێ ژی راپۆرت و دیدارێن تەلەڤزیۆنی و سوشیال میدیایێ ل دۆر دیدارێ بەلاڤ دکەن.

بەرپرسا سوشیال میدیایا گۆڤارێ، بەحسی گرنگییا تەوەری (رەوشەنبیرییا پاراستن و پێشڤەبرنا گەشتییارییا شوینواری) ئاراستە کر و تێدا گۆت: «د شیان دایە پەرتووکێن دیرۆکێ بهێنە دەستکاریکرن و دبیت هاتبنە دەستکاری کرن، بەلێ شوینوار ئەو بەلگەیێن زانستی یێن راستەقینەنە کو ناهێنە گوهۆڕین. هەر دیسان شوینوار شاهدێ راست و دروست یێن شارستانیەت و ناسنامە و دیرۆکا مرۆڤاتیێ نە». پشتی هنگی هەر چار پشکداربوویان، تەوەرێن خۆ  بەرچاڤکرن.

ل دەستپێکا ئاراستەکرنا تەوەران، د. بێکەس جەمال بریفکی، رێڤەبەرێ گشتی یێ شوینوارێن دهۆکێ، سوپاسییا گۆڤارا مەتین کر بۆ ئازراندنا ڤی بابەتی و بەردەوامی دا ئاخڤتنا خۆ و گۆت: «شوینوار ناسناما مللەتانە و گرنگە مرۆڤ ڤێ شارستانیەتێ بپارێزیت، داکو شوینوار ببنە پێنگاڤەکا گرنگ بۆ ناساندنا شارستانییا کوردستانێ. دیسان داکو شوینوار ببنە داهاتەک بۆ حکومەتا هەرێما کوردستانێ ب رێکا گەشتوگوزارییا شوینواری.»

د. بێکەس بەحسێ گرنگیدانا حکومەتا هەرێمی ب کەرتی شوینواری کر و گۆت: «پشتی سالا ٢٠١٠ ب تایبەتی ڤان کابینەیێن نوی یێن حکومەتا هەرێما کوردستانێ گرنگییەکا زۆر ب کەرتێ شوینواران هاتەدان و ئەڤ چەندە بوو ئەگەر کو هەژمارەکا زۆر یا زانکۆ و رێکخراوێن بیانی د ڤی بیاڤی دا کار بکەن ب تایبەتی پشتی هەژمارەکا زۆر یا قونسولخانەیان هاتینە ڤەکرن و پارێزگەها دهۆکێ بەهرەکا باش هەبوویە بۆ راکێشانا تیمێن بیانی، ژ بەر کو پارێزگەها دهۆکێ مێژوویەکا کەڤنار هەیە و پشکەکا سەرەکی یە ل وەلاتێ میزوپۆتامیا یا کەڤن و ب هزاران جهێن شوینواری لێ هەنە کو بۆ سەردەمێن جودا جودا دزڤڕن».

دکتۆر بێکەسی درێژی دا ئاخڤتنا خۆ: «هەژمارەکا زۆر یا جهێن شوینواری ل پارێزگەها دهۆکێ هاتینە پاراستن و رەنگە هەمی نەهاتبنە ب کارئینان بۆ کەرتێ گەشتوگوزاری، لێ هەژمارەکا زۆر ژ مرنێ هاتینە رزگارکرن، ئەڤە ژی یا گرنگە بۆ ئایندەی کۆ کارێن باشتر ل سەر ڤان جهان بهێنە کرن. دیسان گەلەک جهـان ژ بلی کو سروشتی کارتێکرن ل سەر کربوو، بەلێ نەهوشیارییا خەلکی ژی ببوو ئەگەرەک کو مەترسی بکەڤیتە سەر وان جهان. بۆ نموونە جهێ چارستین یان خەنس یان خانیێن کەلەپووری زۆر جار کەسێن ئاسایی و زۆر جار کەسێن خودان پێگەهـ ل کۆمەلگەهێ ببوونە ئەگەر کو ئەڤ جهە نەهێنە پاراستن. دەرگەهێ بەهدینان ل ئامێدیێ ئێک ژ وان جهان بوو کو خەلکی نەپاراستی یە، ب تایبەتی قەدەغەکریێن وی (محرمات) خانی ل دەوربەرێن دەرگەهی هاتینە ئاڤاکرن، هەمان کارتێکرن ل سەر گەلەک جهێن دی ل سەرنتەرێ ئامێدیێ هاتییە کرن. دیسان ل سەنتەرێ پارێزگەها دهۆکێ بۆ نموونە گرێ مالتایێ یێ شوینواری یان گرێ سێمێلێ کو ئاڤاهی ب رەخ گری ڤە هاتینە ئاڤاکرن و ل سەر پشکەکا زۆر ژ گری. هەمان کارتێکرن ل کەلها ئاکرێ و خانییێن کەلەپووری ل سەنتەرێ ئاکرێ هاتییە کرن، ژ بەر نەهوشیارییا خەلکی و ئەڤ چەندە بوویە مەترسی ل سەر ڤان جهێن شوینواری. ل سالا ٢٠١١ باژێرێ ئامێدیێ چوو بوو د ناڤ لیستا دەمی یا رێکخراوا جیهانی (یونسکۆ) دا، لێ ب مخابنی ڤە زێدەگاڤیێن هاتینەکرن ل دەڤەرا ئامێدیێ بوو ئەگەر کو یونسکۆ خۆ ڤەکێشیت و بەردەوامیێ نەدەتە چوونا دەڤەرا ئامێدیێ بۆ ناڤ لیستا یونسکۆیێ. گەلەک جاران مە هەولدایە کو کار بۆ ڤێ چەندێ بکەین، لێ مەرجێن یونسکۆ ئەون کو هەمی زێدەگاڤی بهێنە راکرن و رەنگە بۆ ڤێ مەبەستی پتری پێنجی سال بڤێن.»

رێڤەبەرێ گشتی یێ شوینواران ل دهۆکێ دیار کر ژی کو: «گەلەک جاران دەزگەهێن میری بووینە ئەگەر بۆ تێکدانا جهێن شوینواری ئەڤەژی بۆ نەهوشیاریێ دزڤڕیت و نەبوونا هەماهەنگیێ ل گەل رێڤەبەریێن شوینواری. ئەڤێ چەندێ کارتێکرنەکا زۆر ل سەر جهان کریە و گەلەک جهێن شوینواری مە ژ دەستداینە. نەهوشیارییا خەلکێ ئاسایی ب تایبەتی کو سەرەدانا جهێن شوینواری دکەن، ئەو ژی ئەگەرن بۆ تێکدانا جهێن شوینواری، بۆ نموونە ل دەمێ سەرەدانێن وان، گەلەک جاران نڤیسین و بیرهاتن ل سەر جهێن شوینواری ل دویڤ خۆ بجهـ دهێلان و کارتێکرنێن مەزن ل سەر جهان دروست دکرن. نویژەنکرنا ڤان جهان و ژێبرنا ڤان نڤیسینان تێچوویەکا مەزن دڤێن، چونکو بکارئینانا کەرستەیێن کیمیایی گەلەک جاران کارتێکرنێ ل دویڤ خۆ دهێلن، ژ بەر ڤێ چەندێ گرنگە هوشیارییا تاکەکەسی کار ل سەر بهێتە کرن بۆ پاراستنا ڤان جهێن شوینواری.

پرۆژێن ژینگەهـ پیسکەر ئێک ل وان ئەگەرانە کو جهێن شوینواری تێک بدەن، بۆ نموونە جهێ فەیدیێ یێ شوینواری کو ئێک ژ جهێن گرنگە ل سەر ئاستێ جیهانێ و کارگەهێن چیمەنتویێ مەترسی ل سەر تێکدانا ڤی جهی کریە کو ئەڤ جۆرە پرۆژە و کارگەهە ژ پرۆژێن ژینگەهـ پیسکەرن.»

پاشی د. بێکەس هاتە سەر هوشیارکرنا خەلکی ل سەر گرنگییا پاراستنا شوینواران و گۆت: «رێڤەبەرییا مە دەست ب قووناغەکێ کر بۆ هوشیارکرنا خەلکی بۆ پاراستنا جهێن شوینواری، بۆ نموونە ئەگەر مە دەست ب هەلکۆلینێن شوینواری یان نویژەنکرن ل هەر جهەکی ل پارێزگەها دهۆکێ کربایە، دا دەست ب هوشیارییا خەلکێ نێزیک وی جهی کەین، وەک پشکداری کرنا خەلکی بۆ دیتنا جهی و شێوازێ کاری و دانا زانیارییان ل سەر جهی ژ لایێ مێژوویی و دیارکرنا گرنگییا جهی ب ئینانا قوتابیێن بنەڕەتی و ئامادەیی و گەلەک جاران قوتابیێن زانکۆیێ، ئەڤە ژی بۆ وێ چەندێ گرێدانەکێ د ناڤبەرا خەلکی و جهی دا دروست بکەین، داکو ژ گرنگییا مێژوویی یا جهی ئاگەهدار بن و ببیتە ئەگەرەک کو ئاستێ هوشیارییا خەلکی پێ بلند بکەین بۆ پاراستنا جهێ شوینواری.»

سەبارەت ب پرۆژەیان ل بیاڤێ شوینواری، رێڤەبەرێ گشتی یێ شوینواران ل پارێزگەها دهۆکێ دیار کر: «ل پێنج سالێن دەربازبوویی پتر ژ ١٠٠ پرۆژەیێن شوینواری ل پارێزگەها دهۆکێ هاتینە ئەنجامدان چ یێن گرێدای ب هەلکۆلین، ڤەکۆلین، نویژەنکرن، سەخبێرکرن، پاراستن، پەرجانکرن و ڤەکرنا خولێن هوشیارییا خەلکی ب هەمی جۆرێن پاراستنا شوینواران ل دهۆکێ هاتینە ئەنجامدان. ئەڤ کارێن شوینواری یێن هاتینە کرن گەلەک د باش بووینە، لێ هێشتا نە د وی ئاستێ پێدڤی دانە، چونکو پارێزگەها دهۆکێ خودان هزاران جهێن شوینواری یە و هەژمارەیەکا زۆر یا ڤان جهان مەترسییا ژ ناڤچوونێ ل سەرە. ئێک ژ پرۆژەیێن هەری گرنگێن رێڤەبەریا مە کو کارەکێ جیاوازە ژ بۆ پاراستنا جهێن شوینواری و ناساندنا وان ئەو ژی ب رێکا پرۆژەیێ دروستکرنا پارکەکا شوینواری کو کارەکێ دەگمەنە و بۆ ئێکەم جار ل سەر ئاستێ عیراقێ و هەرێما کوردستانێ دهێتە ئەنجامدان، داکو بلەز تیمێن بیانی بینین و پشتی هنگی راکێشانا گەشتیاران بکەین، داکو ببیتە داهاتەک بۆ حکومەتا هەرێما کوردستانێ. رووبەرێ ڤێ پارکێ ١٣٠ کم دوجایە و پێکدهێت ژ پێنج جهێن شوینواری (شکەفتا هەلامەتان، فەیدیێ، بەندەوایا، خەنس، جەروانە) ئەڤ جهە موزەخانەکا ڤەکری و خۆجهی یە بۆ نیشادانا ڤان جهان ب رێکا ڤێ پارکێ گەلەک جۆرێن کاران هاتینە کرن و پتری ٨٥٪ کار ب دویماهی هاتییە و د پلان دایە ل مەها ئوکتوبەرا بهێت بهێتە ڤەکرن ب روویێ گەشتیاران دا. دیسان کارێ نویژەنکرنێ ل جهێ چارستین هاتییە کرن و بەری نوکە هەژمارا گەشتیاران زۆر یا کێم بوو، لێ شێوازێ نویژەنکرنێ و کارێ هاتییەکرن بوو ئەگەرێ هندێ کو د شەش هەیڤێن ئێکێ یێن ئەڤ سالە هەژمارا گەشتیاران پتر ژ (١٨) هزاران بیت، ئەڤە ژی بەلگەیە ل سەر وێ چەندێ کو شوینوار دشێن بۆ حکومەتا هەرێما کوردستانێ ببنە داهاتەک. گەلەک جهێن دی یێن شوینواری سەرەدانکەر سەرا وان ددەن، لێ هێشتا کار ل سەر نەهاتییە کرن کو ببیتە داهاتەک مینا قشلا ئاکرێ ،کەلها ئاکرێ، قەسرا کەمبەرلانی و دەرگەهێ ئامێدیێ .. هتد. پلانێن باش بۆ ڤان جهان هەنە و د پلانا مە وەک رێڤەبەری کارێن گەلەک مەزن هەنە و ل نێزیک ئەو ژی دێ کەڤنە کاری.»

دیسان د. بێکەس جەمال هاتە سەر بابەتێ مۆزەخانێ و  گۆت: «مۆزەخانە ئێک ژ بەرنامەیێن رێڤەبەرییا مەیە و پارێزگەها دهۆکێ پارچەکا زەڤییێ تەرخانکریە و د پلاندایە ئەو ژی ببیتە بەرنامەیێ کابینا بهێت یا حکومەتا هەرێما کوردستانێ. «

ل دویماهییا ئاخڤتنا خۆ دا د. بێکەس جەمال، گۆت: «شوینوار بەلگەیێن زندی نە یێن شارستانییا هەر مللەتەکی و هوشیارییا پاراستنا ڤان شوینواران ئەرکێ مە هەمووانە، ئەڤ دیدارا گۆڤارا (مەتین) ئێک ژ وان هوشیارکرنایە و سوپاس بۆ هەر کەس و جهێ ببیتە ئەگەر بۆ پێشڤەبرنا ڤێ هوشیارییێ.»

د دویڤ دا، مافپەروەر سەرکار سەبغەتوللا، رێڤەبەرێ گشتی یێ گەشتوگوزارێ ل دهۆکێ، تەوەرێ خۆ ئاراستەکر و ل بەراهیێ گۆت: «هەر وەکی یا ئاشکرا یە گەلەک جۆرێن گەشتوگوزارێ هەنە مینا گەشتیارییا خۆشگوزەرانی و ئایینی و ساخلەمیێ و زانستی و سەرکێشیی و رامیاری و کۆلتووری و گەلەک جۆرێن دی، بەلێ ب دیتنا مە، گەلەک وەلاتان ئەڤان جۆرە گەشتیارییان ب خۆ ڤە دگرن، لێ زێدەباری ئەڤان جۆران ل هەرێما کوردستانێ ب گشتی و پارێزگەها دهۆکێ ب تایبەتی ب هزاران جهێن شوینواری هەنە کو دشییان دایە گەلەک ژ ڤان جهان مفا ژێ بهێتە وەرگرتن ژ بۆ راکێشانا سەرنجا گەشتیاران کو ل گەلەک وەلاتان ئەڤ جۆرە شوینوارە نینن و ددەگمەن و ئێکانەنە ل کوردستانێ. خۆشبەختانە ئەڤرۆکە ل پارێزگەها دهۆکێ گەلەک ژ ڤان جهێن شوینواری مینا شکەفتا چارستین و خەنس و جهێ نکراندی ل فەیدیێ و دەرگەهێ ئامێدیێ و گەلەک جهێن دی هاتینە ئامادەکرن بۆ پێشوازیکرنا گەشتیاران، لێ د هەمان دەم دا ئامادەکرنا ڤان جهێن شوینواری ب تنێ بەس نینە بۆ ڤەژاندنا سەکتەرێ گەشتوگوزاری بەلکو فەرە ل سەرمە وەکو حکومەت خزمەتگوزاریێن پێدڤی بگەهینینە وان جهان، داکو ببیتە پالدەرەک کو گەشتیار بشێن ب ساناهی سەرەدانا وان جهان بکەن، سەرەرایی وان هەمی قەیرانێن دارایی یێن کو هەرێما کوردستانێ ڤەگرتی دەرئەنجامێ بڕینا بودجەیێ ژ لایێ حکومەتا فیدرال ڤە، حکومەتا هەرێمێ شییایە ب هەڤکاری ل گەل رێکخراوێن بیانی و زانکۆیێن جیهانی پێنگاڤێن باش بهاڤێژیت، بۆ ڤەژاندنا سەکتەرێ شوینواری و د هەمان دەم دا هەژمارەکا زۆر ژ پرۆژەیێن گرێدایی خزمەتگوزاریێن گشتی مینا رێک و پران و گەهاندنا کارەبێ و ئاڤێ ….هتد جێبەجێ کرینە. زێدەباری هەژمارەکا زۆر ژ پرۆژەیێن گەشتیاری ب هەڤکاری ل گەل کەرتێ تایبەت، لێ پێدڤییە بزاڤێن مە د بەردەوام بن د ڤی واری دا.»

سەبارەت ب پاراستنا شوینواران، بەرێز رێڤەبەرێ گەشتوگوزارێ ل دهۆکێ گۆت: «شوینوار و پاراستنا وان ئێک ژ گرنگترین بابەتێن سەرەکی یە بۆ گەشەپێدانا هەرێما کوردستانێ ب گشتی و تایبەتی پارێزگەها دهۆکێ. هەکەر ئەم بشێین دارستانان، جهێن سروشتی، شکەفتان، چیا، جهێن شوینواری ب باشی بپارێزین و پێشڤە ببەین، دێ دەرفەتێن مەزن بۆ گەشەپێدانا گەشتیاری و ئابووری دروست بن.»

مامۆستا سەرکاری بەحسێ لایەنێ ئارامیێ کر و گۆت: «پارێزگەها دهۆکێ ب ئارامی و ئێمناهییا خۆ یا ب ناڤودەنگە و پێدڤییە ئەڤ وێنەیە ب باشی بگەهیتە وەلاتێن جیهانێ، داکو گەشتیار و وەبەرهێنەر د پشتراست بن کو پارێزگەها دهۆکێ جهەکێ گونجاییە بۆ مەبەستێن گەشتیاری و وەبەرهێنان و دروستکرنا پڕۆژەیان. د هەمان دەم دا، پێدڤییە یاسا و ڕێنمایان ب شێوەیەکێ گونجای نوی بکەینەڤە، داکو وەبەرهێنەر بشێت ب ساناهی ل بیاڤێ شوینواری، گەشتیاری و خزمەتگوزاری وەبەرهێنانێ بکەت. ئەڤ چەندە دڤێت ب هەماهەنگی بیت ل گەل حکومەتێ، چونکو هاریکارییا حکومەتێ و کەرتێ تایبەت و وەلاتییان بنەمایێن سەرکەفتێنە. هەکەر ئەم هەمی پێکڤە کار بکەین، پارێزگەها دهۆکێ دشێت ببیتە ئێك ژ گرنگترین ناڤەندێن گەشتیاری و دێ بیتە ژێدەرەکێ گرنگ بۆ زێدەبوونا داهاتی و دروستبوونا دەرفەتێن کاری بۆ گەنجان .»

ل دویماهیێ رێڤەبەرێ گشتی یێ گەشتوگوزارێ ل دهۆکێ ئەڤ ئارمانجێن ل خوارێ وەکو پوختەیا بابەتێ خۆ بەرچاڤکرن:

–  پاراستن و پێشڤەبرنا شوینوار و جهێن سروشتی و شکەفت و دارستان و چیایان.

–  نویکرنا یاسا و رێنمایان بۆ مەرەما راکێشانا وەبەرهێنەرێن ناڤخۆ و بیانی .

–  ⁠ريكلامكرن و بازاركرن بۆ ناساندنا هەرێما کوردستانێ، وەک جهەکێ ئارام و گونجایی بۆ ب هێزکرنا وێنەیێ پارێزگەها دهۆکێ ل ئاستێ نیشتمانی و نێڤدەولەتی.

–  رێژا زێدەبوونا هاتنا گەشتیاران دێ بیتە ئەگەرێ زێدەکرنا داهاتی ناڤخۆ و دروستکرنا دەرفەتێن کاری.

پاشی چەند خال وەکو پێشنیار ژی دیارکرن:

١-  دانانا پلانێن درێژخایەن بۆ پاراستنا شوینواران.

٢-  هاندان و پشتەڤانیکرنا وەبەرهێنانێ ل وارێ گەشتیاری.

٣- ب هێزکرنا هەماهەنگیێ د ناڤبەرا حکومەتێ و کەرتێ تایبەت دا .

٤- بلندکرنا ئاستێ ڕاگەهاندنێ و بازارکرنا گەشتیاری بۆ راکێشانا گەشتیاران.

٥- دابینکرنا خزمەتگوزارییێن پێدڤی ل جهێن گەشتیاری.

پشکداربوویێ سێ یێ د. کاوە عەبدولعەزیز، ئابوورناس، بەحسی لایەنی ئابووری یێ گەشتوگوزارییا شوینواری کر و ل بەراهیی سوپاسییا گۆڤارا مەتین و ناڤەندا خانی کر کو هەر جار خۆ ل بابەتێن گەرنگ و گەرم دکەنە خودان. پاشی د. کاوەی چوو د ناڤ تەوەرێ خۆ دا و گۆت: «هەر بابەتەکێ ئەم بەحس ژێ بکەن، پەیوەندییەکا ڕاستەوخۆ یا ب ئابووری ڤە یا هەی. ئابوور ئەڤرۆکە هەکەر ئەم سەحکەینێ، هەر سێکتەرەکێ تو بەحس ژێ بکەی، هەکەر مفایێ ئابووری نەبیت، کوالتیا ئابووری نەبیت، ئانکو ئەم وەک خەلک ژێ مفادار نینین. ڤێجا مە ب باشی ئێک ژ وان دەرگەهێن گەلەک گرنگ کو گەشتوگوزار ب گشتی و ب تایبەت ژی بابەتێن شوینواران ئەم ب ئابووری ڤە گرێددەین، چونکو ژێدەرەکێ سەرەکیێ داهاتییە، نە ب تنێ بۆ کوردستانێ یان بۆ عێراقێ یان دهۆکێ، بەلکی ل سەرتاسەری وەلاتان.»

د. کاوەی هندەک نموونە ل دۆر ئاخڤتنا خۆ ئینان و گۆت: «وەلاتێ مسرێ ب تنێ پار ژ لایێ داهاتێ ژ ئەهرامان و جهێن شوینواری هاتی نزیکی ١٦.٧ ملیار دۆلاران بوو، ئەڤە بەرامبەری بودجەیا کوردستانێ هەمییێ یە و ڕەنگە پتر بیت. وەلاتەکێ وەکی تورکیا، ڕێژەیەکا مەزن یا داهاتێ وێ ژ بلی گەشتوگوزاریا گشتی، ل سەر گەشتوگوزارییا شوینواری یە ب تایبەت ژی پشتی قۆناغا سولتان ئەحمەد و ئایا سۆفیا و ئەڤ جهـێن تایبەت کرینە ب پارە. ڕەنگە ئیدی بۆ خەلکەکێ پتر بوویە مەراق. دوماهی جار ئەز چوویمێ ب ٥٠٠ لیرەیان بوو، نزیکی ١٣ دۆلاران هەتا تو بچییە د ژۆر ڤە کاروانەکێ درێژ یێ سرایێ ل بەر تکێت بڕینێ هەبوو! مەبەست ئەوە کو ژێدەرەکێ مەزن یێ داهاتییەکو  ل قۆناغا بهێت دا ئەم کار ل سەر بکەن. ل دویڤ داتایێن ب دەست، نزیکی داهاتێ کەرتێ گەشتوگوزاری ل پارێزگەها دهۆکێ ل دویڤ وەرزی  دمیینیت، ل سنوورێ ١٤% حەتا ١٨% ل سەر ئاستێ داهاتێ کەرتێ تایبەت ژ وان سێکتەرێن جودا جودا ل پارێزگەها دهۆکێ. ئەڤە تشتەکێ خەراب نینە، بەلێ ئەم دشێین دوجا و سێ جا لێ بکەین، ڕەنگە پارێزگەهێن دی یێن کوردستانێ ژی ژێ مفادار بن».

ل دریژاهییا پشکدارییا خۆ دا، ئابوورناس د. کاوە عەبدولعەزیز، بەحسی بنەمایێن شوینواری یێن پارێزگەها دهۆکێ کر و د شیان دایە ببنە دەرگەهەکێ داهاتی: « هەر تشتەکێ ئەم ب ئابووری ڤە گرێددەن دڤێت بزانین ک دێ ژێ سودمەند بیت؟ بلا کەس ژ خەلکێ مە نەبێژیت بەلکی دەرگەهێ ئیبراهیم خەلیل بێتە گرتن خەلک دێ بێژیت، من چ پەیوەندی پیڤە هەیە، بلا بێتە گرتن خۆ ل سەر من نینە! بەرۆڤاژی، هەکەر دەرگەهێ ئیبراهیم خەلیل بهێتە گرتن، پانزیخانە شۆل ناکەن، خوارنگەهـ شۆل ناکەن، چایخانە شۆل ناکەن، جادە و  هەموو جهـ شۆل ناکەن. بەلێ هەکەر بهێتە ڤەکرن ئەم هەمی ژێ دسودمەندین ب راستەوخۆ یان نەراستەوخۆ. ژ بەر هندێ ژی وەختێ جهێن شوینواری ئەم بشێن بکەینە ژێدەرەکێ داهاتی، نە دێ حکومەت ژێ سوودمەند بیت، خەلک دێ سودمەندێ ئێکێ و سەرەکی بیت. ئەڤە ژی دو جۆرە سودمەندبوونن: ب راستەوخۆ دێ خەلک شۆل کەت، نەراستەوخۆ ب ڕێکا پرۆژەیان، هەکەر خوارنگەهەک خوارنێ بدەتە گەشتیارەکی کو ل رێکا جهێ شوینواری یە، دێ ئەو جۆتیار سودمەند بیت ئەوێ کو باجان و خیار چاندین و وێ خوارنگەهێ بکارئیناین، ئانکو خەلکێ مە هەمی دێ ژێ سودمەند بیت.»

د. کاوەی بەحسی شوینوارەکی دهۆکێ کر و گۆت: «مە ل پارێزگەها دهۆکێ شوینەوارەک وەکی خەنسێ هەبیت و سکرەکێ ئاڤێ یێ باش هەبیت، مفایێ ئابووری یێ ڤی پرۆژەیێ خنسێ کو من یێ چێکری ژ لایێ گەشتوگوزاری ڤە، سێ قۆناغێن جودا جودادا نە:

– قۆناغا ئێکێ نزیکی ٢٠٠ هەتا ٢٥٠ هەزار کەسان.

– قۆناغا دویێ پتری ٥٠٠ هەزار کەسان.

– قۆناغا سێیێ ٨٠٠ هەزار هەتا مەلیۆن کەسان سالانە دێ سەرەدانا ڤی پرۆژەی کەن.

 هەکەر ئەڤ پرۆژە یێ مە دیتی ب چاڤ و ب وی شێوەیێ ب دروستی بکەڤیتە د خزمەتا ڤەلڤینا سێکتەرێ ئابووری دا کو خەلکەک بێت مفای ژێ وەربگریت. دیسان مە ل سنوورێ پارێزگەها دهۆکێ  ئەشکەفتا چارستین یا هەی، پار ئەم ل گەل رێڤەبەرێ گشتی یێ گەشتوگوزارێ چووین بۆ ڤەکرنا وێ گەلەک یا جوان بوو، پشتەڤانییەکا مەزن لێ هاتە کرن، بەلێ هەتا نوکە ئەم نەشیانە بکەینە دەرگەهەکێ داهاتی کو خەلکەک بهێت ب پارە سەرا بدەتن وەکی پێدڤی. هەروەسا ل سنوورێ پارێزگەها دهۆکێ شکەفتا هەلامەتان یا هەی، رەنگە گەلەک ژ  کەسێن ل ڤێرێ نەدیتییە و ئەم نەشیانە بگەهینێ، چونکو ڕێکەکا باش نینە و ئالاڤەکێ گەهاندنێ یێ باش ژی نینە. ل ئەلقۆشێ دێرەکا وەسا یا لێ هەی، رەنگە وەکی وێ دێرێ ل هەمی وەلاتێن عەرەبان نەبیت! بەلێ ئەم نەشیانە بکەینە دەرگەهەکێ داهاتی بۆ خەلکەکێ کو ئەڤێ دێرێ و دێرا مەقلوبی ببنە داهات بۆ خەلکەکی . رەنگە ب رێکا ئەپلیکەیشنەکی بشێین نیشا  گەشتیاران بدەین داکو سەرەدانا وان بکەن.»

پاشی د. کاوەی بەحسی قۆناغا بەرێ کر و گۆت: «ب راستی مە د قووناغا چوویی دا هەژمارەکا مەزن یا  شوینواران ژ دەست دایە و یێن هاتینە دزین. هەکەر پارچەکا بچووک ژی بیتن ڕەنگە بهایێ وێ ب سەدان هەزار دۆلار بیت و ئەڤە ئێک ژ وان ئاریشەیێن مەزن یێن عێراقێ بوو، مخابنی هەرێما کوردستانێ ژی نە ل سەردەمێ ڕژێما بەعس و نە ل سەردەمێ زوی یێ پشتی سەرهلدانێ و نە ل سەردەمێ شەڕێ داعش یا بێ بەهر نەبوویە ژ دزین و ژ ناڤچوونا شوینواران. ب راستی شەڕێ تورکیا و پەکەکێ ل دویڤ دویڤچوونا پار مە خواندنەک ل دەڤەرا ئامێدیێ بۆ ڤی بابەتی کری، ڕێژەکا مەزن یا جهێن گەشتیاری ل سنوورێ گوندێن دەڤەرا ئامێدیێ ژ لایێ تورکیا ڤە هاتینە دزین.»

ل دوماهییا پشکدارییا خۆ دا د. کاوە عەبدولعەزیز هندەک خال دەستنیشانکرن کا ئەم چ بکەین؟ و ب ڤی رەنگی ئەو خال دیارکرن:

«ئەم دێ شێین گەشتوگوزار ب گشتی و شوینواران کو ئێک ژ دەرگەهێن گەشتیارییێ یە، بکەنە ژێدەرێ داهاتی بۆ خەلکێ پارێزگەها دهۆکێ و سەخبێرییا جهێن شوینواری بهێتە کرن چ ب ڕێکا حکومەتێ  و هاریکاریێن وەلاتێن دی و رێکخراوێن وەکوو یۆنسکۆ بیت.

هەروەسا ل هەرێما کوردستانێ یان هەر ل سەر ئاستێ پارێزگەها دهۆکێ، رێبەرەکێ ئێکگرتی یێ سەرتاسەری یێ دانپێدایی هەبیت. ئەو جهێن شوینواری ئەوێن کو د شیان دایە گەشتیار سەرا بدەن  و بدەنە هەمی وان نڤیسینگەهێن ڕێڤینگان دئیننە پارێزگەها دهۆکێ و هێشتا یێن ل مالێن خۆ ل نەجەف و کەربەلا سەحکەتێ ئەڤ جهە ب ڤی شێوەیە، هندە کیلومەتران یێ ژ دویرە ژ سنوورێ باژێڕی و چوونا وێ چاوایە و ئەڤ خزمەتگوزارییە لێ هەنە، دا کو بهێتە هاندان و بچنە وان جهان.

خالەکا دی ژی ئەوە، ئەم هەمی حەز ژ ئێمناهی و تەناهێی دکەین. لەوڕا یا گرنگە ل جهێن گەشتوگوزاری و جهێن شوینواری ب تنێ دو جۆرێن کەسان لێ کار بکن:

ل  جهێن گەشتوگوزاری تایبەتمەندێن گەشتیاری و ل جهێن شوینواری ب تنێ شوینوارناس و پۆلیسێن سەربازی ئەوێن جلکێن خاکی ل بەر، ل وێرێ قەدەغە بن. کا چاوا مە پۆلیسێ ئاگرڤەمراندنێ هەیە، پۆلیسێ ڕەگەزنامە هەیە، پۆلیسێ دارستانێ هەیە، پۆلیسێ هاتووچۆنێ هەیە، پۆلیسێ گەشتوگوزاری ژی هەبیت دا سەر و سیمایەکێ جوان بدەت، پێدڤییە ئەڤ پۆلیسە پتر ژ زمانەکێ بزانیت، ئەتەکێت و ڕەفتارێن پێشوازیکرنا گەشتیاران ژی ل دەڤ هەبن.»

مێهڤانێ چارێ یێ دیدارا مەتین، د. عەبدولسەلام سالح، وەکو کەسایەتییەکێ رەوشەنبیر، بەحسێ رەوشەنبیرییا شوینواری کر و ب ڤی رەنگی دەست ب ئاخڤتنا خۆ کر: «شوینوار نە ب تنێ بەر و کەڤر و کەرەستە و ئاڤاهیێن بێدەنگ و دبێ گیانن، بەلکو هەکەر ئەم ب چاڤێ فەلسەفێ و رەوشەنبیریێ لێ بنێرین، دێ خۆیا بیت کو شوینوار بیردانکا مێژوویی یا مللەتێ مەنە و بەلگەیێن هەرە گرنگ و راستەقینەنە یێن ڤێ مێژوویێ، ل گەل مە دئاخڤن بێدەنگ و ئەم دخوینین بێ تێکست و نڤیسین. ئەڤ شوینوارە تۆمارێن وان شارستانییانە یێن کو د سەدان سالان دا سەرهلداین و بۆرین د مێژوویا دێرین دا و ژیان و کارێن بۆری یێن باب و باپیران ب دیمەنێن خۆ مە تێدگەهینن و وەلات و مللەتێن خودان شوینوار نەبن، بنیات و نەژادێ وان یێ ب مژ و مۆرانە و خودان مێژوویەکا شێلینە.»

پاشی د. عەبدولسەلام گۆت: «هەکەر ئەم پێنگاڤەکێ بەر ب شوینوارێن کوردستانێ و پارێزگەها دهۆکێ بهاڤێژین و نموونەكێ بۆ ڤێ مەبەستێ و هێدی هێدی بەر ب جیهانا رەوشەنبیرییا شوینواران ڤە بچین یا کو رۆلەکێ گرنگ هەی و دێ پتر هەبیت هەکەر گرنگی پێ بێتەدان و پێشڤەبچیت.

بێ گومان، کوردستان وەلاتەکێ پڕ خێر و بێرە نە تەنها یا دەولەمەندە ب رویبار و کانیا و ئاخا سوودبەخش و سروشتێ پڕ جوان، بەلکو خودان مێژوویەکا دێرین و پڕ شانازییە و چەندەهان شوینوارناس و مێژوونڤیس و توێژەر و رۆژهەلاتناسان، ئەڤ چەندە سەلماندییە، لێ دیدەڤانێن راستەقینە شوینوارێن مەنە یێن کو دبنە وەرگێر بۆ چەندین شارستانیێن ل سەر خاکا مە پەیدابووین و بۆ سەرانسەری جیهانێ دیارکرینە کا ئەم کینە.»

دکتۆر هاتە سەر رۆلێ رەوشەنبیرییا پاراستنا شوینواران و گۆت: ل ڤی مژارێ رۆلێ پیرۆز و سوودبەخش یێ رەوشەنبیریا شوینواری دێ یێ پڕ مفا بیت و کارتێکرنەکا ئەرێنی هەبیت ب مەرجەکی لایەنێن پەیوەندیدار و شولەژێ دەستێ هاریکاریێ و هەماهەنگیێ بۆ درێژ بکەن، دا پێشڤەبرنا رەوشەنبیریا شوینواری ل سەر بناغەیێن زانستی یێن هەڤچەرخ بهێتە ئەنجامدان. ئەڤجا هەکەر مە بڤێت ئەڤ بابەتە سەربکەڤیت زۆر پێدڤییە کو ئەم پاراستن و نویژەنکرن و مفایێن ڤان شوینواران ژ لایێ گەشت و گوزارا شوینواری بەرچاڤ وەربگرین و ئەڤ چەندە دێ مفایێن ئابووری و بەرجستەیی و نە بەرجستەیی تێدا هەبن، لەورا ئەز ب فەر دزانم کو ڤان هزر و بیران رۆنکرنەکێ بدەمێ د ڤان خالێن د خوارێ دا:

١- شوینوار و قوتابخانە و زانکۆ: ب باشی دزانم کۆ پشکەکا پرۆگرامێن قوتابخانان ببیتە بابەتێ پویتەکرن ب شوینواران و پێزانین ل سەر بهێنە گۆتن و تێگەهاندنەك هەبیت کو شوینوار سەمبول و درویشمێ مللەتی یە، بەلکو ناسنامەیا مە و مللەتێ مەیە و هێما رەسەناتییا وەلات و بنیات و نەژادێ مەیە. لەورا زانکۆیێن پارێزگەها دهۆکێ ژی دڤێت د بێ بار نەبن ژ ڤی بابەتی نەخاسمە پشکێن بسپۆر د ڤی واری دا، ئەو ژی ب رێکا ڤەکۆلین و سمیناران بیت، داکو گرنگییا ڤان شوینواران بۆ وان رۆهن و ئاشکرا ببیت، یا باشتر سەرباری ڤێ چەندێ سەیران و گەشتێن زانستی بۆ قوتابیێن قوتابخانە و زانکۆیان بێنە سازکرن و ئەڤ قوتابیە ب چاڤێن خۆ ڤان شوینواران ببینن و مامۆستایێن وان بۆ بدەنە نیاسین، چونکو دیتن جیاوازە و باشترە ژ گوهلێبوونێ.

٢- شوینوار و میدیا: دەستێ بلند یێ میدیایێ دکاریت رەوشەنبیرییا شوینواری بکەتە نڤیسین و دەنگ و رەنگ و وێنە د ناڤ پرۆگرامێن خۆ دا، دا بگەهینتە تەڤایا وەلاتیێن مە یێن کو زانین ل سەر نەبن، ب تایبەتی خەلکێ وان باژێرك و گوندان یێن هەمبێزا وان شوینواران دکەن، چ وەلاتی ب گشتی و چ شڤان و جۆتیار ب تایبەتی کو وەسا تێبگەهن شوینوار مێژوویا باب و باپیرێن وانە و ئەو خودانن و وەك ئەرکەکێ نیشتیمانی و سۆزەکا کوردینیێ دڤێت بزانن کو ئەو هەمی زێرەڤان و پاسەوانێن ڤان شوینوارانە و دڤێت نەهێلن هەر کەسەك چ وەلاتی یان بیانی دەستکاریێ تێدا بکەن، چونکو  یێ ڤێ دەستکاریێ ئەنجام بدەت یێ تاوانبارە. هەکەر ب رێکەفت ئێکی پارچەکا شوینوارەکی دیت د ئەردێ خۆ دا یان د زەڤیا خۆ دا ئەرکێ نیشتیمانی ل سەر ملێن وی ئەوە ب زویترین دەم رادەستی رێڤەبەرییا شوینواران بکەت و ئەڤە دبیتە سەرفەرازی بۆ وی و دبیتە وەرگرێ سوپاسیێ و رێزلینانێ و خەلاتێن ژ هەژی.

٣- سەخبێریکرنا شوینواران: هەر شوینوارەکێ هەبیت ب بۆرینا سال و زەمانان دێ هندەك گوهۆڕین ب سەر دا هێن و دێ تووشی زیانێن سروشتی بیت، وەك با و بارۆڤە و لەهی و بەفر و باران و ئەڤ دیاردە هەلبەت دێ هەر هەبن، ئەڤە ژی دێ مە هەوجەی هندەك بسپۆرێن تایبەتمەندیان کەت یێن شارەزا د کار و کەرەستێن نویژەنکرنا شوینواران دا، چونکو ب چو شێوەیان نابیت ئەڤ کارە ب دەستێن کرێکارێن ئاسایی بهێتەکرن و نابیت کەرەستەیێن وان ژی یێن نۆرمال بن.

٤- شوینوار و حکومەت دێ ب چەند خالان بەرچاڤ کەم:

– زۆر یا فەرە دەزگەهێن پەیوەندیدار یێن حکومەتێ، زێدەگاڤیان ل سەر ئەرد و دەوروبەرێن شوینواران قەدەغە بکەن و نەهێلن ئاڤاهیێن نیشتەجێبوونێ لێ بێنە ئاڤاکرن، چونکو ل ئایندەی دێ گەلەك مفا و وج ژ وان ئەردان هێتە وەرگرتن.

– رێڤەبەرییا گشتی یا وەبەرهێنانێ ل پارێزگەهێ دشێت دەستەکێ باش هەبیت، بۆ بەرژەوەندیێن ئابوورییا شوینواری زێدەباری گەشت و گوزارا ئابووری، ئەو ژی دابینکرنا قەفتەکا ساناهیکرنان کو بێنە پێشکێشکرن بۆ وان وەبەرهێنەر و خودان کاران یێ دڤێن و دشیانا وان دابیت ئاڤاهیێن تایبەت بۆ خوارنگەهـ و موتێل و چایخانەیان ل دەوروبەرێن شوینواران ئەنجام دەن، هەروەسا دکانان ژی ب مەرجەکی بەرهەمێن فۆلکلۆری و کولتووری یێن کولتورێ مە تێدا بێنە فرۆتن.

– رێڤەبەریا باجا ئەرد و خانیان لێخۆشبوونەکا چەندین سالان ژ دانا باجێ بۆ وان وەبەرهێنەر و خودان کاران دابین بکەت.

– رێڤەبەریێن خزمەتگوزاریێ ل پارێزگەهێ پشتەڤان بن بۆ دابینکرنا خزمەتێن ئاڤ و کارەب و رێکا بۆ جهێن شوینوار لێ هەبن.

– ب ڤێ چەندێ سەدان کەس و خێزان دێ سوودبەخش بن، چونکو دێ گەلەک دەرفەتێن کاری ب دەستکەڤن. زێدەباری پشتەڤانییەکا موکم بۆ ئابوورییا خۆجهی ب تایبەتی ئابوورییا گەشتوگوزارییا شوینواری.

٥- شوینوار و ئاسۆیێ دیجیتال: ژ بەر کو نفشێن نوکە یێ د ئاسمانەکێ دیجیتال دا دژین، یا پێدڤییە رەوشەنبیرییا شوینواری ب زمانێ هەڤچەرخ یێ تەکنۆلۆژیایێ سەرەدەریێ بکەت، ئەو ژى ب رێکا:

– دروستکرنا فلمێن دۆکیۆمێنتاری ل سەر جهـ و شوینوارێن مە.

– ئامادەکرنا ناڤەرۆکێن سەرنجراکێش ب زمانێن کوردی و عەرەبی و ئنگلیزی ل سەر وان پلاتفۆرمێن کو گەنج ب کاردئینن.

– دروستکرنا مۆدێلێن 3D یێن دیجیتال ل گەل دابینکرنا گەریانان د جیهانا دەستکرد دا (Virtual Reality) بۆ ئەو کەسێن نەشێن سەرەدانا ڤان شوینواران بکەن.

– دانانا تابلۆیێن پێناسینێ ل گەل کۆدێن QR ل سەر هەر شوینوارەکی بۆ مێڤانی ل سەر تەلەفۆنا وی پەنجەرەکا پێزانینان ل سەر وی شوینواری بێتەڤەکرن.

– گرنگیپێدانا میدیایێ ب هەر شوینوارەکێ ژ نوی هاتییە دیتن و ئەڤە ژی چەندین رەوشەنبیر و قوتابیێن زانکۆیان دێ کەتە نوینەرێن پارچەکا گرنگ ژ کولتوورێ مە کو شوینوار ب شێوەکێ سادە و ساکار بۆ جڤاکێ مە دیاربن.

٦- شوینوار و رێبەرێن گەشتوگوزاری: یا باش ئەوە هندەك کەس بێنە کاندیدکرن بۆ کارێ (ڕێبەرێ گەشتوگوزاری) ب مەرجەکی ژبلی زمانێ کوردی، زمانێن عەرەبی و ئنگلیزی ژی بزانن، دا بەرهەڤبن کارێ خۆ ئەنجام بدەن.

ل دویماهییا پشکدارییا خۆ دا د. عەبدولسەلامی گۆت: «ئەرکێ ل سەر ملێن وەلاتییان ب گشتی و لایەنێن شولەژێ ب تایبەتی ئەوە کو هەر ئێک ژ رەخێ خۆ ڤە، خۆ بکەتە خودان بۆ رەوشەنبیرییا شوینواری و پێشڤەبرنا وێ کو د ئەنجام دا دێ بیتە ئێك ژ سەرکەفتنێن مللەتێ مە زێدەباری ب هێزکرنا ئابوورییا مە، نەخاسمە ئابووریا گەشت و گوزارییا شوینواری.»

ل دوماهییا دیدارا ڤێ جاری یا مەتین، هەژمارەک ژ بەرهەڤبوویێن دیدارێ کو هەر ئێک ژ بەریزان (ئیحسان ئامێدی، فەهمی سەلمان، عەبدولعەزیز محسن بارزانی، حەسەن سلێڤانی، رەمەزان کێڤلی، حەجی جەعفەر، د. ئەمجەد عوبێد، سەعید شەریف، عەیشان شەوکەت، ئالان ئەحمەد، مەتین وەرمێلی) دیتن و سەرنج و زێدەکرنێن خۆ ل سەر بابەتی مژارێ دیار کرن و چەند پرسیار ئاراستەی پشکداربوویێن تەوەرێن دیدارێ کرن کو بابەتێ دیدارا مەتین زەنگیتر لێ کر.