ئەو ژينگەها ئيسلام تێدا هاتيە خوارێ ژينگەهەكا نەخواندەوار بوو؛ وێ چو نەريتێن گرێدايى خواندن و نڤيسينێ نەبوون. د جڤاكا عەرەبی دا، ب تنێ بيردانكا مرۆڤى ئامانێ پاراستنا بوويەر و گۆتنان بوو و ڤەگێڕانا دەڤكى ژى ئالاڤێ ئێكانە يێ ڤەگوهاستنا زانينێ و نەقلكرنا زانيارييان بوو.

 دهێتە ڤەگێڕان كو دەما ئيسلام هاتى هەژمارا وان كەسێن قەلەمزان ل مەككەهێ هەميێ هەڤدە زەلام بوون⁽¹⁾ و دهێتە گۆتن كو جوهييەكێ خواندەوار ل مەدينەیێ هەبوو، وى خواندن و نڤيسين نيشا زاڕۆكان ددا و د گەل هاتنا ئيسلامێ، هەمى خواندەوارێن مەدينەیێ ژ بيست كەسان دەرباز نەدبوون⁽²⁾.

د ڤێ سەمتێ دا، ئەم دشێن خوە د وى هەلوەستێ دەستپێكى بگەهينين يێ كو ئيسلامێ د دەرهەقێ نڤيسينێ دا نيشا دايى دەما پێغەمبەرى(س) بڕيار دايى كو ژ بلى قورئانێ چو تشتێن دى نەهێنە نڤيسين و دۆكیۆمێنتكرن. دڤێت ئەم بزانين كو ئەو هەلوەستێ هەنێ نە ل سەر بنياتێ دژاتيكرنا نڤيسينێ ب خوە هاتبوو وەرگرتن، بەلكو ئەو ل سەر بنياتێ هشيارييەكا زێدە د دەرهەقێ دياردەيەكا جڤاكى يا هەستيار دا هاتبوو وەرگرتن، نەكو زێدەتر.

هاتيە ڤەگێڕان كو پێغەمبەرى(س) گۆتبوو سەحابييێن خوە: «چو تشتان ژ من نەنڤيسن و هەر كەسێ تشتەك، ژ بلى قورئانێ، ژ من نڤيسيبيت بلا ژێ ببەت و بێ دودلى ژ من ڤەبگێڕن»⁽³⁾.

هەر چاوا بيت ڕاستييا مژارا نڤيسينا فەرموودەيان ل سەردەمێ پێغەمبەرى(س)، يا ديارە كو پێغەمبەرى(س) چو هاندەرێن وەسا مەزن و ب هێز ل نك سەحابييان چێ نەكربوون هەتا كو ئەو ئاخفتن و كريارێن وى يێن ڕۆژانە ل نك خوە بنڤيسن و تۆمار بكەن و د سەر هندێڕا ژى، دهێتە گۆتن كو هندەك سەحابييان دەستخەتێن خوە يێن تايبەت ب فەرموودەيێن پێغەمبەريڤە(س) هەبوون، وەكى دەستخەتا ئيمام عەلى⁽⁴⁾ و دەستخەتا عەبدوللاهـ بن عەمڕو بن ئەلعاسى⁽⁵⁾ و دەستخەتا سەعەد بن عوبادەیى⁽⁶⁾ و دەستخەتا عەبدللاهـ بن عەباسى⁽⁷⁾. لێ ب ئاوايەكێ گشتى، پێغەمبەرى(س) پشتەڤانييەكا بەرچاڤ ل نڤيسينا فەرموودە و كريارێن خوە نەكربوو و بزاڤا دۆكومێنتكرنێ ژى، وەكى دياردەيەكا كولتوورى، ب ساخييا پێغەمبەرى(س) خورت نەبووبوو.

هەر ژ بەر ڤێ ئێكێ ژى، جانێ نەخواندەوارييێ ئامادەبوونەكا بهێز د ناخێ موسلمانێن دەستپێكێ دا هەبوو و ئەو هەلوەستێ كو موسلمانێن دەستپێكێ د دەرهەقێ نڤيسينێ دا نيشان ددا و ئاوايێ سەرەدەرييا وان – پشتى هينگێ – د گەل پرتووك و دەستخەتان، بۆ مە وێنە دكەت كا چاوا وان نڤيسين و دۆكومێنتكرن ب گەفەكا مەزن ل سەر كولتوورێ خوە دزانين. دهێتە ڤەگێڕان كو هەر دەما عەرەبان وارگەهەك فەتح كربا و پرتووك لێ ديتبان، وان بەرى هەر تشتەكێ هەيى ئەو پرتووك دسۆتن⁽⁸⁾.

ل ژێر ڤێ سەمتا ديرۆكى و كولتوورى، گيرۆبوونا بزاڤا نڤيسينا فەرموودەيێن پێغەمبەرى(س) دبيتە تشتەكێ زێدە بەرئاقل. ئەو باوەرييا موسلمانێن دەستپێكێ ددا سەر ژبەركرنا تێكستى و ڤەگێڕانا وى ب ئاوايەكێ دەڤكى، هند هەلبژارتنەكا هشيار نەبوو ب قەدەر وێ ئێكێ كو بەردەوامبوونەكا سروشتى يا وى ئاوايێ مەعريفى يێ بەربەلاڤ بوو.

پشتى پێغەمبەرى(س) وەغەرا خوە يا داوييێ كرى، موسلمان چوونە د قووناغەكا نوودا؛ كو د ڤێ قووناغێ دا، ژێدەرێ وەحيێ و ئاڕاستەكرنا ڕاستەڕاست نەما و موسلمانان خوە ل هەمبەرى تێكستەكێ جهگير و سابت ديت كو قورئانە و ژيوارەكێ خوەگوهۆڕ كو ڕۆژانە ئەو د بياڤێ عيبادەتى و ڕەفتاران دا محتاجى بەرسڤان دكرن.

د ڤێ قووناغێ دا، موسلمان ل دووڤ چو پرتووك و دەستخەتان نەچوون، بەلكو وان ب ئاوايەكێ سروشتى و بێ هزركرن، قەستا سەحابييێن پێغەمبەرى(س) كر؛ چونكو ئەو كەسێن ئێكانە بوون كو پێغەمبەر(س) ب چاڤ ديتى و تێكهەلييا وى كرى، لێ هەمى سەحابى ژى د عەينى ئاستێ زانين و فێمكرن و فەتوادانێ دا نەبوون. ئبن خەلدوون ديار دكەت كو هەمى سەحابى نە ئەهلێ فەتوايێ بوون و دين ژ هەمييان نەدهاتە وەرگرتن، بەلكو ئەڤ چەندە ب تنێ تشتەكێ تايبەت بوو ب هەلگرێن قورئانێ ڤە كو دگۆتنێ «خواندەوار»⁽⁹⁾.

ب بۆرينا دەمى، سەحابييان ژى، ئێك ل دووڤ ئێكێ، وەغەر كر و موسلمان ب ئاوايەكێ پڕاكتيك چوونە د قووناغەكا دی دا و د ڤێ قووناغا هەنێ دا، سەحابى ب خوە نەمابوون و وان چو پرتووك و دەستخەت ژى ل پشت خوە نەهێلابوون داكو خەلكەك ڤەبگەڕيتێ، لێ ل هەر دەڤەرەكا ئەو لێ ژياين، وان ميراتەكێ دينى د بيردانكا ب كۆم دا هێلابوو.

هەلبەت، سەحابييان ب ساخييا خوە فەتوا و بۆچوون ل گۆر فێمكرنا خوە و ل گۆر وێ زانينا كو وان بۆ خوە ژ پێغەمبەرى(س) وەرگرتى، ددان و بيردانكا ب كۆم ژى، ل هەر دەڤەڕەكا هەيى، هەتا ڕاددەيەكێ دشيا وان فەتوا و بۆچوونان ل نك خوە بپارێزيت داكو بۆ خوە بكەتە هندەك نەريتێن فقهى يێن خوەمالى.

خەلكێ هەر دەڤەرەكا هەيى ل دووڤ فەتوايێن وان سەحابييان دچوون يێن كو د وەختێ خوە دا ل دەڤەرا وان ژياين و كێم جاران وەسا ڕوو ددا كو خەلكێ دەڤەرەكا دەستنيشانكرى ل دووڤ فەتوايا سەحابييەكێ دى چووبان گەر ئەو سەحابى د وەختێ خوە دا ل دەڤەرا وان نەژيابا. هەر بۆ نموونە، خەلكێ مەدينەیێ ل دووڤ فەتوايێن سەحابى عەبدوللاهـ بن عومەرى دچوون و يێ كووفەیێ ل دووڤ فەتوايێن سەحابى عەبدوللاهـ بن مەسعوودى دچوون و يێ مەككەهێ ل دووڤ فەتوايێن سەحابى عەبدوللاهـ بن عەباسى دچوون و يێ ميسرێ ژى ل دووڤ فەتوايێن سەحابى عەبدوللاهـ بن عەمڕو بن ئەلعاسى دچوون⁽¹⁰⁾.

هۆسا، هەر دەڤەرەكێ بۆ خوە ڕێبازەكا تايبەت د بياڤێ فێمكرن و پڕاكتيزەكرنا دينی دا پەیدا كر و د ئەنجام دا، ديندارى ژى ل هەر دەڤەرەكا هەيى ب تەرزەكێ تايبەت و جوداتر ژ دەڤەرێن دى هاتە پێش.

د گەل بۆرينا دەمى و بەرفرەهبوونا سنووران، ئيدێ د شيان دا نەما كو موسلمان زێدەتر پشتا خوە ب بيردانكا كەسان گەرم بكەن. ژيان ئالۆزتر لێ هات و تێكهەلييا خەلكى ب زەحمەتتر هاتە پێش و پرسيار و ئاريشەيێن وان وەكى جاران سادە نەمان. ل وى دەمى موسلمانان خوە پێدڤى ب ميكانيزمەكا بنەجهتر ديت داكو ل گۆر وێ بشێن ديندارييا خوە د ژيوارەكێ ب گوهۆڕين و ئالۆز دا پڕاكتيزە بكەن و پشتى بۆرينا نێزيكى سەد سالان ژ وەفاتكرنا پێغەمبەرى(س) و نەمانا پڕانييا سەحابييان د ژيانێ دا⁽¹¹⁾، هێدى-هێدى فقهزان ژ دەڤەرێن جودا-جودا دەركەفتن داكو خەلكەك ل گۆر ڕێبازێن وان ديندارييا خوە پڕاكتيزە بكەت.

هەلبەت پڕانييا فقهزانان خوە وەكى ڤەگوهێزەرێن فەرموودەيان نەدديت، بەلكو ئەو پتر وەكى ئەهلێ واتە و تەقوايێ د ناڤ خەلكێ خوە دا دهاتنە نياسين؛ وان زانين و شارەزاييەكا باش د بياڤێن پڕاكتيك يێن دينی دا هەبوو و ئەو ل سەر دەستێن يێن بەرى خوە فێرى شارەزاييا فێمكرنا تێكستێ دينى بووبوون و وان خوە فێر كربوو كا ئەو چاوا دێ شێن ب ديتنەكا هەڤگرتى ل هەر ئايەت و فەرموودەيەكا هەيى بنێڕن.

هەر ژ بەر ڤێ ئێكێ، فقهزانان ب گشتى، بەرەڤاژى فەرموودەزانان، دەستەكێ بەرفرەهـ د ڤەگێڕان و ڤەگوهاستنا فەرموودەيان دا نەبوو. فەرموودەزانان پووتە ب خڕڤەكرن و ڤەگوهاستنا فەرموودەيان دكر و ل سەر سەنەدێن وان ڕادوەستيان و ئەسەحييا وان پشتڕاست دكر، لێ – ب گشتى – فقهزان د ئاستەكێ بلند يێ ڤەگێڕان و ڤەگوهاستنا فەرموودەيان دا نەبوون؛ هەتا وى ڕاددەيى كو فقهزانەكێ مينا ئيمام ئەبوو حەنيفەیى دەورى 17 فەرموودەيان ڤەگێڕابوون و ئيمام مالكى ژى دەورى 300 فەرموودەيان⁽¹²⁾.

هەر بۆ نموونە، فەرموودە د ناڤ خەلكێ ئيراقێ دا د كێم بوون و وان پتر باوەرييا خوە ددا سەر قياسێ و د وى بياڤی دا زێدە شارەزا بووبوون و ژ بەر ڤێ ئێكێ ژى خەلكێ ئيراقێ ب «ئەهلێ ڕا و قياسێ» دهاتە بناڤكرن؛ چونكو ئەو مينا خەلكێ حيجازێ نەبوو، كو ب «ئەهلێ فەرموودەيان» دهاتە بناڤكرن؛ خەلكێ حيجازێ پتر ژ خەلكێ ئيراقێ فەرموودە ڤەدگێڕان ژ بەر كو مەدينە جهێ پێغەمبەرى بوو(س) و وارگەهێ سەحابييان بوو.

ب ئاوايەكێ گشتى، هەمى تەكەزييا فقهزانان ل سەر واتەيێن گشتى يێن دينى و پڕاكتيزەكرنا وان بوو؛ وان حوكمێن دينى ژ تێكستێن بەردەست دەردئێخستن و ڕێسايێن هەڤگرتى بۆ خەلكێ خوە دادنان و مەڕاسيمێن ئەداكرنا هەر عيبادەتەكى و هووردەكارييێن وان بۆ وان دەستنيشان دكرن و نيشانى وان ددان و ب ڤى ئاوايى، ئەم دشێين بێژين كو وان ديندارى ب گشتى د چارچۆڤەيێن مەزهەبێن خوە دا ڕێك ئێخستبوو و پڕانييا وان ژى، وەكى سەحابييان، حەز ژ نڤيسين و دۆكومێنتكرنا فەرموودەيێن پێغەمبەرى(س) د ناڤ بەرگێن پرتووكان دا نەدكر. بۆ نموونە، هاتيە ڤەگێڕان كو فقهزانێ ناڤدێر سوفيان ئەلسەورى دگۆت: «گەر من گۆتە وە كا من چاوا بهيستيە ئەز وەسا بۆ وە دبێژم، هينگێ هوون باوەر ژ من نەكەن؛ ئەو ب تنێ واتەيە»⁽¹³⁾.

ديسا، فقهزان و تابعييێ ناڤدێر ئيبراهيم بن يەزيدى (و 96مش) حەز ژ وێ زانينێ نەدكر يا كو د پرتووكان دا دهاتە نڤيسين⁽¹⁴⁾ و وى گەلەك نەدڤيا كو فەرموودە و ڤەگێڕانێن پێغەمبەرى(س) ل سەر كاغەزان و د ناڤ بەرگێن پرتووكان دا بهێنە دۆكومێنتكرن⁽¹⁵⁾.

فقهزانان، ل دەستپێكێ، پشتا خوە ب تێكستێن قورئانێ گەرم دكر و پاشى ب وى فقهى يێ كو ژ سەحابييان گەهشتيە وان و وان ئەو نەريتێن بەربەلاڤ د ناڤ جڤاكێن خوە دا ژى بەرچاڤ وەردگرتن و هۆسا مەزهەبێن فقهى ل دەڤەران پەیدا بوون، نەكو دا ببنە هندەك ڕاچێتەيێن بەرهەڤكرى بۆ پڕاكتيزەكرنا ديندارييێ، بەلكو دا ببنە بەرسڤدانەكا ديرۆكى بۆ وێ محتاجييا خەلكێ وان دەڤەران د بياڤێ ڕێكخستنا ديندارييا خوە دا هەيى.

هەلبەت هەر مەزهەبەكێ هەيى ل هندەك دەڤەرێن دەستنيشانكرى زال دبوو و خەلكێ هەر دەڤەرەكێ ژى خوە ب پێگرێن مەزهەبێ دەڤەرا خوە دزانى. هەر بۆ نموونە، مەزهەبێ حەسەن ئەلبەسرى ل بەسرایێ زال بووبوو و مەزهەبێ حەنەفى و مەزهەبێ سەورى ل كووفەیێ زال بووبوون و مەزهەبێ مالكى ل مەدينەیێ زال بووبوو و مەزهەبێ ئەوزاعى ل شامێ زال بووبوو و مەزهەبێ شافعى ل ميسرێ زال بووبوو و مەزهەبێ حەنبەلى ل بەغدایێ زال بووبوو، لێ ئەبوو سەور ئەلبەغدادى ژى هندەك دووڤكەفتى و مريدێن خوە ل وێرێ هەبوون⁽¹⁶⁾.

ئەڤە و ب بۆرينا دەمى، گوهۆڕينێن بەردەوام ب سەر خەڕيتەيا بەلاڤبوونا مەزهەبان دا دهاتنە خوارێ و چو مەزهەب ل دەڤەرێن تايبەت ئاسێ نەدمان. بۆ نموونە، فقهزانێ مالكى يێ ناڤدێر، ئبن فەرحوون (و 799 هـ)، ديار دكەت كو ل زەمانێ وى مەزهەبێ مالكى ل وارگەهێ حيجازێ و بەسرایێ و ميسرێ و ئەو وارگەهێن ئەفريقایێ يێن كو دكەڤنە پشت وێ و ئەندەلوسێ و سيسيليایێ و مەغربێ و د ناڤ موسلمانێن سوودانێ دا ژى، زال بووبوو. هەروەسا، پشتى سەدسالا دويێ يا مشەختى، ئەو شيا ل شام و ئەندەلوسێ ژى زال ببيت پشتى كو سەر ژ مەزهەبێ ئەوزاعى ل وان هەردو دەڤەران ستاندى.

ئەو ديسا ديار دكەت كو ل دەستپێكێ، مەزهەبێ مالكى ل بەغدایێ ژى ب زێدەيى بەلاڤ بووبوو، لێ پشتى بۆرينا چارسەد سالان لاواز بووبوو و پشتى پێنجسەد سالان ئەو ل بەسرایێ ژى لاواز بووبوو، لێ ل هندەك وارگەهێن ئيرانێ وى مريدێن خوە مابوون.

ل گۆر ئبن فەرحوونى، هەتا زەمانێ وى ژى، مەزهەبێ حەنەفى ل كووفەیێ و ئيراقێ و وارگەهێن ل پشت ڕووبارى و ل گەلەك دەڤەرێن وارگەهێ خوڕاسانێ ژى زال بووبوو و بەرى سەردەمێ وى ب چارسەد سالان ئەو ل ئەفريقایێ ژى زێدە بەلاڤ بووبوو، لێ پشتى هينگێ ل وێ دەڤەرێ نەمابوو.

مەزهەبێ شافعى، ل دەستپێكێ، ل ميسرێ ديار بووبوو و دووڤكەفتى و مريدێن وى و مەزهەبێ مالكى ڤێكڕا ل وێرێ زێدە بووبوون؛ لێ ل گۆر ئبن فەرحوونى، ل سەردەمێ وى، مەزهەبێ شافعى ل ئيراقێ زال بووبوو و گەلەك دەڤەرێن خوڕاسان و شام و يەمەنێ ژى كۆنتڕۆل كربوون و خوە ئەو گەهشتبوو هندەك دەڤەرێن ل پشت ڕووبارى و دەڤەرێن ئيرانێ و ئەفريقایێ و ئەندەلوسێ ژى و دەربارى مەزهەبێ حەنبەلى، ئەو ل دەستپێكا خوە، ل بەغدایێ دەركەفتبوو و پاشى ل گەلەك دەڤەرێن شامێ ژى بەلاڤ بووبوو، لێ وەكى ديار ئەو ل سەردەمێ ئبن فەرحوونى لاواز بووبوو⁽¹⁷⁾.

هۆسا، ل داوييێ مەزهەب بوونە ئەو ميكانيزم يێن كو خەلكەكى ديندارييا خوە پێ پڕاكتيزە دكر و خەلكێ هەر دەڤەرەكا هەيى خوە ب پێگرێن مەزهەبێ دەڤەرا خوە دزانى، ژ بەر كو هەر مەزهەبەكێ هەيى ژدايكبوويێ ژينگەها خوە بوو و پتر دشيا ل ئاريشەيێن خەلكێ خوە خودان دەربكەڤيت.

 ئێدى موسلمانێ ئاسايى خوە نەچار نەدديت كو فەرمووەديان بزانيت، بەلكو يا وى دڤيا بزانيت ب تنێ ئەو بوو كو نڤێژا خوە ب دروستى بكەت و فەرزێن خوە ئەدا بكەت و كڕين و فرۆتنێن خوە ب حەلالى ئەنجام بدەت و زەواجا خوە ل گۆر دينێ خوە بكەت و سەرەدەرييەكا ڕەوا د گەل دەردۆرا خوە بكەت و هەلبەت مەزهەب دشيا ڤێ هەمييێ بۆ وى بەردەست بكەت بێ كو خوە محتاجى خواندنا چو پرتووك و فەرموودە و تێكست و مەتن و سەنەد و ڤەگێڕانان ببينيت.

ل ڤێرێ ديار دبيت كو ديندارييا موسلمانان بۆ چەرخێن دوور و درێژ ل سەر پرتووكێن فەرموودەيان ڕانەبووبوو، بەلكو ئەو ب تنێ ل سەر فقهێ دەڤكى و پڕاكتيزەكرنێ هاتبوو ئاڤاكرن؛ چونكو موسلمانان وەسا دديت كو فقهـ ئاوايێ پڕاكتيكە ژ سوننەتێ و فەرموودە نەشێن ب تنێ چو ديندارييێن ڕاستەقينە ل نك مرۆڤان پەیدا بكەن.

ئەڤ ژيوارێ ديرۆكى دەرگەهى ل پرسيارەكا مەزن ڤەدكەت: گەر موسلمان شيابن ب درێژاهييا سەردەمان ديندارييا خوە ب ڕێيا مەزهەبان پڕاكتيزە بكەن، بێ كو خوە محتاجى دروستنامە و سوننەتنامە و سەنەدنامەيان ببينن، ئەرێ پا چاوا فەرموودە پشتى هينگێ شيان خوە ژ جيهانەكا ئەليتەيى، كو جيهانا فەرموودەزانان بوو، ڕزگار بكەن و ئێكسەر خوە شۆڕ بكەنە د جيهانا ڕۆژانە يا موسلمانان دا؟

تشتەكێ گرنگە ئەم بزانين كو بزاڤا نڤيسينا فەرموودەيێن پێغەمبەرى(س) و دۆكومێنتكرنا كار و كريارێن وى وەكى مەجبوورييەكا دينى دەستپێنەكربوو، بەلكو وێ وەكى پڕۆسێسەكا پاڕالێل و هەڤسەمت بۆ پەيدابوونا مەزهەبان و د عەينى كۆنتەكستا ديرۆكی دا، گەشەيا خوە دكر.

مەزهەب بەرى بەلاڤبوونا فەرموودەيان د ناڤ خەلكەكی دا بنەجهـ بووبوون و ديندارى ژى، وەكى پڕاكتيزەكرنەكا ڕۆژانە، وەسا كەفتبوو سەر ڕێيا خوە كو ئێدى خەلكەكى ب چو ئاوايان هەست ب ڤالاهييەكا دينى يان كێماسييەكێ د ئەداكرنا مەراسيمێن عيبادەتێن خوە دا نەدكر.

 ئيمام موسلمى د پێشگۆتنا دروستنامەيا خوە دا ژ زاردەڤێ فەرموودەزانێ مەزن و ناڤدێر يەحيا بن سەعيد ئەلقەتتانى (و 198 مش) ڤەگوهاستیيە كو ئەهلێ خێرێ و مرۆڤێن چاك ل سەردەمێ وى پتر ژ خەلكەكێ دى درەو د ڤەگوهاستن و ڤەگێڕانا فەرموودەيان دا دكر و هەلبەت وان بێ مەرەم و زانين درەو و نەوەيى ژ زاردەڤێ پێغەمبەرى(س) ڤەدگێڕان و بۆ خەلكەكێ ڤەدگوهاستن⁽¹⁸⁾ و ئەڤ چەندە گەر واتەيەكێ بدەت ب تنێ دێ ئەو بيت كو دەما ديندارى – وەكى پڕاكتيزەكرنەكا ڕەوشتى يا ب كۆم – كەفتيیە سەر ڕێيا خوە يا ڕاست و دروست هێژ ڤەگێڕانا فەرموودەيان د قووناغەكا زێدە بێسەروبەر دا دەرباز دبوو.

ل داوييێن سەدسالا ئێكێ يا مشەختى و ب فەرمانا خەليفەيێ ئومەوى عومەر بن عەبدلعەزيزى (و 101 مش)، بزاڤا نڤيسين و دۆكومێنتكرنا فەرموودەيێن پێغەمبەرى(س) ب ئاوايەكێ نيڤ-فەرمى دەست پێ كر⁽¹⁹⁾ و پرتووكا «ئەلموەتتەئـ [ب عەرەبى: الموطأ]»، يا ئيمام و فەرموودەزانێ ناڤدێر ئەنەس بن مالكى (و 179 مش)، كەڤنترين كۆما تەمام يا فەرموودەيانە كو نها وەكى پرتووكەكا پۆلينكرى ل بەر دەستێن مەيە. ڕاستە كو هندەك كۆمێن سادە يێن فەرموودەيان هەنە بۆ ديرۆكەكا كەڤنتر ژ يا «ئەلموەتتەئـ»ێ دهێنە زڤڕاندن، لێ ئەو ناگەهنە ئاستێ پرتووكێن تەمام و هەڤگرتى، بەلكو ئەو ب تنێ هندەك دەستخەتێن سادەنە يان پارچە-كۆمن كو ب ئاوايەكێ دەڤكى يان نڤيسكى هاتينە خڕڤەكرن، مينا دەستخەتا هەممام بن مونەببهـى (و 120 مش) و كۆمنامەيا موعەممەر بن ڕاشدى (و 153 مش)؛ لەوڕا ئەو مينا «ئەلموەتتەئـ»ێ وەكى پرتووكێن تەمام يێن فەرموودەيان ناهێنە هەژمارتن.

پشتى «ئەلموەتتەئـ»ێ ژ نوو هەرشەش دروستنامە و سوننەتنامەيێن ب ناڤودەنگ پەیدا بووينە كو «دروستنامەيا بوخارى: صحیح بخاری» كەڤنترين ئێكە د ناڤ وان هەمييان دا و د بير و باوەرا ئەهلێ سوننەت و جەماعەتێ دا ئەو، پشتى قورئانێ، ڕاستگۆترين پرتووكە كو ل سەر ڕوويێ ڤێ زەمينێ هاتيە نڤيسين.

ئيمام بوخارى، كو خودانێ دروستنامەيا بوخارى یە، ل سالا (194 مش) ژ دايك بوويە و خودانێن هەرپێنج پرتووكێن دى: موسلم، تورمزى، ئبن ماجە، ئەبوو داود و نەسائى، پشتى ژدايكبوونا وى هاتينە سەر دنيايێ و هۆسا، ئەم دشێين بێژين كو بزاڤا نڤيسينا فەرموودەيان ب ئاوايەكێ فەرمى ل نيڤا دويێ ژ سەدسالا دويێ يا مشەختى دەست پێ كربوو و ل دەستپێكێن سەدسالا سێيێ يا مشەختى خورت بووبوو.

هەلبەت بزاڤا نڤيسينا فەرموودەيان ل سەر ئاستەكێ بەرتەنگ و د بازنەيەكا زێدە سنووردار دا دەست پێ كربوو و هەر ب عەينى تەرزى ژى ئەو بەردەوام بووبوو. ئەو بزاڤەكا ئەليتەيى بوو، ب تنێ گرێدايى فەرموودەزانان بوو و پتر وەكى بزاڤەكا دۆكومێنتكرنێ دهاتە پێش و ب چو ئاوايان بۆ عەوامان نەهاتبوو ئاڕاستەكرن و ب وێ مەرەمێ ژى نەهاتبوو ئەنجامدان كو ل پاشەڕۆژێ ببيتە لێڤەگەڕەك بۆ ديندارييەكا مللى.

ئيمامێ موسلم د پێشگۆتنا دروستنامەيا خوە دا ئيشارەتێ ددەتە ڤێ ڕاستييا ديرۆكى دەما ديار دكەت كو خەلكێ سادە و عەوام ب تنێ پێدڤى ب هندەك فەرموودەيێن دروستن داكو ديندارييا خوە پێ ب ڕێڤە ببەن و چو كارێ وان ب هەژمارەكا وەسا مەزن يا فەرموودەيان نينە كو ئەو نەشێن ڕاستى و ئەسەحييا وان بزانن⁽²⁰⁾.

موسلمانان چو جاران ئەو هەست نەكربوو كو دينێ وان دێ كەڤيتە بەر گەفا نەمانێ گەر فەرموودەيێن پێغەمبەرى(س) ل سەر كاغەزان نەهێنە نڤيسين يان د ناڤ بەرگێن پرتووكان دا نەهێنە دۆكومێنتكرن، لەوڕا ژى بزاڤا نڤيسين و دۆكومێنتكرنا فەرموودەيان ب تنێ وەكى خزمەتەكا زانستى يا تايبەت و ڕەها دهاتە پێش، نەكو زێدەتر.

يا ڕاست، مەرەم ژ ڤێ بزاڤێ ئەو نەبوو كو فەرموودەيێن پێغەمبەرى(س) بهێنە نڤيسين و خڕڤەكرن داكو پشتى هينگێ ئێك-ئێكە ژ لايێ خەلكەكيڤە بهێنە پڕاكتيزەكرن، بەلكو مەرەم ب تنێ ئەو بوو كو ئەو فەرموودەيێن هەنێ ل سەر كاغەزان و د ناڤ بەرگان دا بهێنە پاراستن و دووڤچوون بۆ ڕاستى و ئەسەحييا وان بهێتە كرن؛ چونكو خەلكى ل دەستپێكێ پرسيارا ناڤێن وان كەسان نەدكر يێن كو فەرموودە ژێ دهاتنە ڤەگێڕان، لێ پشتى كو درەو زەحف بووين و بێبەختى مشە بووين ئێدى خەلكەكى ژى دگۆتە هەڤدو: «بۆ مە ناڤێن فەرموودەڤەگێڕێن خوە ببێژن»⁽²¹⁾.

ئەڤ ژيوارێ ديرۆكى پرسيارەكا هەرى گەوهەرى دسەپينيت: ئەرێ پا ب درێژاهييا هندە چەرخان چاوا موسلمانان بێ دروستنامە و سوننەتنامە و سەنەدنامە ديندارييا خوە پڕاكتيزە دكر؟ ئەرێ كەنگى ئەڤ پرتووكە وەكى پرتووكێن مللى بەردەست بووينە كو ل ڕۆژا ئەڤرۆ – ژ لايێ پڕانييا موسلمانان ڤە – وەكى ژێدەرێن هەرى سەرەكى يێن ديندارييێ، پشتى قورئانێ، دهێنە نياسين؟ ئەرێ كەنگى دروستنامە و سوننەتنامە و سەنەدنامە هاتينە نڤيسين و كەنگى ئەو وەكى پرتووكێن مللى بەردەست بووينە؟

هەلبەت، د بيروباوەرا مەزهەبێ سوننی دا، دروستنامەيا بوخارى ڕاستگۆترين پرتووكە پشتى قورئانێ و ئەڤ چەندە وەسا ديار دكەت كو ڕاستگۆترين پرتووكا فەرموودەيان گەهشتيە مە ئەوە يا كو ل دەستپێكا سەدسالا سێيێ مشەختى هاتيە خڕڤەكرن و نڤيسين؛ ئانكو پشتى پتر ژ 200 سالان ژ وەغەكرنا پێغەمبەرى(س).

پشتى دروستنامەيا بوخارى، ژ نوو هەرپێنج پرتووكێن دى پەیدا بووينە: دروستنامەيا موسلمى و سوننەتنامەيا تورمزى و سوننەتنامەيا ئبن ماجەیى و سوننەتنامەيا ئەبوو داودى و سوننەتنامەيا نەسائى، داكو پشتى هينگێ هەرشەش ڤێكڕا ببنە جهێ قەبوولكرنا موسلمانێن سوننە-مەزهەب ل سەرانسەرى جيهانێ.

هەبوونا پرتووكێن فەرموودەيان وەكى هندەك دەستخەتێن زانستى نەدهاتە وێ واتەيێ كو ئەو بۆ هەمى موسلمانان د بەردەست بووينە؛ چونكو بەرى سەردەمێ چاپكرنێ، پڕۆسێسا كۆپيكرنا ب دەستى تشتەكێ زێدە ب زەحمەت بوو و پێدڤى ب تەكنيكەكا ئالۆز و شارەزاييەكا مەزن بوو، زێدەبارى كو ئەو پڕۆسێسەكا ڕحەت و گرانبها ژى بوو و زێدەبێژى د ئاخفتنا مە دا نابيت گەر ئەم بێژين كو هەر پرتووكەكا وى زەمانى ب دەست هاتبا نڤيسين پێدڤى ب عەمرێ مرۆڤەكى بوو هەتا كو بێ شاشى و كێماسى هاتبا هەبوونێ.

ل ڤێرێ پرسيارەكا زێدە واتەدار خوە دسەپينيت: ئەرێ، گەلۆ، د ڕەوشەكا ب ڤى ئاوايی دا، چەند كۆپييێن پرتووكەكا زەخم، مينا دروستنامەيا بوخارى، مومكن بوو كو ل بەر دەستێن خەلكەكى بان؟

بێ گۆمان كۆپييێن وێ ب دەهان و سەدان ژى نەبوون، ئەڤجا چاوا دا ئەو ل بەر دەستێن هەمى موسلمانان بن؟

د ڤەكۆلينەكا زانستی دا كو وەكى پرتووك ژ لايێ ڤەكۆلەرێ ئيراقى گورگيس عەوادی ڤە ل سالا 1982یێ ل ژێر ناڤێ «كەڤنترين دەستخەتێن عەرەبى د پرتووكخانەيێن جيهانێ دا يێن كو ژ سەردەمێ دەستپێكا ئيسلامێ هەتا سالا 500ێ مشەختى هاتينە نڤيسين» هاتيە بەلاڤكرن⁽²²⁾، هەمى ئەو دەستخەتێن عەرەبى يێن كو د هەر پێنجسەد سالێن مشەختى يێن دەستپێكێ دا هاتينە نڤيسين – و ل پرتووكخانەيێن جيهانى هەنە – هاتينە دەستنيشانكرن كو سەرجەمێ وان دبيتە 717 دەستخەت.

د ڤێ ڤەكۆلينێ دا ديار دبيت كو ژ ڤان هەر پێنجسەد سالێن مشەختى يێن دەستپێكێ ب تنێ سێ دەستخەتێن نەتەمام ژ دروستنامەيا بوخارى گەهشتينە مە: دەستخەتا ئێكێ پشتى 151 سالان ژ وەغەركرنا وى هاتيە نڤيسين و دەستخەتا دويێ پشتى 168 سالان ژ وەغەركرنا وى هاتيە نڤيسين و يا سێيێ ژى پشتى 239 سالان ژ وەغەركرنا وى هاتيە نڤيسين.

ژ دروستنامەيا موسلمى، ژ هەر پێنجسەد سالێن مشەختى يێن دەستپێكێ بەس پارچەيا سێزدەيێ د 237 كاغەزان دا گەهشتيە مە كو پشتى 107 سالان ژ وەغەركرنا وى هاتيە نڤيسين.

ژ سوننەتنامەيا ئەبوو داودى، ژ هەر پێنجسەد سالێن مشەختى يێن دەستپێكێ بەس سێ پارچەيێن نەتەمام گەهشتينە مە: پارچەيا ئێكێ، كو پشتى پتر ژ دوسەد سالان ژ وەغەركرنا وى هاتيە نڤيسين و پارچەيا دويێ كو پشتى پتر ژ سەد سالان ژ وەغەركرنا وى هاتيە نڤيسين و پارچەيا سێيێ كو ديرۆكا وێ بۆ سەدسالا چارێ يا مشەختى دزڤڕيت.

ژ سوننەتنامەيا نەسائی، ژ هەر پێنجسەد سالێن مشەختى يێن دەستپێكێ بەس پارچەيەك ژ دەستخەتا وى گەهشتيە مە كو پشتى پتر ژ پێنجى سالان ژ وەغەركرنا وى هاتيە نڤيسين.

ئەڤە ژى ئەگەر واتايەكێ بدەت، ب تنێ دێ ئەو بيت كو دروستنامە و سوننەتنامە و سەنەدنامە نە پرتووكێن مللى بووينە داكو ل بەر دەستێ هەر كەسەكى هەبن، بەلكو خەبەرێ هەبوونا وان و فەرموودەيێن وان ب تنێ د بازنەيەكا زێدە بەرتەنگ دا بوو و د شيان دا نەبوو كو ژێ دەربكەڤيت.

گەر ئەم ژ كوژييەكێ ئانتڕۆپۆلۆژيك بئاخڤين، ئەم دشێين بێژين كو ديندارييا موسلمانان ل دوورى پرتووكێن فەرموودەيان دهاتە سازدان. ئەو ل گۆر وى مەزهەبێ هەيى و وان نەريتێن دينى يێن ميراتگرى ل هەر دەڤەرەكێ چێ دبوو و دهاتە فۆڕمولەكرن و ب درێژاهييا چەند چەرخان هەر ب وى ئاوايى گەشەيا خوە دكر.

ل سالا (1447ز) زانايێ ئەلمانى يوهان گوتەنبەرگى چاپكرن داهێنا و شيا د سالێن 1450یان دا ئنجيلێ وەكى پرتووكەك د ناڤبەرا دو بەرگان دا چاپ بكەت. ب ڤێ ئێكێ، جيهان ب گشتى چوو د قووناغەكا نوو يا مەعريفی دا. ل سالا (1486ز) بۆ جارا ئێكێ چاپكرن ب تيپێن عەرەبى هاتەكرن و ل سالا (1505ز) دو پرتووك ل باژێرێ گەرناتەیێ ب زمانێ عەرەبى هاتنە چاپكرن⁽²³⁾، لێ بزاڤا چاپكرنێ ل جيهانا ئيسلامى ب ديوارێ وێ فەتوايا شەرعى كەفت يا كو ژ لايێ كاربدەستێن دينى يێن دەولەتا ئۆسمانی ڤە هاتيەدان كو چاپكرن، نەخاسمە يا پرتووكێن دينى، كارەكێ حەرام و تاوانەكا مەزنە⁽²⁴⁾ و دەما ل سالا (1129مش/ 1716ز) چاپخانەيەك ل (ئستانبۆل)ێ هاتيە دانان، هينگێ فەتوايەك ژ كاربدەستێن دينى يێن دولەتا ئۆسمانى دەركەفت كو نابيت ئەڤ چاپخانەيە ب چو شكلان پرتووكێن تەفسيرێ و فقهێ و فەرموودەيان و زانستا كەلامێ چاپ بكەت⁽²⁵⁾.

ل دەستپێكێ ناكۆكييا هەرى مەزن ل سەر چاپكرنا مسحەفێ ب خوە هەبوو. د نيڤا ئێكێ دا ژ سەدسالا شازدەيێ يا زایينى ئێكەمين مسحەف ل ڤێنيسيایێ (هندەك دبێژن: ل ڕۆمایێ) هاتە چاپكرن، لێ موسلمانان ل سەرانسەرى جيهانا ئيسلامى خوە ژێ دا پاش و بايكۆتا وێ كر و د ئەنجام دا ئەو كۆپييە هاتە ژناڤبرن⁽²⁶⁾.

هەولێن چاپكرنا مسحەفێ و بەرگريكرنێ د بەردەوام بوون هەتا سالا (1923ز)، دەما شاهـ فوئادێ ئێكێ ل ميسرێ ليژنەيەك ژ تايبەتمەندێن ئەزهەرێ پێك ئينايى داكو سەرپەرشتييا چاپكرنا مسحەفێ بكەن و هينگێ ژ نوو ئێكەمين چاپا باوەرپێكرى ژ مسحەفێ دەركەفت و هەمى جيهانا ئيسلامى ئەو پەسەند كر⁽²⁷⁾.

هۆسا، پشتى بۆرينا نێزيكى 470 سالان ب سەر ئێكەمين پرتووكا چاپكري ڤە د جيهانێ دا، ژ نوو موسلمان شيان چاپكرنا قورئانێ ب تشتەكێ ئاسايى وەربگرن. ئەڤە و هێژايى گۆتنێيە كو ڕەوشا چاپكرنا پرتووكێن فەرموودەيان ژ يا مسحەفێ قەت باشتر نەبوو.

ل سالا (1270مش)، ئانكو ل دەستپێكا نيڤا دويێ ژ سەدسالا نۆزدێ يا زایينى، بۆ ئێكەم جار دروستنامەيا بوخارى ل وەلاتێ هندستانێ ل باژێرێ بۆمبایێ د هەشت بەرگان دا و ل باژێرێ دەلهییێ ژى د دو بەرگان دا هاتە چاپكرن⁽²⁸⁾ و هۆسا فەرموودە بۆ جارا ئێكێ ژ قەفەسا ئەليتەيى يا بەرتەنگ دەركەفتن داكو ببنە پرتووكێن مللى و بكەڤنە بەر دەستێن هەمى موسلمانان.

پرسيارا هەرى گرنگ ل ڤێرێ ئەڤەيە: ئەرێ، بەرى سەدسالا نۆزدێ يا زایينى، هايا چەند موسلمانان د دنيايێ دا و چەند مەلا و فقهزانان، ژ وان هەمى فەرموودەيان هەبوويە يێن كو ل ڕۆژا ئەڤرۆ د پرتووكەكا وەكى دروستنامەيا بوخارى دا هەنە؟

بەرسڤ: هەژمارەكا ئێكجار دەستنيشانكرى؛ دبيت ئەو ل باژێرەكێ زێدە مەزن ژى دەربازى تبلێن دەستان نەبووبن.

ل گۆر ڤێ ئێكێ، فەرموودە ب گشتى نەبووينە تێكستێن مللى و بەردەست نەبووينە هەتا كو چاپكرن دەرنەكەفتى؛ ئانكو ئەو ل سەردەمەكێ زێدە درەنگ بەردەست بووينە گەر ئەم د گەل درێژاهييا وى مدەهى هەڤبەر بكەين يێ كو موسلمانان تێدا ديندارييا خوە يا ڕۆژانە ب ڕێيا مەزهەبان و ل دوورى شەڕەنيخا فەرموودەيان، ب ڕێڤە دبر.

هۆسا، پشتى بۆرينا نێزيكى 1300 سالان ژ نوو فەرموودەيێن پێغەمبەرى(س) ب دروستى چوونە د مالێن موسلمانان دا و خەلكەكى ئەو د ناڤ دو بەرگان دا ديتن و خواندن و ژ نوو هەمييان ئەو گۆتن و كريار زانين يێن كو هندەك مرۆڤان ژ پێغەمبەرى(س)، پشتى پتر ژ دوسەد سالان ژ وەغەركرنا وى، ڤەگێڕاين!

ئانكو ب تنێ چاپكرن بوو شيايى فەرموودەيان ژ بازنەيا وان يا ئەليتەيى دەربێخيت و بكەتە تێكستێن مللى داكو هەر كەسەكێ هەيى بشێت وان بخوينيت و ل گۆر فێمكرن و تێگەهشتنێن خوە پڕاكتيزە بكەت و هۆسا، چاپكرن شيا «تێكستى» بدەتە مە، لێ ئەو نەشيا وێ «زهنييەت»ێ بدەتە مە يا كو مەزهەب ل سەر ڕابووين؛ ئانكو ئەو شيا تێكستى بۆ مە بەردەست بكەت، لێ بێ كو بشێت ئاموورەتێن پێدڤى يێن سەرەدەريكرنێ بەردەست بكەت.

ل ڤێرێ هندەک پرسيارێن گەوهەرى خوە هەلدئێخن: گەر موسلمان ب درێژاهييا سەردەمان شيابن ديندارييا خوە پڕاكتيزە بكەن بێ كو هايا وان ژ پڕانييا فەرموودەيان هەبيت، ئەرێ گەلۆ چاوا ديندارييا وان ژێ دهاتە قەبوولكرن؟ و چاوا ئەو دشيان ببنە چاڤلێكرييێن مە د بياڤێ ديندارييێ دا؟

گەلۆ، چاوا موسلمان ب درێژاهييا سەردەمان د پڕاكتيزەكرنا ديندارييا خوە دا پێدڤی پرتووكێن فەرموودەيان نەدبوون؟!

ئەرێ بۆچى ل ڕۆژا ئەڤرۆ فەرە ئەم ديندارييا خوە ل گۆر ڤان هەمى فەرموودەيان پڕاكتيزە بكەين و هەر فەرموودەيەكا هەيى پێدڤييە ئەم شۆر بكەينە د هووردەكارييێن ژيانا خوە يا ڕۆژانەدا؟!

گەر ب درێژاهييا ديرۆكا ئيسلامێ ديندارييا هەرى نموونە ئەو بيت يا كو ب ڕێیا مەزهەبى هاتيە پڕاكتيزەكرن، پا بۆچى ئەم ل ڕۆژا ئەڤرۆ وەسا دخوازين كو خوە د سەر ڤێ ئەزموونا ديرۆكی ڕا بهاڤێژين و بزڤڕينە هندەك تێكستان كو ژ دەرڤەيى سەمتێن خوە يێن ديرۆكى يان ب ئاوايەكێ ڤەقەتيايى ژ سيستەما خوە يا فقهى يا بەرنياس، هاتينە ڤەگێڕان؟

هەلبەت ئەڤ پرسيارە ب مەرەما هەڕفاندنێ خوە ناسەپينن، بەلكو ئەو ب مەرەما فێمكرنا وێ ئێكێ خوە دسەپينن كا چاوا چاپخانە شيايە تێكستێ دينى ژ پاشخانەيەكا مەعريفى ڤەبگوهێزيت و بكەتە دەستهەلاتەكا ڕۆژانە كو دشێت ل ڕۆژا ئەڤرۆ هەمى هووردەكارييێن ژيانا مە دوبارە ساز بکەتەڤە و كۆنتڕۆل بكەت.

وەكى لۆژيكەكا ديرۆكى، ئەم دشێين بێژين كو پێدڤی بوو فەرموودەيێن پێغەمبەرى(س) نەگەهشتبانە مە. ئانكو گەهشتنا وان ڕەوشەكا تەقەزا و نەلبار بوو، نەكو ڕەوشەكا چاڤەڕێكرى بوو و ئەم ڤێ ئێكێ دبێژين چونكى چو ميكانيزمێن ئيلاهى ژ ئاسمانان بۆ نڤيسينا فەرموودەيێن پێغەمبەرى(س) نەهاتبوونە دەستنيشانكرن و خودێ چو كەسێن بەرنياس يان گڕووپێن دەستنيشانكرى تەكليف نەكربوون داكو فەرموودەيێن پێغەمبەرى ژى (س)، مينا قورئانێ، بنڤيسن و د بەرگێن پرتووكان دا بپارێزن.

ئەو تشتێ كو دەربارى ڤێ ئێكێ قەومى ب تنێ بەرهەمێ بزاڤەكا مرۆڤكى يا ڕەها بوو. ئەو تشتەكێ تەقەزا و ئاوارتە بوو د ڕێپيڤانا ديندارييا ئيسلامی دا و بێ وەحى و فەرمانەكا ئيلاهى هاتبوو كرن. هندەك مرۆڤان ب هاندەرەكێ زانستى يان كولتوورى، بڕيار دا كو ڤى كارى بكەن بێ كو خودێ ئەو تەكليف كربن يان ژى وان خوە ژ لايێ دينی ڤە نەچار ديتبيت كو ڤێ چەندى بكەن.

ب ڤێ واتايێ، ئەو فەرموودەيێن كو نها گەهشتينە مە، بەرهەمێ ئاراستەيەكا ديرۆكى يا ڕەها بوون، نەكو پلانەكا ئيلاهى يا داڕێژتى و چاڤەڕێكرى بوو. ئەو، ب كورتى، دەليڤەيەكا ديرۆكى بوو تەقەزا ڕوو دايى، نەكو نەچارييەكا ئيلاهى بوو كو لازم بوو ل سەر ئەردى بقەوميت و گەر وەسا ڕوو دابا كو ديرۆك د ئاراستەيەكا دى يا جودا دا چووبا و فەرموودە نەهاتبانە نڤيسين و خڕڤەكرن و دۆكومێنتكرن، هينگێ چو تشت بەرەڤاژى فەرمانا ئيلاهى يان دژى حەزا خودێ نەدقەومين و كەس ژى – د ڤێ ئێكێ دا – گونەهكار نەدبوو.

گەر ئەم ژ لايەكێ ئاركيۆلۆژيك ڤە تەماشەيى مژارێ بكەين، ئەم دێ پشتڕاست بين كو ئەو پرتووكێن فەرموودەيان، يێن كو نها بۆ مە دهێنە چاپكرن و ئەم دخوينين؛ ل بەر چو دەستخەتێن ڕەسەن و ئۆرجينال نەهاتينە نڤيسين ژ بەر كو د بنيات دا وان جۆڕە-دەستخەتان چو هەبوونێن خوە نەبووينە.

دووڤچوونا وێ ڕەوشا كو دەستخەتێن ديرۆكى يێن فەرموودەيان تێدا دەرباز بووين نە ب تنێ سەرگێژييەكا زێدەيە ئەم بۆ خوە د ڤى بياڤی دا چێ دكەين، بەلكو ئەو گەشتەكا مەعريفى يا فەرە چونكى ئەو تەمامێ فێمكرنا مە بۆ ديرۆكا ديندارييێ دگوهۆڕيت. ئەو ئاشكەرا دكەت كو ئەو هزارەها فەرموودەيێن ئەم نها وان وەكى بنياتەكێ بۆ ديندارييا خوە يا هەڤچەرخ دادنين ئەو ب درێژاهييا سەردەمێن ديرۆكى بۆ خەلكەكى د بەردست نەبووينە و موسلمانان ب گشتى ژى – د وەختێ خوە دا – نە ئەو بهيستبوون و نە ژى خواندبوون.

هەژمارا وان هەمى دەستخەتێن كو ژ هەر پێنجسەد سالێن مشەختى يێن دەستپێكێ گەهشتينە مە جهێ نشكاندنەكا مەزنە گەر ئەم باش هزرا خوە تێدا بكەين، ڕاستە كو ئەو نە هەمى دەستخەتن يێن كو د ديرۆكێ دا هەبووينە و دبيت مە هێژ دەستخەت هەبووينە لێ نەشياينە خوە ل بەر كاودانان بگرن و بگەهنە مە، لێ ئەڤ هەژمارا هۆسا كێم يا دەستخەتێن كو گەهشتينە مە ب كێمى بۆ مە ديار دكەن كا چەند هەژمارا دەستخەتان د ديرۆكێ دا تشتەكێ سنووردار بوو!

هۆسا ئەم دشێين باشتر و زەلالتر ديمەنى بينينە بەر چاڤێن خوە: گەلۆ، چەند موسلمانان ل ئەندەلوسێ فەرموودەيێن دروستنامەيا بوخارى يان دروستنامەيا موسلمى خواندبوون؟

يان چەند موسلمانان ل خوڕاسانێ و بەغدایێ و ميسرێ و مەغربا عەرەبى فەرموودەيێن دروستنامە و سوننەتنامە و سەنەدنامەيان خواندبوون؟

دبيت هەژمارا وان موسلمان و كاربدەستێن دينى يێن كو فەرموودەيێن دروستنامەيا بوخارى، بۆ نموونە، خواندين و بهيستين ل سەرانسەرى هەمى جيهانا ئيسلامى ب تبلێن دەستان بووينە!

لێ د سەر ڤێ هەميێ ڕا ژى، ديندارى خوە چركەيەكا ب تنێ ژى ڕانەوەستيابوو. نڤێژ هەر دهاتنە كرن و ڕۆژى هەر دهاتنە گرتن و زەكات هەر دهاتە دان و حەج ژى هەر دهاتە ئەداكرن و بها و پڕنسيپێن دينى ژى هەر بلند دهاتنە نرخاندن.

ژ لايێ ديرۆكی ڤە، موسلمانان ب ئاوايەكێ گشتى زانيارى ل سەر پڕانييا فەرموودەيێن دروستنامە و سوننەتنامە و سەنەدنامەيان نەبووينە و ناڤێن پڕانييا وان فەرموودەڤەگێڕ و فەرموودەزانان ژى نەبهيستبوون يێن كو ئەم نها وان وەكى ستوونێن ديندارييا خوە يا هەڤچەرخ دادنين و د سەر ڤێ هەميێ ڕا ژى، تابعى و تابعييێن وان ژى هەر ئەو كەس بوون يێن كو ئەم ل ڕۆژا ئەڤرۆ وان وەكى نموونە و ڕێنيشاندەرێن خوە د بياڤێ ئيمان و تەقوايێ دا دادنين!

گەر ديندارى ب درێژاهييا سەردەمان ب ڕێيا مەزهەبان ڕاستەڕێ بووبيت، پا بۆچى ئەم ل ڕۆژا ئەڤرۆ وەسا د ڕژدين كو ئەم خوە د سەر ڤێ سەربۆرا ديرۆكی ڕا بهاڤێژين و بزڤڕينە هندەك تێكستان كو ژ دەرڤەيى سەمتێن خوە يێن ديرۆكى هاتينە ڤەگێڕان و ل دوورى سيستەمەكا فقهى هاتينە داڕێژتن و ڤەگوهاستن؟

پشتى سەردەمێ چاپكرنێ هاتى، هەمى تشت هاتنە گوهۆڕين. پرتووكێن فەرموودەيان ژ بازنەيا خوە يا ئەليتەيى دەركەفتن و بوونە تێكستێن مللى و كەفتنە بەر دەستێن هەمى موسلمانان؛ ئێدى ئەو ڕاستەڕاست هاتنە خواندن و ب ئاوايەكى كتەكەسى هاتنە فێمكرن و پڕاكتيزەكرن و د ئەنجام دا ديندارى ژى پتر ب ڕێيا پەيڕەوكرنا تێكستان هاتە پێناسەكرن ژ وێ ئێكێ كو تشتەكێ گرێدايى كريار و ڕەفتاران بيت.

ل ڤێرێ پرسيارەكا هەرى گەوهەرى خوە ڕەوا دبينيت: ئەرێ، گەلۆ، تەرزێ ديندارييا مەزهەبان پتر نێزيكى جانێ ڕاستەقينە يێ ئيسلامێ يە، يان ژى ديندارييا دەقخواز؟ گەلۆ، ئەو ديندارييا دەقخواز يا كو ئەم ل ڕۆژا ئەڤرۆ هەول ددەين پڕاكتيزە بكەين، ما نە ئەنجامێ گوهۆڕينەكا ديرۆكى يا درەنگە كو چاپخانەيێ ل سەر مە فەرز كريە، نەكو وەحيێ؟

هەلبەت ئەڤ پرسيارە د كۆكا خوە دا تێكستێ دينى ناهنگێڤن و ناكەنە ئارمانج، بەلكو ئەو ب تنێ هەول ددەن دوبارە ل پێگەهێ تێكستێ دينى و سنوورێن وى بنێڕن و سەر و ژ نوو ئەرکێ وى د ژيانا مرۆڤی دا هەلبسەنگينن.

گەر ب درێژاهييا وان سەردەمێن بەرى سەدسالا نۆزدێ زايینى، موسلمان شيابن ديندارييا خوە پڕاكتيزە بكەن بێ كو پرتووكێن فەرموودەيان ژيانا وان ب تۆڕەكا ئالۆز بپێچن و مايێ خوە د هەمى هووردەكارييێن وێ بكەن، پا بۆچى ئەم ل ڕۆژا ئەڤرۆ وەسا هزر دكەين كو ئەو فەرموودەيێن پشتى سەردەمێ چاپكرنێ ديار بووين پێدڤییە ل هەر جهـ و دەمەكێ هەيى بهێنە پەيڕەوكرن؟

پێدڤییە ئەم هزرا خوە بكەين كا چاوا ديندارى ژ پڕاكتيزەكرنەكا ڕەوشتى يا گشتى و سيستەمەكا ڕوحى يا هەڤگرتى هاتيە گوهۆڕين و بوويە پڕاكتيزەكرنەكا قالبدايى ب هندەك تێكستێن پرت و بەلاڤ، هەر وەكى كو ئەڤ دينە ئێدى ناهێتە پەيڕەوكرن گەر ب ڕێيا وان هەمى ڤەگێڕانان نەبيت يێن كو پڕانييا موسلمانان ب درێژاهييا ديرۆكى خوە هەست ژى ب هەبوونا وان نەكرى!

ژێدەر و لێڤەگەڕ:

 (1) بنێڕە: أحمد بن يحيى بن جابر البلاژری (ت 279هـ)، فتوح البلدان، تحقيق عبدالله أنيس الطباع وعمر أنيس الطباع (بيروت: مؤسسة المعارف، 1987)، ص660.

(2) بنێڕە: أحمد بن علی القلقشندی (ت 821هـ)، صبح الأعشى، (القاهرة: دار الكتب المصرية، 1922)، ج3، ص15.

(3) مسلم بن الحجاج النيسابوری (ت 261هـ)، صحيح مسلم، (الرياض: دار طيبە، 2006)، ج2، ص1366، الحديث 3004.

(4) بنێڕە: محمد بن إسماعيل البخاری (ت 256هـ)، الجامع الصحيح (صحيح البخاري)، تحقيق محمد زهير بن ناصر الناصر (بيروت: دار طوق النجاة، 1422هـ)، مج4، ج8، ص154، الحديث 6755.

(5) بنێڕە: شمس الدين محمد بن أحمد الذهبی (ت 748هـ)، تاريخ الإسلام ووفيات المشاهير والأعلام، تحقيق بشار عواد معروف (بيروت: دار الغرب الإسلامي، 2003)، ج2، ص666.

(6) بنێڕە: محمد بن عيسى الترمذی (ت 279هـ)، الجامع الكبير (سنن الترمذي)، تحقيق بشار عواد معروف (بيروت: دار الغرب الإسلامي، 1996)، ج3، ص20، الحديث 1343.

(7) بنێڕە: محمد بن سعد بن منيع الزهری (ابن سعد) (ت 230هـ)، الطبقات الكبرى (طبقات ابن سعد)، تحقيق علی محمد عمر (القاهرة: مكتبە الخانجي، 2001)، ج2، ص320.

(8) بنێڕە: حاجی خليفە (ت 1068هـ)، كشف الڤنون عن أسامی الكتب والفنون، (بيروت: دار إحياء التراث العربي، د.ت.)، ج1، ص33.

(9) بنێڕە: عبدالرحمن بن محمد ابن خلدون (ت 808هـ)، مقدمە ابن خلدون، تحقيق عبدالله محمد الدرويش (دمشق: دار يعرب، 2004)، ج2، ص185.

(10) بنێڕە: أحمد بن علی المقريزی (ت 845هـ)، المواعظ والاعتبار بذكر الخطط والآثار (الخطط المقريزية)، (بيروت: دار الكتب العلميە، 1998)، ج4، ص148.

(11) داوى سەحابى وەفات كرى عامر بن واسيلە بوو كو ل سالا (100مش) يان (110مش) وەفات كربوو. بنێڕە: (علی بن محمد الجزری [ابن الأثير] [ت 630هـ]، أسد الغابە فی معرفە الصحابە، [بيروت: دار ابن حزم، 2012]، ص623).

(12) ابن خلدون، مقدمە ابن خلدون، ج2، ص183.

(13) عبدالرحمن بن أحمد ابن رجب الحنبلی (ت 795هـ)، شرح علل الترمذي، تحقيق همام عبدالرحيم سعيد (الزرقاء: دار المنار، 1987)، ج1، ص426.

(14) عبدالله بن عبدالرحمن الدارمی (ت 255هـ)، سنن الدارمی (مسند الدارمي)، تحقيق حسين سليم أسد الدارانی (الرياض: دار المغني، 2000)، ج1، ص414، الحديث 470.

(15) المرجع نفسه، ج1، ص414، الحديث 479.

(16) بنێڕە: إبراهيم بن علی بن محمد ابن فرحون المالكی (ت 799هـ)، الديباج المذهب فی معرفة أعيان علماء المذهب، تحقيق محمد الأحمدی أبو النور (القاهرة: دار التراث، د.ت.)، ج1، ص60.

(17) داكو هزرەكا باشتر ل سەر بەلاڤبوونا مەزهەبان ل دەستپێكێن سەدسالا هەشتێ مشەختى وەربگرى و ڤان زانيارييێن من دەربارى بەلاڤبوونا وان گۆتين پشتڕاست بكەيى، ڤەبگەڕە پرتووكا فقهزانێ ناڤدێر ئبن فەرحوونى (المرجع نفسه، ج1، ص61-62).

(18) النيسابوري، صحيح مسلم، ج1، ص10.

(19) البخاري، الجامع الصحيح، مج1، ج1، ص31، الحديث 99.

(20) بنێڕە: النيسابوري، صحيح مسلم، ج1، ص1.

(21) د پێشگۆتنا دروستنامەيا خوە دا، ئيمام موسلمى ژ موحەممەد بن سيرينى ڤەگێڕايە كو وى گۆتيە: «وان پرسيارا ئيسنادێ فەرموودەيێ نەدكر، لێ دەما فيتنە قەومى، وان دگۆت: بۆ مە ناڤێن زەلامێن خوە بێژن» (المرجع نفسه، ج1، ص8).

(22) بنێڕە: كوركيس عواد، أقدم المخطوطات العربيە فی مكتبات العالم المكتوبة منذ صدر الإسلام حتى سنە 500 هـ، (بغداد: دار الرشيد، 1982).

(23) محمد سالم بن شديد العوفي، تطور كتابە المصحف الشريف وطباعته وعناية المملكة العربية السعودية بطبعه ونشره وترجمة معانيه، (المدينە المنورە: مجمع الملك فهد، 1421هـ)، ص43.

(24) بنێڕە:

Jared Rubin, ed., Restrictions on the Printing Press (Cambridge: Cambridge University Press, 2017), 99–118.

(25) أحمد جودت باشا (ت 1312هـ)، تاريخ جودت، ترجمة عبدالقادر الدنا (بيروت: جريدة بيروت، 1308هـ)، ص81-84 .

(26) العوفي، تطور كتابە المصحف الشريف، ص51 – 52.

(27) المرجع نفسه، ص54 – 55.

(28) بنێڕە: محمد بن عبدالكريم بن عبيد، روايات ونسخ الجامع الصحيح للإمام أبی عبدالله محمد بن إسماعيل البخاري: دراسة وتحليل، (الرياض: دار إمام الدعوة، 1426هـ)، ص29.