دیرۆکنڤیسێ کلدانی (الاب بولص بێجان/ خسراوا ل ئورمیێ 1838 – ئەلمانیا 1920)ێ، د پەرتووکا خۆ دا (من سیر الشهداء والقدیسین المشرقیین)، ئەوا ل سالا 1890ێ ب زمانێ کلدانی ل پاریس چاپ و بەڵاڤبوویی، ئاماژێ ب گەشتا قەشەیەکێ فەلەستینێ دکەت ب ناڤێ (مار زیعا) ل سالا (336ز) ژ فەلەستینێ بۆ مویسل و بەهدینانا ئەڤرۆ، پاشی ل سالا (376ز) بۆ باز و جیلو ل باکورێ ئەڤرۆ⁽¹⁾.

پەرتووکا پولص بێجان یا ناڤبری، چەندین بەرپەڕ تەرخان کرینە بۆ بەحس کرنا قووناغێت ڤێ گەشتێ و تۆمار کرنا کورتە ژیانناما مار زیعای (٣٠٩-٤٢٩ز).

ل دەستپێکێ پولص بێجان ددەتە خویا کرن، کو ل سالا (٣٠٩ز) زیعا ل فەلەستینێ هاتییە سه‌ر دونیایێ، (لێ نەگۆتییە ل کیژ گوندی یان باژێڕێ فەلەستینێ هاتییە سەر دونیایێ؟!).

و دبێژیت: هەر ژ زاڕۆکینییێ بابێ وی ئەو دانایە بەر خواندنا دینێ مەسیحییەتێ و پشتی مەزن بوویی؛ ئێدی بابێ وی ئەو هنارتییە ئورشه‌لیم (قودسێ) ژ بۆ خاندنا لاهوتێ مەسیحییەتێ ل مەدرەسا دینی یا مەسیحییەتێ یا فەرمی ل ئورشه‌لیم.

زیعای ل سالا (٣٣٦ز) خواندنا خۆ ل وێ مەدرەسا فەرمی ب دویماهی ئینایە. پاشی هەر ل قودسێ (ئورشه‌لیم)؛ زیعاى ژ نشکەکێڤە کوڕێ حاکمێ قودسێ ب ناڤێ (تاور) دنیاسیت و (٢٠) ڕۆژا دمیننە ل گەلێك… و هەر ل ئورشه‌لیم زیعا بڕیارا خۆ ددەت کو سەفەرەکا دویر و درێژ بکەت بۆ دەڤەرا داسن ژ بۆ بەلاڤکرنا مەسیحییەتێ و پشتی مانا زیعای ل قودسێ بۆ ماوه‌یێ (٢٠) ڕۆژان ب هەڤالینییا تاور، ئەوبوو (تاور) دبێژیتە زیعای دێ تە بەمە جەم بابێ خۆ حاکمێ قودسێ دا تە ببینیت و بنیاسیت و دا ئیجازێ ژێ وەرگرم کو ل گەل تە بێمە ڤێ گەشتا تە.

بابێ تاور دبێژیته‌ زیعای:

پشتی تە خواندنا خۆ یا لاهوتێ مەسیحییەتێ ب دویماهی ئینایى، تە چ لبەرە و دێ چ کەی؟

زیعا دبێژیتێ: من لبەرە بچمە (دەڤەرا داسن) ژ بۆ گەهاندن و بەلاڤکرنا مەسیحییەتێ ل وێ دەڤەرێ، چنکو تاکو نهۆ مەسیحییەت نەگەهشتییێ.

پاشی تاورى گۆتە بابێ خۆ هەکە تو ئزنێ بدەی ئەز زۆر حەز دکەم ل گەل زیعای بچمە ڤێ گەشتێ. بابێ تاور ل سەر ڤێ داخوازا کوڕێ خۆ رازی دبیت، ئێدی زیعا و شاگردێ وی تاور قودسێ بجهـ دهێلن و بەرەف داسن⁽²⁾ کەفتنە رێ.

ل قووناغا دەستپێکێ ئەو گەهشتنه‌ مویسل و ل مویسل زیعا و شاگردێ وی تاور د چنە نك حاکمێ مویسل یێ فارسی (ساسانی)⁽³⁾ هورمز ئاهور.

حاکمێ مویسل دبێژیتە زیعای هوین چ کەسن و دێ چ کەن و وە چ دڤێت؟

زیعای گۆتە حاکمێ مویسل: ئەز قه‌شەکێ مەسیحی مە و دینێ مەسیحی پەیرەو دکەم، ئەم یێ ژ فەلەستینێ هاتین دێ چینە دەڤەرا داسنا ژووری ژ بۆ بەلاڤکرنا دینێ مەسیحییەتێ ل وان جهێت تا نهۆ مەسیحییەت نەگەهشتییێ، پاشی زیعای چارەسەرییا کوڕێ حاکمێ مویسل کر. حاکمی ژی (٢٣) دینار دانە زیعای. و د بپ (١٤) ژ نامیلکا گەشتا زیعای دا، هاتییە هنگی (ل سالا ٣٣٦ز)، دوزاده‌ هزار جوهی ل مویسل هەبوون!!⁽⁴⁾.

پاشی زیعا و شاگردێ خۆ تاور مویسل بجهـ هێلا و قەستا گوندێ (شۆشێ)⁽⁵⁾ ئەوا نێزیك (الزاب/ زێى)⁽⁶⁾ کرن ژ بۆ چارەسەرکرنا هه‌ردو کوڕێت مرقس شۆشی.

پاشی وانا گوندێ شۆشێ بجهـ هێلا و قەستا (چیایێ کۆزان) کرن، کو بێ شك مەبەست ژێ چیایێ گارەیە و(٤٠) سالان زیعا و تاور مانە ل چیایێ گارەی⁽⁷⁾.

ل ڤێرە ب فەر دبینم چەندەکێ دەقێ پولص بێجان  ببڕم، دا رێزبەندییا (تەسه‌لسلا) قووناغێت گەشتا مار زیعای دروست ببیت و راستر بهێت و دا روهن بکەم کا زیعای و شاگردێ وی تاور وانا (٤٠) سالان چ دکر ل چیایێ گارەی و ل کیرێ بنەجهـ ببوون، چنکو پولص بێجان ئەڤ چەندە زەلال نەکرییە..!!

لەوما نەچار بووم ڤێ ناڤبڕێ بنڤیسم دا رێزبەندییا قووناغێت گەشتا مار (زیعا – زەیا) تمام ببیت. دبێژم پشتی ئەو ژ شۆشێ گەهشتینە چیایێ کۆزان (گارەی)، بێ شك ئەو ژ (دەریێ گوندێ ئاڤۆکێ) را یێت دەربازی مشارا بەرێ گارەی بووین⁽⁸⁾.

ل دەسسپێکێ وانا بۆ خۆ (دو ناوسك ) ل بنێ گەلیێ گەرەگۆ یێت دروست کرین، نهۆ ژی ئەو هەردو ناووسکە د حازرن، ل ڕۆژا ١٢/٨/٢٠١٥ێ؛ من سەرەدانا وان هەردو ناوسکا  کر و مە وێنە بۆگرتن و دیدارەك ل دور دیرۆکا وان هەردو ناوسکا ل گەل دانعومرەکێ گەرەگوهی ئەنجام دایە)⁽⁹⁾.

پشتی وانا جهێ ئاکنجیبوونا خۆ ل وان هەردو ناوسکا دروست کری، ئێدی وانا دەست ب کارێ خۆیێ سەرەکی کرییە، کو ئەو ژی گەهاندنا مەسیحییەتێ یە بۆ چەند گوندێت بەرێ گارەی کو تا هنگی (سالا ٣٣٦ز) مەسیحییه‌ت نەگەهشتبوویێ، ئێدی هێدی – هێدى وان بزاڤێت خۆ دەستپێکرن.

دیارە پشتی بزاڤێت چەندین سالان، (زیعا – زەیا) یێ شییایی خەلکێ گوندێ باوەرکێ (باوەرکا کەڤن)⁽¹⁰⁾ بکەتە مەسیحی، دیارە پشتی هینگێ یێ شییایی هەردو گوندێت گەرگو و گارەیا⁽¹¹⁾ ژی بکەتە مەسیحی.

پشتی چەندین سالان ژ خەبات و بزاڤێ، زیعا یێ شییای خەلکێ گوندێ باوەرکێ رازی بکەت، کو دێرەکێ ل گوندێ ناڤبری ئاڤا بکەتن، ژ بۆ ئەنجامدانا رێ و رەسمێت ئولی یێت مەسیحییەتێ ل وێ دێرێ، (شینوارێ گوندێ باوەرکا کەڤن و شینوارێ دێرا باوەرکێ یێن ماین و دحازرن. ل ڕۆژا ١٢/٨/٢٠١٥ێ، ئه‌ز ل گەل هێژا (ئەحمه‌د شەمسەدین باوەرکی بادی) موختارێ باوەرکا کەڤری، مه‌ سەرەدانا شینوارێن گوندێ باوەرکا کەڤن و دێرا گوندێ باوەرکا کەڤری کر و ل سەر شینوارێت باوەرکا کەڤن و دێرا باوەرکا کەڤن مە دیدارەكا درێژ د گەل ناڤبری ئەنجام دا). ئەڤجا پشتی مار زیعای- زەیا شییاى خەلکێ گوندێت گەرەگو و گارەیا و باوەرکا کەڤن و هندەک ژ خەلکێ گوندێ بەلیتێ⁽¹²⁾ بکەتە مەسیحی، ئێدی وانا ل سالا (٣٧٦ز) مشارا بەرێ گارەی بجهـ هێلا و ژووردا بەر ب رووبارێ (صفنە) ئانکو رووبارێ سپنەی کەفتنە ڕێ بەر ب بامەڕنێ.

لڤێرە ناڤبڕا مە ب دووماهی دهێت و دا بزڤڕینە دەقێ پولص بێجانى.

دەقێ (الاب پولص بیجان) پێڤە دچیت و دبێژیت:

پشتی بۆرینا (٤٠) سالێت زیعای و تاورى ل چیایێ کۆزان (گارەی)، ئێدی وانا ل سالا (٣٦٧ز) ژووردا بەرێ خۆ دانە رووبارێ (صفنەی) ئانکو رووبارێ صوپنەی⁽¹³⁾، پاشی چوونە گوندێ موردنێ (بامەڕنێ) و بوونە مێهڤانێت قه‌شه‌ شملی ل بامەڕنێ⁽¹⁴⁾. پاشی ئەو ژ بامەڕنێ چوونە گوندێ قدیش (قەدش)، دەقێ پولص بێجان زەلال نەکرییە کا وێ سالێ (٣٦٧ز) مەسیحییەت گەهشتبوو گوندێ قەدشێ یان نەء!!⁽¹⁵⁾. پاشی (زیعا –زەیا) و تاور بەردەوامی دانە ڕێ و گەهشتنە گوندێ کومانێ (کانێ)⁽¹⁶⁾.

دەقێ پولص بێجانی خویا دکەت تاکو وێ سالێ (٣٧٦ز) مەسیحییەت نەگەهشتبو کومانێ (کانێ) و زیعای و شاگردێ خۆ هەیامەکی مانە ل گوندێ کومانێ ژ بۆ بەلاڤکرنا مەسیحییەتێ ل گوندێ ناڤبری.

پاشی و پشتی وانا خەلکێ کومانێ کرینە مەسیحی، ئێدی کومانێ بجهـ هێلان و چوونە گوندێ ئاریۆش – [مە نە زانی ئاریوش ل ڤی سەردەمی دبیته‌ کیش گوند!] پاشی هەر د وێ سالێ دا (٣٧٦ز) مار زیعا و تاور چوونە گوندێ باز⁽¹⁷⁾ل باکور دا ل وێرێ بمینن، لێ ژبەر ڕەقییا وانا ئەو ل (باز) نەمان و هەر زوی قەستا گوندێ (جیلو)کرن ئەوا نێزیکی چیایێ (دوراك).

ل  جیلو وان قەستا حاکمێ جیلو (بالاق کوڕێ پادشا زورق) کرن، پشتی هەڤنیاسینێ و دانوستاندنێ، مار زیعای گۆتە حاکمێ ناڤبری: ئەز قەشە مە و دینێ مەسیحییەتێ پەیرەو دکەم و ئەز یێ ژ فەلەستینێ هاتیم بۆ گەهاندنا مەسیحییەتێ بۆ دەڤەرا وە (داسن) و مە داخازەك ژی یا ژ تە هەیی، ئەو ژی ئەم حەز دکەین تو بۆ مە پەرستگەهەکێ و خانییەکی ل جیلو ئاڤا بکەی..!!

پشتی ڤێ دیدارێ، ئێکسەر حاکمێ ناڤبری فەرمان دا خەلکێ (داسان العالیة) کو جیلو و باز و گوندێت ب سەرڤە بخوڤە دگریت،کو هەوەکێ ڕابگەهینن ل دەڤەرێ ژ بۆ ئاڤاکرنا خانییەکی و پەرستگەهەکێ بۆ (مار زیعاى و شاگردێ وی) ل جیلو.

پشتی د ماوێ شەش هەیڤان دا خانی و پەرستگەهـ هاتینە ئاڤاکرن، ئێدی مار زیعا و تاور لێ ئاکنجی بوون و دەست هاڤێتن کارێ خۆ یێ سەرەکی کو گەهاندن و بەلاڤکرنا مەسیحیەتێ یە ل وێ دەڤەرێ، هەروەسا چارەسەرکرنا نەخۆشییێن جیلو باز و گوندێت رەخ و دورا.

مار زیعا- زەیا، شییا گەلەك نەخۆشێت جیلو باز و گوندێت رەخ و دورا چارەسەر بکەت. جارەکێ ژی  مار زیعا- زەیا زاڕۆکەکێ خەلکێ باژێڕێ (نائین) چارەسەر کر، (ب هزر و شرۆڤه‌یا من مەبەست ژ (نائین) گوندێ مەزنێ نەهرێ یە، کو ناڤێ خۆ ژ قەومێ نائیری⁽¹⁸⁾ وەرگرتییە)، رەنگە خۆشنڤیس یان وەرگێرێ دەستخەتا زیعای (نەهری- نائیری) ب خەلەتی ڤە کربیتە (نائین)، تایبەت ژی گوندێ نەهری زۆر نێزیکی جیلویە و ب سەر جیلوڤەیە.

ئێدی زیعا و تاور مانه‌ ل گوندێ جیلو و بەردەوامی دانە هەردو کارێت خۆ، کو ئەو ژی بەلاڤکرنا مەسیحییەتێ یە ل وەلاتێ داسن (داسان) و چارەسەرکرنا نەخۆشێت (وەلاتێ داسن)ە کو هنگێ ل وی سەردەمی جیلو و دەردور و باز و دەردور بخۆڤە دگرتن.

پشتی چەند سالەکا ئەو پەرستگەهـ بوو دێر و بوو کەنیسە ب ناڤێ (کەنیسا مار زیعا-زەیا). پشتی هینگێ ب چەند سالەکان، تاور د ژیێ (٩٠) سالییێ دا وەغەرکر.

پشتی وی ب سێ هەیڤان (زیعای) ژی د ژییێ (١٢٠) سالییێ دا وەغەرا دویماهیێ کر، کو دبیتە سالا (٤٢٩ز). هەردو ژی (زیعا و تاور) د ناڤ کەنیسا جیلودا هاتنه‌ ڤەشارتن .

ژ هنگی وەرە تاکو هاڤینا سالا ١٩١٥ێ، دەما مەسیحییێت جیلو باز و زۆربەیا مەسیحییێت باکور نەچار بووین گوندێت خۆ بەردەن و مشەختی باشوورێ کوردستانێ و عیراقێ و ئورمیێ  ببن، ناڤێ دێرا جیلو (کەنیسا مار زیعا- زەیا) هەر مابوو⁽¹⁹⁾.

ئەڤ گەشتا مار زیعای ب (خەتێ دەستێ) مار زیعای بخو هاتبوو نڤیسین،  پشتی مرنا ئه‌و ئەو قەشێ دویڤ وی دا بوویە قەشێ کەنیسا جیلو، وى سالا مرنا مار زیعای ل سەر ڤێ (نڤیسینا زیعا)ى زێدەکر و خویا کرییە کو زیعا ل ڕۆژا چارشەمبی رێکەفتی ئێکێ کانوینا دویێ یا سالا (٤٢٩ز) وەغەر کرییە.

ئێدی ئەڤ گەشتا مار زیعای ئەوا وی ب خه‌تێ دەستێ خۆ نڤیسی، ب سەدان سالان وەك (دەستخەت – مخطوطة) یا مایە ل کەنیسا جیلو هەتا ل چەرخێ (١٩ز) گەهشتییە دەستێ الاب پولص بێجان، وی ژی د بەرگێ ئێکێ دا ژ پەرتووکا خۆ یا (حەفت) بەرگی (من سیر اشهر القدیس والشهداء المشرقین) ل سالا (١٨٩٠)ێ ل پاریس ب زمانێ کلدانی چاپ و بەلاڤکرییە.

ئەڤە کورتییا وێ گەشتناما مار زیعای و شاگردێ وی تاور بوو، کو ل سالا (٣٣٦ز) ئەو ژ قودسێ (ئورشەلیم) دەرکەفتبوون و گەهشتبوونە مویسل و بەهدینانا ئەڤرۆ، پاشی ل سالا (٣٧٦از) ئەو گەهشتبوونە بامه‌ڕنێ و قەدشێ و کانێ (کومانێ) و باز و جیلو ل باکورێ ئەڤرۆ.

گرنگییا گەشتناما مار زیعای بۆ دیرۆکا بەهدینانا ئەڤرۆ و باکورێ ئەڤرۆ:

بێ گومان ڤێ گەشتناما زیعای گەلەك گرنگییا خۆ ژ بۆ خویاکرنا هندەك ژ دیرۆکا بەهدینانا ئەڤرۆ و باکورێ ئەڤرۆ هەیە ب ڤی رەنگێ خوارێ:

گەشتناما زیعای یا ناڤبری خویا کرییە کو ل سالا (٣٣٦ز)، (شۆشێ) گوندەکێ ئاڤەدان بوو، و مەسیحییەت گەهشتبوویێ و خەلکێ وێ مه‌سیحى بوون، (هەلبەت جوهی  ژی ژ بەری مەسیحییەتێ ل شۆشێ هەبوون).

هه‌روه‌سا گەشتناما زیعای ئاماژه‌ ب رۆبارێ (الزاب) کریە کو ب کوردی دبێژنێ (زێ) و مەبەستا زیعای (الزاب الکبیر). ئانکو زێیێ مەزن (زێ یێ بەهدینان) کو سەرۆکانییا وی ژ  باکور دەست پێ دکەت و ل گوندێ (السفینە) ل نێزیك چیایێ السن و كه‌لها گوندێ (کوشاف) ل ژێرییا مویسل، زێ یێ مەزن دگەهتە رۆبارێ دیجلەی .

هه‌روه‌سا گەشتنامێ خویا کرییە، کو ل سالا (٣٧٦ز) موردنێ- بامه‌ڕنێ گوندەکێ ئاڤەدان بوو و مەسیحییەت گەهشتبوویێ و دێرا خۆ هەبوو، ناڤێ قەشەیێ دێرا بامەڕنێ (شملی) بوو،

هەروەسا گەشتناما ناڤبری خویا کرییە، کو ل سالا (٣٧٦ز) قدیشێ (قەدشێ) گوندەکێ ئاڤەدان بوو، لێ جهێ داخێ یە زیعای د دەستخەتا خۆ دا رۆهن نەکریە کا هنگێ ل وێ سالێ دا (٣٧٦ز) مەسیحییەت گه‌هشت  بوو قەدشێ یان نە؟!!

 هه‌روه‌سا گەشتنامێ خویا کرییە، کو ل سالا (٣٧٦ز) کومانی(کانێ) گوندەکێ ئاڤەدان بوو، تا کو وێ سالێ (٣٧٦ز) مەسیحییەت نەگەهشت بوو کومانێ.

هه‌روه‌سا گەشتنامێ خویا کرییە، کو ل سالا (٣٧٦ز) باز و جیلو، دو گوندێت ئاڤەدان بوون و تاکو وێ سالێ مەسیحییەت نەگەهشتبوویێ.

هەروەسا گەشتنامێ ئاماژە ب (نائین) کرییە، کو هنگی ل سالا (٣٧٦ز) گوندەك ئاڤەدان بویە ل نێزیك جیلو و وەك مە ل پێشتر خویا کری، کو ب هزرا و شرۆڤه‌یا مە ئەوە نائین گوندێ (نەهری)یە یێ نێزیکی جیلو، ناڤێ نەهری ژی ژ قەومێ نائیری هاتییە، خودانێت مەملەکەتا نائیری یا کو سنورێ وێ ڕۆژهەلاتا وانێ تاکو گەڤەڕ و جیلو و باز و چەلێ و جولەمێرگێ وگوندێت ب سەرڤە بخۆڤە دگرتن.

هەروەسا وەك مه‌ پێشتر خویا کری، گەشتناما ناڤبری ئاماژە ب رۆبارێ (صفنە)ى ئانکو (صوپنە)ی کرییە.

ئەڤە ژی بۆ مە خویا دکەت کو هنگی ژی ل سالا (٣٧٦ز) ناڤێ صوپنێ مە یێ بەهدینا هەر (صوپنە) بوویە.

 ئەڤە بوون ب رەنگەکێ گشتی ئەو پێزانینێت گرێدایی دەڤەرا بەهدینانا ئەڤرۆ و یێت گرێدای باکورێ ئەڤرۆ د ڤێ گەشتناما (مار زیعای- زەیا)ى دا.

پەراوێز و ژێدەر:

 ١- د ئەسل دا گەشتناما مار زیعای یا ناڤبری ب زمانێ کلدانی هاتبوو نڤیسین و ل سالا ١٩٦٠ێ ژ لایێ کەسەکی ڤە ب ناڤێ (الشماس حەنا پەترۆس) هاتییە وەرگێران بۆ زمانێ عەرەبی، ل هەمان سال دا هاتییە چاپ و بەلاڤکرن.

دانەکا وێ د پەرتوکخانا کەسی یا دۆستێ دێرین هەڤالێ خویندنا سەرەتایی ل خاندنگەها قوباد یا سەرەتایی ل ئامێدیێ (1٩٧٠-١٩٧٤)ێ هێژا (رەمزی پەترۆس کومانی)دا هەبوو. وی ژی ب سپاسی ڤە داف من، من ژی بۆ خۆ کۆپی کر، نهۆ دپەرتوکخانا من دا یا کەسی دا هەیە.

٢- ل دور (داسن)، مە دڤێت خویا بکەین کو ژێدەرێت دیرۆکی یێت سریانی خویا دکەن کو هه‌ر ژ چەرخێ ئێکێ زایینی ناڤێ (داسن)هەبوویە و بکار هاتییە وەك دەڤەرەکا جوگرافی، نە وەك عەشیره‌ت یان ئول.

ژێدەرێت سریانی خویا دکەن کو مەسیحییەت ل چەرخێ ئێکێ زایینی ل سەر دەستێ مار ماری (ل ١٩ى تیرمەها (٨٢ز) ل دێرا قنی ل باشوورێ بەغدا وەغەرکرییە) گەهشت بوو عیراقا نهۆ. هەمان ژێدەرێت دیرۆکی یێت سریانی خویا دکەن کو (مار ماری) یێ ناڤبری د هەمان ماوە دا شاگردەکێ خۆ ب ناڤێ (توماس) راسپارد بوو کو مەسیحییەتێ ل داسان (داسن) و ل زۆزان (جولەمێرگ و دەردور) و ل کاوار(گەڤەڕێ) بەلاڤ کەت. و ژێدەرێت سریانی خویا کرییە کو (توماس) یێ ناڤبری ل گەڤەڕێ وەغەرکرییە.  ئانکو هەر ژ چەرخێ ئێکێ زایینی، ناڤێ داسن هەبوویە و بکار هاتییە، (رەنگە بکار ئینانا ناڤێ داسن کەڤنتر بیت و بزڤڕیتە چەرخێت ژ بەری زایینی)، لێ نهۆ یا مسۆگەر ئەوە کو ل دویڤ بەلگەیێت دیرۆکی یێت سریانی د چەرخێ ئێکێ زایینی دا ناڤێ داسن هەبویە.

مەتران عه‌بد یەشوع الصوباوی (ل سالا 1٣١٨ز وەغەر کرییە)، د پەرتووکا خۆ دا (مجموعة القوانین الکنیسة) ئەوا ل سالا (١٢٨٥ز) هاتییە نڤیسین، خویا دکەت کو هەر ژ سالا(٤١٠ز) تاکو نڤیسینا پەرتووکا وی یا ناڤبری ل سالا (١٢٨٥ز) بارەگایێ دێرا داسن ل چیایێ گارەی بوو، (ب هزروبوچۆن و شرۆڤه‌ یا من، بارەگایێ دێرا داسن یا هنگی دێ ل پشتا گارەی بیت ل گوندێ ئاڤۆکێ، چنکو گوندێ ئاڤۆکێ زۆر- زۆر یێ کەڤنارە. وەسا دیارە مەسیحییەت زوی گەهشتییە ئاڤۆکێ، چنکو ل چەرخێت (٥-٨ز) مەدرەسەیه‌کا دینی یا مەسیحییەتێ ل ئاڤۆکێ هەبوویە، هەروەسا کەسەکێ خەلکێ ئاڤۆکێ ب ناڤێ (مەتران مار ئەحا ئاڤۆکی) ل سالێت (٧٤١-٧٥١ز) ببوو مه‌ترانێ باشوورێ کوردستانێ هەمیێ و بارەگایێ وی ل حدیاب بوو، ئانکو ل هەولێرێ بوو).

و نە دویرە هەر زیعای بخۆ مەسیحییەت ل سالا (٣٣٦ز) گەهاندبیتە ئاڤۆکێ دەما ئەو د وێ سالێ دا ژ شۆشێ هاتییە چیایێ گارەی و د دەریێ ئاڤۆکێ را دەربازی مشارا بەرێ گارەی بوویی.

ل سالا (٥٦٥ز) بارەگایێ دێرا داسن هاتییە ڤەگوهاستن بۆ گوندێ (سیانێ) و عەبد یەشوع الصوباوی د پەرتووکا خۆ دا یا ناڤبری خویا دکەت کو قەشەیێ دێرا داسن هەردەم حزورا خۆ هەبوو د هەمی وان کۆنفرانسێت د هاتنە بەستن ل (مدائن) ل باشوورێ بەغدا بۆ تەڤایا قەشە و مەترانێت ڕۆژهەلاتا ناڤین و کیشوەرێ ئاسیا ل سالێت (٤١٠ز) تاکو سالا ١٢٨5ز کو د گۆتنێ (مجمع کنیسة المشرق).

(ناڤێ قەشەیێ (دێرا داسن) د ناڤ بەلگەنامە و تۆمارێت هەمی وان کۆنفرانسێت (مجمع کنیسة المشرق) دا هەیە. پاشی ل دویماهییا چەرخێ (١٤ز) دێرا داسن هاتە ڤەگوهاستن بۆ ئامێدیێ بۆ ناڤ مەترانخانا ئامێدیێ و ناڤێ وێ بوویه‌ (مطرانیة العمادیة والشمکان) و تاکو سالا ١٩٨١ێ، ڤێ مەترانییا ناڤبری ل ئامێدیێ دۆم کرییە.  د وێ سالێ دا ١٩٨١ێ هاتییە  ڤەگوهاستن بۆ دهۆک بۆ ناڤ ئاڤاهییێ دێرا بەرانی.

ل سالا ١٩٩٥ێ وەرە ناڤێ وێ بوویە (أبرشیة دهوك للکلدان) و تا ڕۆژا ئەڤرۆ، ئەبرەشییا ناڤبری ل سەر کارێ خۆ یا بەردەوامە ل دێرا بەرانی (دێرا مار ئیالاها).

ئەمما (میرگەها داسن) یا کوردێت ئێزدی، کو باشیك و بەحزان و ئێسفنێ و باعەدرێ و خەتارێ و بابیرێ و داکا و كەلەك و دهۆك و بادێ و زڕکا و مکێرس و دەردور بخۆڤە دگرتن. ل سالا١٣٣٠ز هاتبوو دامەزراندن و تاکو سالا١٧٠٠ز دوم کریە.

پاشی ل دورێت سالا (١٧٠٠ز) میرگەها شێخان جهێ وێ گرتییە و تاکو بوهارا (١٨٣٢ز) دۆم کرییە.

پاشی ژ ئەنجامێ وی هێرەشا گران و خوینا وی یا میر محمد رەواندۆزی ل بوهارا سالا (١٨٣٢ز) کرییە سەر بەهدینان و میرگەها شێخان ئه‌لقوش، ئەو بوو ڤێ هێرشا ناڤبری گەلەك کوشتن و وێران کرن ل دویڤ خۆ دا هێلا. هەروەسا میرگەها شێخان ژی ژناڤچوو.

ئەڤە کورتییەکا زۆر-زۆرکورت بوو ل دور هندەك ژ دیرۆکا داسن د چەرخێت کەڤن دا.

بۆ زێدەتر ل دور داسن د چەرخێت کەڤنار دا و ل دور میرگەها داسن یا کوردێت ئێزدی، سەحکە:

– ماری بن سلیمان، [اخبار بطارکة  کرسی المشرق من کتاب المجدل]، روما، ١٨٩٩، بپ٥.

– مطران ئەدی شێر(١٨٦٧-١٩١٥)، تاریخ کلدو اثور، چاپا دویێ، هەولێر، ٢٠٠٧.

– بنیامین حداد (١٩٣١-٢٠٢٤)، جدول ابرشیات کنیسة المشرق و اساقفها، گۆڤارا (المجمع العلمي العراقي، الهیئة السریانیة، هژمار (٧) بەغدا، ١٩٨٣.

– د. یوسف حبي، کنیسة المشرق، بغداد، ١٩٨٩.

– يوسف حبي، (مصادر القانون في کنیسة المشرق)، گۆڤارا (بین النهرین)، هژمار: (٥٧-٥٨)، بغداد، ١٩٨٧.

– د. یوسف حبي، مجامع کنیسة المشرق، بیروت، ١٩٩٩.

– د. أفریم داود، مجامیع کنیسة المشرق، گۆڤارا (بین النهرین)، هژمار: (١٨١-١٨٢)، بغداد، ٢٠١٨.

– شەمو قاسم دەنانی، الامیر تحسین سعید بك والعصر الذهبي للایزیدیین، ١٩٣٣، شباط ٢٠١٩، گۆڤارا (لالش)، هژمار: (٤٣) دهوك، ٢٠١٩، بپ١٥٥.

– وەصفی حەسەن ڕدینی، [داسن و داسنی د ژێدەرێت مێژوویێ یێت سریانی و عەرەبی و کوردی دا]، گۆڤار (لالش)، هژمار: (٤٤) هاڤینا ٢٠١٩.

٣- ژیدەرێت دیرۆکی خویا کریە کو باژێڕێ مویسل و دەردور و بەهدینانا ئەڤرۆ ل سالێت (٢٢٤-٦٢٨ز) ل ژێر حکومڕانییا دەولەتا ساسانی دا بوون. پاشی مویسل و دەردور و بەهدینانا ئەڤرۆ، کەڤتنە بن دەستێ حکومڕانییا بیزەنتی ب سەرکێشییا (هرقل) تاکو گەهشتنا له‌شكرێ ئیسلامێ بۆ مویسل ل سالا ١٦مش (٦٣٧ز). بۆ زێدەتر پێزانینان سەحکە:

– سالم احمد محل، منطقة الموصل تحت وطأة الاحتلال الساسانی، موسوعة الموصل الحضاریة، الجزء الاول، موصل، ١٩٩١، ص١٤٤-١٥٨.

ئەڤە و مویسل و دەردور ل سالا ١٥١٦ز کەفتبوونە ژێرحکومڕانییا دەولەتا عوسمانی تاکو سالا ١٩١٧.

٤- بێ شك ئەڤ هژمارە بۆ جوهیان ل مویسل ل وێ سالێ (٣٣٦ز) ژمارەکا زۆرە و (مبالغە)یە، چنکو باوەر نەکە هەمی مویسل هندە مروڤ لێ هەبن، ئەڤە و هنگێ ژبلی جوهییان، هژمارەکا فارسێت ساسانی و خەلکێ دیتر ژی ل مویسل دا د ژیان.

سەبارەت ب دەستپێکا ئاکنجیبوونا جوهییان ل مویسل و ل بەهدینانا ئەڤرۆ و ل کوردستانا مەزن و ل سووریا نهۆ و ئیرانا نهۆ و عیراقا نهۆ و تورکیا نهۆ، ژێدەرێت دیرۆکی خویا دکەن دەستپێکا گەهشتنا جوهییان بۆ مویسل (نەینەوا، نەمرود (کالح) ل رۆژهەلاتا مویسل و بۆ میدیا (هەمەدان-کرماشان و دەردور)  بۆ باشوورێ کوردستانێ یێ نهۆ و بۆ خابوور کوزان ئانکو (رأس العین و سەرەکانیا نهۆ و دەردور) ل سووریا نهۆ دزڤڕیتە سالا (٧٢٢پ.ز) دەمێ پادشایێ ئاشووری سەرجونێ دویێ (٧٢٢-٧٠٥پ.ز) هێرشەکا مەزن کرییە سەر دەڤەرا (السامرة) ل باکورێ ئیسرائیلا نهۆ، پشتی ب توندی دورپێچ کری، ئەو بوو ل ئەنجام پادشایێ ناڤبری شیا السامرة بستینیت و هزارەها جوهیێت السامرة ڤەگوهاستنە وان جهێت مە نهو ئاماژە پێ کری.

پشتی چەندەها سالان ئەو بوو سەدان خێزانێت جوهییان ژ باژێڕێت کوردستانا مەزن قەستا گوندا کرن و لێ ئاکنجی بوون، هۆسانێ سەدان خێزانێت جوهییان ل چەند گوندێت دەڤەرا بەهدینانا نهۆ ژی ئاکنجی بوون.

بۆ زێدەتر ل دور گەهشتنا جوهییان ل سالا (٧٢٢پ.ز) ژ (السامرة) ل باکورێ ئیسرائیلا نهۆ بۆ کوردستانا مەزن و بۆ سووریا نهۆ و بۆ عیراقا نهۆ و تورکیا نهۆ و مویسلا نهۆ و بۆ بەهدینانا نهۆ، سەحکە:

 – االخوري بولس الفغالي (الهجرة الاولى من السامرة واورشیلم ٧٢٢ق.م)، گۆڤارا (الفکر المسیحی)، هژمار(٤٣٩-٤٤٠)، بغداد، دویماهیا سالا ٢٠٠٨، پب٢٤٠-٢٤٤.

– بەهنام سەلیم حەبابە (یهود الموصل)، گۆڤارا: (بین النهرین)، هژمار (١٧٣-١٧٤)، بغداد، ٢٠١٦.

– د. عبدالعزیز حمید، الیهود والمسیحيین فی شبە  جزیرة العرب قبل الاسلام، گۆڤارا (بین النهرین)، هژمار (١٨٥-١٨٦)، بغداد، ٢٠١٩.

– د. درویش هروری، تمرد داود الیهودی فی العمادیە (ئامێدی ) عام ١١٦٠م، گۆڤارا (دهۆك هژمار (١٨)، سالا ٢٠٠٢.

٥- ژ بۆ زێدەتر زانیارییا ل دور کەڤناتییا گوندێ شۆشێ هەر ژ سەردەمێ جوهییان تاکو سەردەمێ مەسیحییەتێ و تاکو گەهشتنا ئیسلامێ بۆ مویسل و بەهدینان و تاکو سەردەمێ (ئیمارەتا بەهدینان)، سەحکە:

– الاب مطران توما المرجی، مەطرانێ ئاکرێ و دەردور (الرؤساء) کو ل دورێت سالا ٨٥١ز هاتیيە نڤیسین، وەرگێران ژ سریانی بؤ عەرەبی: ئەلبیر ئەبونا، موصل، ١٩٦٦.

پەرتووکا ناڤبری خویا دکەت کو ل چەرخێت (٦-٩ز)، مەدرەسەکا دینی یا مەسیحيیەتێ ل گوندێ شؤشێ هەبوو، ژ دەرچوویێت وێ مەدرەسا مەسیحی مەطران ئەحا ئاڤؤکی؛ مەطرانێ باشوورێ کوردستانێ ل سالێت (٧٤١-٧٥١ز) کو بارەگایێ وی ل حدیاب (هەلێر) بوو.

هەروەسا طیمثاوس الاول؛ بطریاکێ عیراقێ و کوردستانا مەزن و رۆژهەلاتا ناڤەراست و کیشوەرێ ئاسیا ل سالێت (٧٨٠-٨٢٣ز) کو بارەگایێ وی ل بەغدا بوو.

ئەڤە و هندەك ژێدەرێت سریانی، یا گۆتییه‌ شۆش (باشوش)، بۆ پتر پێزانینان ل دور كه‌ڤناتیا شۆشێ، سه‌حه‌ك:

– د. فاخر محمد عزت(عقرەوالشوش ودورالکورد الحمیدیە فیها ١١٢٧-١٢٣٤)گوڤارا زانکویا دهوك هژمار(٢) دهوك سالا ٢٠٠٠

– کاوە فریق  ئەحمد شاوەلی ئامێدی، امارة بادینان ١٧٠٠-١٨٤٢ز، دهوك، ٢٠٠٠.

– د. درویش هروری. شڤان شوکری هروری، کەلا شۆشێ، گۆڤارا (دهۆك)، هژمارە (٢٥) ل دویماهییا سالا ٢٠٠٤.

– هلبین رەفیق محمد سەعید باجلوری، الکورد الحمیدیة ودورهم السیاسی والحضاری خلال القرون ٣-٨هـ/٩-١٤م، اربیل، ٢٠١٢.

– وەصفی حەسەن ڕدێنی، (کتاب الروساء) پەرتووکەکا سریانی یە، هندەك ژ دیرۆکا دەڤەرا بەهدینان تاکو سالا ٨٥١ز تۆمار کرییە، گۆڤارا نیژەن، هژمار (٥)، دهۆك، زڤستانا ٢٠١٥.

– الاب منصورالمخلص، طیمثاوس الکبیر ٧٢٧-٨٢٣م، گۆڤارا (بین النهرین) هژمار (١٩٩-٢٠٠)، بغداد، ٢٠٢٢.

– رەمەزان زەکەریا، راپورتەك ل دور سەخبێرکرن و نوژەنکرنا کنیشتا جوهییان ل گوندێ شۆشێ ، رۆژناما (ئەڤرۆ)، رۆژا ١٤ى شواتا ٢٠٢٣. راپورتا ناڤبری ل دور سەخبێرکرن و نوژەنکرنا کنیشتا جوهییانە ل گوندێ شۆشێ کو دکەڤیتە نێزیکی کانییا جوهییان ل شۆشێ.

رۆژناما ناڤبری وێنەکێ کنیشتا ناڤبری ل گەل راپورتێ بەلاڤکرییە.

– د. حمزە شێخ طاهر شۆشی، دەستخەتەکا دێرین و چەند پێزانینێن زێڕین، گۆڤارا (مەتین)، هژمار (٢٤٣)، دهۆك، ٢٠٢٤.

ئەڤ ئاماژەیا گەشتناما مار زیعای ل سالا ٣٣٦ز بۆ مویسل و بەهدینانا ئەڤرۆ ب هەبوونا مەسیحیان ل شۆشێ گرۆڤەکە هنگی ل چەرخێ (٤ز) مەسیحی و جوهی ل شۆشێ هەبوون و د ئاکنجی بوون، بێ گۆمان ئەو کورد بوون، به‌لێ دینێ وانا مەسیحییەت و جوهیاتی بوو.

٦- د دەقێ رەسەن دا یێ عەرەبی هۆسا هاتییە: (… و غادر مار زیعا مع تلمیذە تاور الی قریة شوش الغیر البعید عن الزاب)، ئانکو زیعا و شاگردێ خو تاور چوونە  گوندێ شۆشێ ئەوا نێزیك (الزاب)، ئەڤ بڕگەیە ژ دەقێ مار زیعای بۆ مە خویا دکەت کو ل سالا (٣٣٦ز) ناڤێ (الزاب) هەبوو، کو ب کوردی دبێژنە (الزاب) روبارێ (زێی مەزن/ زێی بەهدینان).

دهێتە زانین کو ژێدەرەکێ کەڤنتر ژ ڤی دەقێ مار زیعای ئاماژە ب روبارێ (الزاب) ئانکو (زیێ مەزن – زیێ بەهدینان) کرییە، ئەو ژی  پەرتووکا {مسیرة العشرة الاف – (الحملة علی فارس)} یا دیرۆکنڤیس و سەرکردێ یۆنانی زینفون (٤٢٧-٣٥٥پ ز)، ئەوێ ل سالا (٤٠١پ ز) سەرکێشییا وی لەشکرێ یۆنانی کری ئەوێ دڤیان ژ بابل یا ژێرییا عیراقێ ب رێکا روبارێ دیجلە و روبارێ زێی و مویسل و گەلیێ زاخۆ و وەلاتێ کاردۆخ بزڤڕنە تورکیا و ڤه‌گه‌ڕنه‌ وەلاتێ خۆ یۆنان. ئەڤجا دەما زینفون و لەشکرێ خۆ گەهشتینە روباری الزاب (زێی مەزن- زێی بەهدینان)، وی د پەرتووکا خۆ دا یا ناڤبری دا ئاماژە ب (الزاب) کرییە و گۆتیێ (زابا تاس) و دەما گەهشتینە نێزیكی مویسلا نهۆ، وی ئاماژە ب مویسل کرییە و گۆتیێ (میسلا). ئێدی وانا بەردەوامی دانە ڕێ تا گەهشتینە گەلیێ زاخۆ و پشتی هنگێ بەردەوامی دانە ڕێ، یێت گەهستینە وەلاتێ کاردۆخ. زینفونی ناڤێ کوردێت کاردۆخی و وەلاتێ کاردۆخ د پەرتووکاخۆ دا یا ناڤبری تۆمار کرییە،  [ل دویڤ ژێدەرێت دیرۆکی یێت بەردەست ل چەرخێت کەڤنار دا، وەلاتێ کاردۆخ جهێ ئاکنجیبوونا کوردێت کاردۆخی بوو، کو پرا چەمەی و تا ئەلقوش بخۆڤە دگرت].

پاشی زەینفونی و لەشکرێ خۆ یێ یۆنانی بەردەوامی دانە ڕێ تا گەهشتینە تورکیا نهۆ و طەرابزوونێ و تا گەهشتینە وەلاتێ خۆ یۆنان.

بۆ زێدەتر ل دور  ڤێ گەشتا زڤڕینێ یا زەینفونی و لەشکرێ یۆنانی ژ بابل یا ژێرییا عیراقا نهۆ بۆ دەڤەرا مویسل و بەهدینانا نهۆ و باکورێ نهۆ تا تورکیا و یۆنانێ، هەروەسا بۆ پتر زانیاری ل دور کوردێت کاردۆخی د چەرخێت کەڤنار دا، سەحکە:

– فواد جەمیل، زینفون فی العراق، گۆڤارا (سومەر÷ هژمار (٢٠)، بغداد، ١٩٦٤.

– صەلاح سەعدوللا، مسیرة العشرة الاف عبر کوردستان (زینفون)، بغداد،  ١٩٧٣، ژ وەشانێت )دار التآخی).

– یعقوب ئەفرام منصور، حملة العشرة الاف -الحملة علی فارس للمورخ الاغریقی زینفون)، ؟ ؟.

– صەلاح سەعدوللا، (ملاحظات علی ترجمة کتاب حملة العشرة الاف)، گۆڤارا (کاروان) هژمار (٥٠)، هەولێر، چریا دویێ، ١٩٨٦. گوتارا ناڤبری رەخنەیە ل دور چەند کێماسیێت په‌رتووكا (حملة العشرة الاف) یا زینفونی یا کو ژ لایێ هێژا یعقوب ئەفرام منصور ڤە ل سالا ١٩٨٥ێ هاتییە وەرگێران بۆ زمانێ عەرەبی.

–  زبیربلال ئیسماعیل، الکاردوخیون، گۆڤارا (شانەدەر)، هژمار (٧)، هەولێر، ئیلونا ١٩٩٨.

– فؤاد قادر، الكاردوخیون فی کتاب (حملة العشرة الاف أو الحملة علی فارس للمورخ والفیلسوف والقائد الاغریقی زینفون)،گۆڤارا (گولان العربی)، هژمار (٣٧)، هەلێر خزیرانا ١٩٩٩.

–  محەمەد سعید، حملة العشرة الاف مقاتل عبر کوردستان، گۆڤارا (شانەدەر)، هژمار (١٢)، هەولێر، دویماهییا سالا ٢٠٠٠.

لڤێرە مە دڤێت بێژین کو بەحس کرنا کاردۆخ- کارۆخ-کورخ د دیرۆکێ دا ژ ڤێ ئاماژا زینه‌فونی کەڤنترە… و  هەردو پادشایێت ئاشووری شەلمنصەرێ ئێکێ (١٢٩٠-١٢٦٠پ.ز) و تگلات پلاصەرێ ئێکێ (١١١٥-١٠٧٧پ.ز) د تۆمارێت خۆ دا یێت بزماری دا ئاماژە ب وەلاتێ (کارۆخ-کورخ) کریە دەما وانا چەندین هێرش برینە سەرکاردوخیان ل وەلاتێ کاردوخ-کورخ.

بۆ پتر زانیاری ل دور ئاماژەیا ڤان هەردوو پادشایێت ئاسوری ب کاردوخیان ل وەلاتێ کاردوخ –کورخ، سەحکە:

– وەصفی حەسەن ڕدێنی، [چەند باژار و گوند و روبار و چیایێت کوردستانێ د تۆمارێت پادشایێ ئاشووری تگلات پلاصەرێ ئێکێ ١١١٥-١٠٧٧پ.ز]، ڤەکۆلینەکا نە بەلاڤکری.

ئەڤە و ل ڤان سالێت دویماهیێ ئەم شییاینە چەندین بەڵگەیێت دیرۆکی ب دەست خۆ بێخین ب سەلمینین کو بنیاتێ کوردان تایبەت کوردێت باکور و بەهدینان (کاردۆخی) نە و ئەبەد نە (میدی) نە. هندەك ژ ڤان بەڵگەیان مە د گۆڤارا (سیلاڤ)ن هژمار (١٢٨)، تیرمەها ٢٠٢٢ێ د بەرپەڕێ (٤٨-٥٢)ێدا ل گەل بابەتێ (چەند پێزانینێت دیتر ل دور دەیسەمێ کوردی بنیات بەهدینی حاکمێ ئازەربیجشان و ئاران و ئەرمینیا ل سالێت ٩٣٧-٩١٤ز) بەلاڤکرینە.

٧- وەك کوڕێ مشارا بەرێ گارەی، و وەك شارەزایەکێ دیرۆك و جوگرافیا بەرێ گارەی و قەزا ئامێدیێ و دەردور ب گشتی، پشتی گەلەک هزرکرنێ و شرۆڤەکرنێ، ئەز گەهشتم وی ئەنجامی کو بێ هیچ شك و بێ دودلی چیایێ کوزان یێ مار زیعای دگەشتا خۆ دا ئاماژە پێ کری ئەو (چیایێ گارە)یە.

٨- ئاڤۆکێ، گوندەکە دکەڤیتە پشتا چیایێ گارەی، د چەرخ و سالانێت کەڤن دا تا ئەنفالا رەش یا سالا ١٩٨٨ێ، (ڕێ)یەك یان دەریەك ل پشتا گوندێ ئاڤۆکێ و گەلیێ ئاڤۆکێ هەبوو خەلك و کاروانی د وی (دەریێ ئاڤۆکێ) را دەربازی مشارا بەرێ گارەی دبوون و بەروڤاژی ژی خەلکێ مشارا بەرێ گارەی ژی د دەریا ئاڤۆکێ را ده‌رباسى شێخان و مویسل دبوون. ب ڕەنگەکێ گشتی مە دڤێت بێژین کو گوندێ ئاڤۆکێ زۆر- زۆر کەڤنارە و ژێدەرێت دیرۆکی یێت سریانی خویا دکەن، کو مەسیحییەت گەلەك زوی یا گەهشتیە ئاڤۆکێ. (ب هزرا من هەر مار زیعای ل سالا ٣٣٦ز) مەسیحییەت یا گەهاندی یە ئاڤۆکێ، دەما ئەو ژ شۆش چوویە چیایێ گارەی و ئەو یێ ژ دەریێ ئاڤۆکێ را دەربازی مشارا بەرێ گارەی بوویی. دیرۆکنڤیسێ سریانی (الاب جان فییە) د پەرتووکا خۆ دا (آشور المسیحیة) چاپا عەرەبی ل بەغدا سالا ٢٠١١ێ، د بەرگێ ئێکێ دا، بپ(٢٤٨)ێ خویا دکەت کو ل چەرخێت (٥-٨ز) مەدرەسەکا دینی یا مەسیحی ل ئاڤۆکێ  هەبوو.

هەروەسا وەك مە به‌رى نوكه‌ خویا کری کەسەکێ خەلکێ ئاڤۆکێ ب ناڤێ (مار ئەحا ئاڤۆکی) ل سالێت (٧٤١-٧٥١ز) یێ بوویە مەترانێ هەمی مەسیحییێت باشوورێ کوردستانێ و بارەگایێ وی ل حدیاب (هەولێر) بوو.

ل ڕۆژا ٢٥/٥/٢٠١٦ێ من سەرەداناکا مەیدانی برە گوندێ ئاڤۆکێ و گەلیێ ئاڤۆکێ و مە دیدارەك ل گەل شارەزایێ دیرۆك و جوگرافیا ئاڤۆکێ و سیارێ، هێژا (محمەدئەمین سیاری) ل شینوارێت گوندێ ئاڤۆکێ ئەنجام دا.

٩- گەرەگۆ، ئێکەمین گوندێ مشارا بەرێ گارێ یە ژ لایێ سەرسنكێ ڤە. گوندەك زۆر کەڤنارە و چەندین شینوار لێ هەنە، ژ وانا شینوارێ (سەر قەصرێ)، هەروەسا (دو ناوسك) ژی ل بنێ گوندێ گەرەگۆ هەنە، وەك مە به‌رى نوكه‌ ئاماژە پێکری. ب ئەگەره‌کا زۆر شینوارێ سەر قەصرێ و ئەو هەردو ناوسك گرێدایى سەردەمێ گەهشتنا مەسیحییەتێ نە بۆ گوندێ گەرەگۆ ل چەرخێ (٤ز). دیدارەك ل گەل هێژا ئەحمەد محەمەد ئاڤدەل گەرەگۆهی ل ڕۆژا ١٢/٨/٢٠١٥ێ  ل دور وان هەردو ناوسکێت بنێ گەلیێ گەرەگۆ.

١٠- باوەرکا کەڤن، ل چەرخێت کەڤن دا ل مشارا بەرێ گارەی ب تنێ یەك گوند ب ناڤێ باوەرکێ هەبوو، (کو نهۆ دکەڤیتە بنێ گازینۆ یا گەرەگۆ ل بن جادا گشتی).  دیرۆکا دروستا ڤی گوندی ناهێتە زانین! و ناهێتە زانین کا دەمێ (زیعا) گەهشتییە مشارا بەرێ گارەی ل سالا (٣٣٦ز) ئەڤ گوندە هەبوو یان ژی (زیعا)ی ئەو گوند و دێرا گوندی ئاڤاکرییە؟!! چنکو د زۆربەیا حالەتان دا ئەو گوندێت دەستپێکا ناڤێ وانا ب پیتا (ب) دەست پێ دکەت، ئەو گوند یێ مەسیحییانە،  د ئەدەبیاتێت مەسیحی – سریانی دا (ب) یەعنی (بیث)، ئانكو (مال/ خانى) دهێت. ل دور هندەك ژ دیرۆکا گوندێ باوەرکا کەڤن، هێژا (ئەحمەد شەمسەدین باوەرکی بادی) د (دو) دیدارا ل گەل دا، ل ڕۆژێن ١٢/٨/٢٠١٥ێ و لڕۆژا ٢٥/٩/٢٠٢٢ێ دا، وی گۆتە مە:

«ل دویڤ وان زانیارێت مە ژ باب و باپیرێت خؤ وەرگرتین، دبێژن: د چه‌ڕخێت کەڤنار دا ب تنێ یەك گوند ب ناڤێ باوەرکێ هەبوو، گوند یێ مەسیحیا بوو، زؤر ژ مێژەیە (دێرەك) ل گوندێ باوەرکێ هەبوو، هەروەسا ژ مێژەیە ئاشەك ژی ل باوەرکا کەڤن هەبوو. ئانکو گوندێ باوەرکا کەڤن زۆر یێ کەڤنارە و تا نهۆ شینوارێت (باوەرکا کەڤن) مانە، هەروەسا شینوارێت دێرا باوەرکا کەڤن ژی مانە و شینوارێت ئاشێ باوەرکا کەڤن ژی مانە. پشتی (مەلا ئەحمەد بادی) بوویە زاڤایێ میرێ بەهدینان (سیدی خان بەگ ١٥٨٥-١٦٢٠ز)، کوڕێ قوباد بەگێ کوڕێ سولطان حسین وەلی ئامێدی)، خوارزایێ سلێمان بەگ میرێ میرگەها سۆران، ئەو بوو میرێ بەهدینان یێ ناڤبری، ژ مەلا ئەحمەد بادی خاست کو ئەو و چەند مرۆڤێت خۆ ژ گوندێ (بادێ) بێنە گوندێ باوەرکێ و لێ ئاکنجی ببن، (کو هنگی هاتبوو بەردان0 نزا بۆۆچی؟) دا نێزیکی میرێ ناڤبری ببیت بۆ ڕاوێژ و خلمەتان. ئەو بوو مەلا ئەحمەد بادی و چەند مالێت بادی یا ژ مرۆڤێت وی (باپیرێ کەڤنێ باپیرێ من یەك ژ وانا بوو)، ژ گوندێ بادێ مشخەتی گوندێ باوەرکێ بوون و لێ ئاکنجی بوون. پشتی چەند سالەکا و پشتی مرنا سەیدخان میرێ ئامێدیێ و بەهدینان، ئەو  بوو مەلا ئەحمەد بادی زڤؤیڤە بۆ گوندێ (بادێ) ژ بۆ ب ڕێڤەبرنا مەدرەسا دینی یا بادێ و ژ بۆ ب ڕێڤەبرنا قەسرا بادێ یا پڕ مێهڤان و پڕ خانەدان.

دەما مەلا ئەحمەد بادی زڤڕییەڤە گوندێ بادێ، ئەو بوو گەلەك ژ مرۆڤێت وی نەزڤڕینەڤە (بادێ) و مانە ل باوەرکێ و بوونە باوەرکی و بوونە بەرگارەی و ژ بەری (٢٠٠) سالان باوەرکێ هاتییە بەردان (نزا بۆچی؟) و دوگوند ژێ چێ بون (باوەرکا کەڤری یا مە و باوەرکا کەعبێ). دەما باوەرکا کەڤری بوویە (دو) گوند، باوەرکا کەڤری و باوەرکا کەعبێ، (بادی) ل باوەرکا کەڤری ئاکنجی بوون و تا رۆژا ئەڤرۆ.

ئەڤا من گۆتی باپیرێت مە ب (نڤیسین) بۆ مە تۆمارکر بوو، ئەو (نڤیسین) ئێکی ددا دەستێ یێ دیتر.

و ل دویماهیێ ئەو نڤیسین گەهشتبوو دەستێ من و ل نك من بوو تا کو ئەنفالێت رەشێت سالا ١٩٨٨ێ دەمێ ئەم بلەز و ب هەوارکی بەر ب توخیبێ تورکیا ڕەڤین، ئەوبوو ئەو نڤیسینا گرنگ ل گەل ناسنامێت مە و ل گەل پارێ مە هەیی، هەمی مە هێلان و چووینە توخیبێ تورکیا، جهێ داخێ یە ئەو (نڤیسینا) ناڤبری ژناڤ چوو و نەما. و ل بیرا منە هێشتا زانیاری و تەفاصیل تێدا هەبوون.

ل دویماهیێ من دڤێت بێژم تا ڕۆژا ئەڤرۆ، مە بەردەوام مروڤانی و هاتنوچوون یا ل گەل گوندێ خۆ یێ دێرین (بادێ) هەیە و مروڤێت مە ل بادێ هێژا (عارف بادی) و برایێت وی نە».

بۆ زێدەتر ل دور قەسرا بادێ و رۆلێ قەسرا بادێ د دیرۆکێ دا، سه‌حكه‌:

– عبدالرحیم بادی، قەسرا بادێ، گۆڤارا (دهۆك)، هژمارە (٦)، دهۆك گولانا سالا ١٩٩٩ێ.

١١-گوندێ گارەیا، ئەو ژی گوندەکێ کەڤنێ مشارا بەرێ گارێ یە، دکەڤیتە ڕۆژهەلاتێ گوندێ گەرەگۆ.

١٢- گوندێ بەلیتێ، ئەو ژی گوندەکێ کەڤنارە ل مشارا بەرێ گارێ، دکەڤیتە ڕۆژهەلاتێ گارەیا ناڤبەرا هەردو گوندێت گیزێ وگارەیا.

ژ بەری سەدان سالان، جوهی ل بەلیتێ د ئاکنجی بوونن ئەڤە پتر ژ (١١) چەرخانە بنەمالەکا جوهییان ل بەلیتێ د ئاکنجی نە و تا ڕۆژا ئەڤرۆ ژی ئەڤ بنەمالا ناڤبری هەر ب ناڤێ بنەمالا (بن جوهی) د ناڤدارن.

١٣- هەروەسا پەرتوکا [تاریخ یوسف بوسنایا بوزانی ٨٦٩-٩٧٩ز، به‌غدا 1983]، بپ8 و110 و115ێ، ئاماژە ب صپنەی کریە و گۆتییە:

ل سەردەمێ قەسە یوسف بوسنایا بوزانی (٨٦٩-٩٧٩ز) و ژ بەری وی ژی، دێرا باصیارێ ئەوا دکەڤیتە گەلیێ پشتا زێوا پیرامیس (ل ڕۆژئاڤایێ بامه‌رنێ)، (ئاشەك) هەبوو ل سەر روبارێ صپنەی خزمەتا دێرا ناڤبری و گوندێت صپنەی دکر. ئانکو ل چەرخێ (١٠ز) ژی ناڤێ صپنەی هەر صپنە بوو.

 ١٤- د بپ (٦-٧) یا نامیلکا گەشتناما مار زیعای یا الاب بولص بیجان یدا چاپکرین هاتییە (دۆستینیا زیعای و شەملی یا کەڤنە و هەردو پێکڤە د یەك ڕۆژ دا داخلی مەدرەسا دینی یا مەسیحی ببوون ل ئورشه‌لیم و چەند سالەکا وانا پێکڤە ل وێ مەدرەسا ناڤبری خاندییە و هەڤالێت ئێك بوون ل مەدرەسا ناڤبری).

ژ ڤێ ئاماژەیا گەشتناما  مار زیعای بۆ مویسل و بەهدینان ل سالا (٣٦٧ز) بۆ مە خویا دبیت کو ل سالا (٣٦٧ز) بامەرنێ یا ئاڤەدان بوو و مەسیحییەت گەهشتبوویێ و قەشە شملی قەشەیێ گوندێ  بامەرنێ بوو.

١٥- د دیدارەکێ دا ل ڕۆژا ١٨/١١/٢٠٢٥ێ ل گەل مەلایێ مزگەفتا (مەلا ئیبراهیم) ل قەدشێ، هێژا مەلا مەسعود مەلا ئیبراهیم مەلا سەعید رەزیکی بەرگارەی، وی گۆتە مە:

(گوندێ قەدشا کەڤن، گوندەکێ بچووك بوو د ناڤبەرا ٢٥-٣٠ مالان دا بوو، دکەفتە بن جادەیا گشتی یا قەدش – ئامێدیێ یا نهۆ و مزگەفتا گوندێ قەدشا کەڤن ل سەر بنیات و بنواشێ دێرا قەدش یا مەسیحییان هاتبوو ئاڤاکرن، نهۆ ژی هندەك دیوارێت وێ دێرا قەدشا کەڤن مانە و د دیارن).

هەلبەت ئەڤ ئاماژەیا مار زیعای ب قەدشێ کو قەدش ل سالا (٣٧٦ز) گوندەك ئاڤەدان بوو، دبیتە ئێکەمین ئاماژە ب گوندێ قەدشێ د دیرۆکێ دا. ژ بەری هنگی هیچ ژێدەرەکێ دیرۆکی بەحسا قەدشێ نەکرییە.

دوەمین ئاماژه‌یا دیرۆکی ب گوندێ قەدشێن دزڤڕیتە سالا (٨٥١ز) دەمێ مەترانێ ئاکرێ و رەخ و دوران (توما المرجی) د پەرتوکا خۆ دا (الرؤساء)، ئەوا ل سالا (٨٥١ز) هاتییە نڤیسین د بپ (٢٦٨ێ) ئاماژە ب گوندێ قەدشێ کرییە.

سەحکە: توما المرجی، کتاب الروساء، عربە ووضع حواشیە: الاب آبیر آبونا، المطبعة العصریة، الموصل، ١٩٦٦.

هەروەسا سەحکە: وەصفی حەسەن ڕدێنی، [هۆز و گوند و کەساتیێت دەڤەرا بەهدینان د پەرتوکا (الرؤساء) دا ئەوا ل سالا ٨٥١ز هاتییە نڤیسین]، گۆڤارا (نیژەن)، هژمار (٥)، دهۆك، ٢٠١٥.

١٦- بۆ پتر پێزانینان ل دور گوندێ کومانێ (کانێ )، سەحکە:

مەطران رەبان القس کومانی، كومانى.. بین الماضی والحاضر، گۆڤارا (الفکر المسیحی)، هژمار (٢٢٥)، بغداد، گولانا١٩٩٠، بپ٧٢-٧٣.

هەروەسا هەڤالێ زاڕۆکینییێ و یێ قووناغا ئامێدیێ هێژا (رەمزی پەتروس کومانی)، زۆر پێزانین ل دور کومانێ (کانێ) و بنیاتێ خێزانێت کومانێ هەنە. ناڤبری ل دهۆك یێ ئاکنجی یە.

١٧- بەحسکرنا گوندێ (باز) د دیرۆکێ دا کەڤنترە ژ ڤێ ئاماژە گەشتناما مار زیعای بۆ مویسل و بەهدینانا ئەڤرۆ و بۆ باکورێ ئەڤرۆ ل سالێت ٣٣٦ و٣٧٦زا، ئەو ژی شینوارناسێ کەنەدی (گریسون) د پەرتووکا خۆ دا (السجلات الآشوریة- البابلیە، نیویورك  ١٩٧٥)، د بەرگێ دویێ دا، بپ١٤٤ ێدا دبێژیت: پادشایێ ئاشووری ئەددینراری یێ دویێ (٩١١-٨٩١پ.ز) هێرش کرە سه‌ر دەڤەرا خەبخو(دکەفیتە جهێ نهۆ یێ چەلێ وجیلو و باز  و ئورەمار و شەمدینان) و شیا گوندێت باز و ساربالیو و دیدرالو) بستینیت.

ڤەگوهاستن ژ:

د. عامرعبداللە الجمیلی، دراسة جغرافیة وتحقیقات بلدانیة فی مقاطعة خَبخُ فی ضوء المصادر الآشوریة، گؤڤارا (نجم بیث نهرین)، هژمار(٣-٤)، دهوك، کانینا ئێکێ، سالا ٢٠١٩، بپ٨٠-٩٠.

(گریسون) د وێ پەرتووکا خۆ دا دیارکرییە کو گوندێ (باز) هنگی دکەفتە دەڤەرا خەبخو.

18- نائیرى و قه‌ومێ نائیرى، ئیدیه‌مه‌ك زۆر كه‌ڤناره‌ د دیرۆكێ دا، تا کو نهۆ نەهاتییە زانین کا قەومێ نائیری د بنەرەت دا کورد بوون یان ژی ئەو ژی مینا قەومێت خوری (حوری) و هیتی(الحثیة) و میدی و موشکی و ئوراتو بیانی بوون و ژ ئوزبکستان و سەمەرقەند و خوارزم و بوخارا نه‌.

بوخارا و طەشقەندو ژ هەردو روبارێت سەردارییا و موردارییا هاتینە ئیرانا نهۆ و گەهشتینە کوردستانا ڕۆژهەلات وگەهشتینە کوردستانا باکور؟

لێ ب هزر و شرۆڤه‌یا من و ل دویڤ خاندنا من بۆ دیرۆکا کەڤن، نائیری د بنەرەت دا کورد نەبوون، بەلکو نائیری قەومەکێ بیانی بوون، ئەو ژی مینا حوری و میتانی و میدی و ئوراتو و موشکی، ژ قەومێت بیانی بوون (د چەرخێت کەڤنار دا ئه‌و شییابوون کوردستانێ داگیر بکەن.

پشتی حکومڕانییەکا درێژ ل کوردستانا رۆژهەلات و ل کوردستانا باکور، ئەو ژ ناڤچووینە و تەرا-بەرا بوونە و یێت مایی ژ وانا د ناڤ چڤاکی کوردی حەلهان و بۆهژین.

هەر گرێدایێ  نائیری و قەومێ نائیری، مە دڤێت بێژین کو ل چەرخێت ژ بەری زایینێ ئه‌و شییابوون مەملەکەتەکا بەرفرەهـ ل باکور ئاڤا بکەن ب ناڤێ مەملەکەتا نائیری، کو سنورێ وێ ژ ڕۆژهەلاتا وانێ تاکو شەمدینانا نهۆ و جولەمێرگ و گەڤەڕ و چەلێ وگوندێ (نەهری) یێ نهۆ بخۆ ڤە دگرت.

ژێدەرێت بزماری یێت ئاشوری مشە بەحسا نائیری و مەملەکەتا نائیری کرییە د تابلویێت خۆ یێت بزماری دا، چنکو چەندین پادشایێت ئاشووری د چەرخێت ژ بەری زایینێ چەند هێرش کرینە سەر مەملەکەتا نائیری یا ناڤبری. ژ وان پادشایێت ئاشووری یێت هێرش کرینە سەر مەملەکەتا نائیری و قەومێ نائیری ل باکور، ئەڤێت ل خوارێ نه‌:

– پادشایێ ئاشووری توکلتی ننورنا یێ ئێکێ (١٢٤٤-١٢٠٩پ.ز) {ئەڤە ئێکەمین پادشا بوو سیاسەتا راگوهاستنا هاوه‌لاتیێت سڤیل ب  دارێ زۆرێ ئەنجامدایى وی هژمارەکا مەزن یا خەلکێ نائیری ب تەعدایی راگوهاستینە وەلاتێ خۆ مەملەکەتا ئاشوور کوشرگات و سەلامیە، نەمرود و تا ڕۆژهەلاتا مویسل یا نهۆ ب خۆڤە دگرت).

– پادشایێ ئاشووری تگلات پلاصر یێ ئێکێ (١١٥-١٠٧٧پ.ز)، سێ هێرشێت گران و بەرفرەهـ برنە سەر قەومێ نائیری و مەملەکەتا نائیری و سەر قەومێ موشکی ژی.

– پادشایێ ئاشووری تەکلتی ننورتا یێ دویێ (٨٩٠-٨٨٤پ.ز).

– پادشایێ ئاشووری سەرجوونێ دویێ (٧٢٢-٧٠٥پ.ز)، ڤی پادشایێ ئاشووری ل سالا (٧١٤ پ.ز) هێرشەکا مەزن و بەرفرەهـ کرە سەر نائیری و مەملەکەتا نائیری و شییا ل وێ سالێ (٧١٤پ.ز) ب ئێکجاری مەملەکەتا نائیری ژ ناڤ ببەت و نەهێلیت.

ژ بۆ زێدەتر ل دور مژارا هێرشێت پادشایێت ئاشووری بۆ سەر قەومێ نائیری و مەملەکەتا نائیری ل باکورێ کوردستانێ، سەحکەنە:

– د. فاتن حەمید السراجی، الملك الاشوری تگلات پلاصر الاول (١١١٥-١٠٧٧ق.م)، (ناما ماستەرێ)یە ژ زانکۆیا بەغداد، ٢٠١٢. نە هاتییە چاپکرن، دانەکا وێ (د.فاتن) بۆ من هنارت.

– د. محمەد عەجاج، (ملوك آشور)، دهوك، ٢٠١٣، ژ وەشانێت دار المشرق.

– گۆڤارا (نجم بیث نهرین)، هژمار (٢-٣)، دهوك، ٢٠١١، بپ٨٧، ل دور راگوهستنا سەدان ژ خەلکێ نائیری بۆ مەملەکەتا ئاشوور ل باشوورێ ڕۆژهەلاتێ مویسل یا نهۆ.

– گۆڤارا (نجم بیث نهرین)، هژمار(٤)، دویماهییا سالا ٢٠١٤، بپ٨٨، ل دور ژناڤبرنا مەملەکەتا نائیری ژ لایێ سەرجونێ دویێ ل سالا ٧١٤پ.ز.

– وەصفی حەسه‌ن ردێنی، چەند باژار و گوند و روبار و چیایێت کوردستانێ د تۆمارێت پادشایێ ئاشووری تگلات پلاصەر یێ ئێکێ ١١١٥-١٠٧٧پ.ز، (ڤەکۆلینەکا نە بەلاڤکری).

19- د پەرتووکا {مهد البشریة – الحیاة فی الشرق کردستان ) یا (دبلیو ویگرام) کو ژ وەرگێرانا جەرجیس فەتحوللایە، چاپا هەولێر، ٢٠٠٠، بپ١٤٣-١٤٤ هاتییە:

«ده‌ما ئه‌م ل هاڤینا سالا 1909ێ گه‌هشتینه‌ جیلو، مه‌ و نوینه‌رێ حكومه‌تێ ل نه‌هرى، مه‌ پێلاڤێت خۆ ئێخستن و ئه‌م چووینه‌ د ناڤ كه‌نیسا مار زیعا- مارزه‌یاى دا ل جیلو».