گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
هونهر ب گشتی بهرههمێ ئافراندنا مرۆڤی یه، وهک ئارمانج و پێدڤیاتییا ژیانێ دهێتە ناسکرن، مرۆڤ ب ههستێن خوه یێن ڤهشارتی دکاریت جیهانهکا هونهری ژ جوانیێ و خوهشییا ژیانهکا ب روومهت ئاڤا بکهت. ئهڤ هونهره بهری 30 ههزار سالان پشکەکا ههری گرنگ بوو د ژیانا مرۆڤێ دهستپێکێ دا، ژ وێنهیێن سهر شکهفت و چیایێن وهکه: شکهفتا شانهدهر، چیایێ بێستون، گوندێ چهرمۆ و دهردورا وانێ و گهلهک جهێن دی یێن کوردستانێ کو بنگههێن دیرۆکا هونهری لێ هەنە. ب تایبهتی ل شارستانیهتێن مهزوپۆتامیا، ژیان و هونهر ب رێکا راستیێن هونهری گههانده رۆژا ئەڤرۆ. ئهڤ راستییه ژی د ههموو قووناغێن ژیانێ دا خوهدی رۆلهک گرنگ بوویه. ژ بهر کو هونهر پێدڤییەک بوو ژ بۆ جڤاکا مرۆڤان و ب ههستێن خوهش دگههشته هوندورێ مرۆڤی و مرۆڤی بهر ب جیهانهک ڤهشارتی پال ددا، تاکو بگههیته راستییا ههر تشتی و خوهشیێ ژ ڤێ راستیێ وهربگریت.
هونهر ب ههموو پشکێن خوهڤه وهکه؛ مۆزیک، ئاواز، شانۆ، سینەما، پهیکهر، چیرۆک و وێنه… هتد دیرۆکا نهتهوەیان دایه ناسکرن و رێنیسانسا ئهوروپا شاهدێ ڤێ راستیێ یه کو ئهڤ سهرهلدانه ژ بهرههمێن هونهری یێن وهکه لیوناردوداڤنشی و مایکل ئهنجیلو، رافائیل …هتد بێ بەهر نهبوویه. ههروهسا دیرۆکا رۆژئاڤا ژ ئافراندنێن هونهرمهندێن وهکه، گۆیا، رامبرانت، پیکاسو، ڤانکوخ، سیزان، کاندنسکی و…هتد هاتیه خهملاندن و جوانی و خوهشکی و حهزکرنا ژیانێ و خوهزایێ نیشا مه دایه. ئەگهر ئهم ئاورهکێ ل دیرۆکا هونهرێ گهلێ کورد بدهین دێ بۆ مه ئاشکرا بیت کو د چەرخێ شازده و ههڤدێ دا بهرههمێن هونهری یێن وهکه میناتورێن شهرهفخانێ بتلیسی، ئهبدالخانی و ئهدهبیاتا کلاسیک یا بهرههمێن ههلبهستێن وهکه فهقی یێ تهیران، ئهحمهدێ خانی، مهلایێ جزیری و… هتد د قووناغهک گهلهک پێشدا بوون و ئەڤرۆ ژی ژ بۆ مه وهکه سهرهکانییهک هونهری تێن هژمارتن، ژ بلی کو خوهزایا کوردستانێ ب خوه تابلۆیهکی شێوهکاری یه. مرۆڤ دکاریت ئافراندنێن بهرههمێن هونهری ژ ڤێ ههرێمێ بگریت و ب شێوەیەکی هونهری کارهک سهرکهفتی ئهنجام بدهت و پێشکهشی مرۆڤایەتیێ بکهت. ئەڤرۆ ب دههان هونهرمهندێن کورد ژ ئهگهرا وێرانی، کوچبهری و شهرێن بهردهوام ل سهر ڤێ خوهزایێ و مرۆڤێ ڤێ ههرێمێ تێ کرن، گهلهک ژ ڤان کهسێن خوهدی بهرههمێن ئافراندنێن هونهری ل جیهانێ بهلاڤ بوونه و خوه د چارچۆڤەیا هونهرێ جیهانی و رۆژئاڤا دا دبینن، ههروهکی ب دههان پێشانگههێن شێوهکاری ل وهڵاتێن جو دا تێنه ڤهکرن و بێ بههر نهبوونه ژ بهرههمێن هونهرمهندێن کورد، ژ بهر کو هونهر دهردێ مرۆڤی یێ هوندورین ب ئافراندنێن بهرههمێن خوهشک چاره دکهت و ڤێ خوهشیێ پێشکهشی مرۆڤایەتیێ و ههر کهسێ ههست نازک دکهت. ههر کهسێ ب دیتنهک هونهری ل ڤان بهرههمان دنێریت یان گوهداری دکهت ب روحییهتهک دلوڤانی نێزیک دبیت و دان و ستاندنا ل گهل ڤی کارێ هونهری دکهت. تابلۆیێ شێوهکاری ب خوه زمانهکێ نێڤ نهتهوی یه و خوهشکییا خوه ددهته ههموو دلان لەوڕا ژی ژ بۆ ژیانێ پێویستی و پهیوهندییهک بهردهوام د ههموو قووناغێن ژیانێ دا ههبوویه. ب رێکا هونهری مرۆڤ دکاره تێکهلییهکێ دناڤبهرا کولتووران دا پهیدا بکهت. د هونهرێ شێوهکاری دا ڕهنگ خالهک گرنگه ل گهل، خهت و بوشایی یا تابلۆیێ ب تایبهت د هونهرێ ههمدهم دا، رهنگە دیاردەیا مۆزیکا دیتنێ یه یا ب رێکا ههست و دیتنێن چاڤی د تابلۆیێ دا دهێته خوهیاکرن، ئهو پێتر ژ مهلودی و ریتمهکا ژینداره هێزا ههستکرنێ یه د سومبۆلا دیارکرنێ دا، ریتمهکا وێنهیی یه ب رێکا تابلۆی دگههیته چاڤی ل سهر ڤێ ژی هونهرمهندێ جیهانی پول کلێ دبێژیت: « دڤێت ئهم چاڤی ڤهگهرینین سهر دیتنا تابلۆیێ». کو د رێکا خهت و ڕهنگی تابلۆ دهێته خواندن، ب رێکا ڕهنگ و شێوهیێن ئهندازهیی ڕهنگ و خهت رووبهرێ تابلۆی یێ ڤالا ب پهیوهندییهکا هونهری یا ههڤدوگر و تێکهل پێکدئینیت. ههر کارهکێ هونهری ژ ئافراندنێن مرۆڤی بیت و باندورا خوه ل سهر ههستێن مرۆڤی یێن خوهشکیێ بکهت ب هونهر تێ ناسکرن، ژ بۆ هونهر گهلهک پێناسێن جودا هاتنه کرن لێ ب شێوەیێن جودا و رامانێن جودا لێ دناڤا ڤان بوچوونان دا ئێک ئارمانج ههیه، ئهوژی کارێ ئافراندن و جوانییا هونهری یه دبیتە ئەستەتیکا. کو ب ههست و بیرێن کهسهکی هاتبیته ئهنجامدان و کهسێ بهرامبهر ژی بکاریت بکهڤیته بن بانداورا ڤی بهرههمێ هونهری و ب رێکا ههستێن خوه خوەشیێ ژێ وهربگریت. ئەگهر ئهم هونهر و سروشتی بدهین بهر ئێک ئایا تابلۆیهکێ سروشتی دبیته چاڤلێکهرێ سروشتی یان هند گوهارتنا بخوهڤه دگریت؟
دبهرسڤێ دا دێ گههینه وێ راستیێ کو، ئهڤ راستییه ژ هوندورێ هونهرمهندهکی دهردکهڤیت و هند نوویاتییا ب خوهرا دئینیت ئهو نوویاتی ژی گرێدایی ریالیته و حهزێن مرۆڤی نه، لهوما ژیان، مرۆڤ و هونهر جیهانهکا مهزن ئاڤا دکهن و مرۆڤایەتی پێ شا دبیت. سروشت ژێدهرهکێ سهرهکهیه ژ ژێدهرێن جوانییا هونهری، ژێدهرێ رەوشنبیری و شارستانییهتێن جودایه د بۆرینا چەرخێن دیرۆکی دا رهگهزێن سروشتی مرۆڤ پالدایه کو د رێیا هونهری دا بهر ب زانینا جوانی و ههستکرنێ بچیت. ل ڤیرێ پێکهاتا کارهکێ هونهری کومکرنا رهگهزێن فورمێ یێن هونهری یه وهک: خال، خهت، رهنگ، رۆناهی و سیبەر، دووراتی و رووبهرێ بۆشاهییا تابلۆی د پهیوهندییهکا یهکگرتی دا کاری هونهری یێ گشتی پێکدئینیت. ئارمانجا مه یا سهرهکه ژ تابلۆیێ شێوهکاری ئهوه کو؛ ئهم ب هێزا ئافراندنێن هونهری جوانی و خوشیێ بگههینین ههموو دلان، ههموو ههستان بلڤینین جیهانهکا مهزن یا بێ سنور و بێ سانسور ئاڤا بکهین دا ههموو ڕهنگ، ههموو دیتن خوه دناڤا ڤی تابلۆیێ مهزن دا ببینن و ئاشتی و ئازادیێ پێشکهشی ههموو مرۆڤایەتیێ بکهین.
ئەگەر ئەم ڤەگەڕینە دیرۆکا نەتەوەیێن جیهانێ و باندورا تابلۆیین هونەرمەندان چاوان بووینە بەرسڤ بۆ دۆژمن و روویێ وان یی قرێژ نیشا جیهانێ دایە، یان رەنگڤەدانا وان بۆیەرێن تراژیدی و سەرکەفتنان چاوان د تابلۆیین هونەرمەندان دا ڕەنگڤەدایە و بووینە پشکەک ژ دیرۆکا وان گەلان و شانازیی ب هونەر و هونەرمەندێن خوە دبەن.
تابلۆیێ گورنیکا Guernica 1937
یێ هونەرمەندێ ئیسپانی بابلۆ پیکاسوی دەمێ د شەرێ جیهانی دا، نازیان گورنیکا بومبەبرانکری و کومکۆژی لێ پەیدابووین. پیکاسوی وەک بەرپرسیارییەکا نەتەوی و مرۆڤایەتی ئەڤ روودانە ب هەموو سومبۆلێن وەلاتێ خوەڤە کرە تابلۆ نیشا جیهانێ دا هەتا نوکەژی گەلێ ئیسپانی شانازیێ پێ دبەت و نازیەت ل هەمبەر شەرمەزارە.
تابلۆیێ ئازادی سەرکێشییا گەلان دکەت
ئەڤ تابلۆ یە کو هونەرمەندێ فرەنسی ئوژین دیلاکروا سالا ١٨٣٠ چێکری، یێ بوویە هێزەک و پشکەک ژ شۆرەشا گەلێ فرەنسی ل هەمبەری دەستهەلاتا شارلێ دەهێ و ڤەگەڕا کوماریان بۆ سەر دەستهەلاتێ ب پشکدارییا هەموو چینێن جڤاکی و هونەرمەند ب خوە ژی پشکەک بوو ژ ڤی تابلۆی. تا نوکە فرەنسا شانازیی ب ڤی تابلۆی دبەت. ئەو تابلۆیێ ماریانا کریە سومبۆلا فرەنسا و رەنگێن ئالایێ فرەنسی ل سەر هەموو تابلۆی بەلاڤکری، ئەڤ تابلۆیە بوویە سیمبۆل و رەمز ل سەر پوول و دراڤێ فرەنسی هاتییە دانان.
تابلۆیێ گولەبارانکرنا شۆرەشگێران
سالا ١٨٠٨ سالا ١٩١٤ێ ئەڤ تابلۆیە وەک وەفاداری بۆ گەلێ ئیسپانی هاتییە چێکرن.
هونەرمەندێ ئیسپانی فرانسیسکو گۆیا ل هەمبەر داگیرکارییا لەشکەرێ ناپلیونی و گولەبارانکرنا شۆرەشگێران ل مەیدانا (مونکلوا) یا ل باژارێ مەدریدا ئیسپانی. ڤی تابلۆی کارتێکرنەکا مەزن ل سەر هەموو جیهانێ کریە و بوویە ئێک ژ سیمبۆلێن گەلێ ئیسپانی وەکی تابلۆیێ شۆرەشێ دهێتە ناسکرن. ل سەر ڤی تابلۆی شاعرێ ئیسپانی مانویل ماتشادو دبێژیت:
ل سەر ئەردی چرا ب زووری د برسقن
رۆناهییا وێ یا زەرە و ترسێ بەلاڤ دکەت
رێزکێن تڤەنگان ب هۆڤیتی و ئێک رەنگی
هاتینە ئارمانجکرن
چاڤ ب زووری دکارن وان ژێک جودا بکەن
گری و نفرین بەری کو فەرمانا گولەبارانکرنی بهێتەدان
قۆربانیێن کو ژ دەستێ مرنێ کرینە
ژ هێرسبوونێ پارچە دبن
مژوولانکێن چاڤێن وان ب تەمامی دڤەکری بوون
گوشتێ وان یێ هەر هەی سلاڤی ئاخێ دکەن.
ژێدەر:
- ارنولد هاوزر، ترجمة فؤاد زکريا، الفن والمجتمع عبر التاريخ، المؤسسة العربية للدراسات والنشر،بيروت 1981
- فههمی بالایی، دیرۆکا هونهرێ شێوهکاری ل کوردستانێ، دهزگههێ سپیرێز،2009
- قصة الفن، ارنست غومبريتش،ترجمة، عارف حديفة 1950 بحرين.
- الشرق الاوسط، ٣١/٥/٢٠٢٦
- سمير فؤاد،عن لوحة غويا، الشروق، ٢٤/٨/٢٠١٩
- Goya and the Dark Side of the Enlightenment – Derek Allan
