بۆ ڤێ هەژمارێ، مە پەرتووکا (هەلسەنگاندنا فیدرالیزما سەرنەکەفتی ل عیراقێ: فیدرال ب تنێ ب ناڤی) هەلبژارتییە کو ژ نڤیسینا د. هێمن ئاکرەیی یە. ئەڤ پەرتووکە ل سالا ٢٠٢٤ێ ژ دەزگەهێ ناڤدارێ بەریتانی «ڕاوتلیج Routledge « ب ٢٢٢ بەرپەڕان هاتییە چاپکرن.

ئەڤ پەرتووکە ئێکە ژ بەرهەمێن زانستی و گرنگ یێن د. هێمن ئاکرەیی و کارەکێ ئەکادیمی یە د قۆناغەکا هەستیار دا هاتییە نڤیسین کو رۆناهیێ دئێخیتە سەر ناڤەڕۆک و ئاریشەیێن سیستەمێ حوکمرانیێ ل عیراقا پشتی سالا ٢٠٠٣ێ.

نڤیسەری ژ بۆ زەنگینکرنا پەرتووکێ میتۆدەکا تێکهەل پەیڕەوکرییە؛ ئەو ژی دابینکرنا داتایێن مەیدانی ل گەل پشتڕاستکرنا تیۆری. پتر ژ ٢٦ چاڤپێکەفتنێن ڕاستەوخۆ ل گەل سەرکردە و بڕیار ب دەستێن کورد، عەرەب یێن (شیعە و سوننە)، تورکمان، دیپلۆماتکارێن بیانی و بسپۆرێن کاروبارێن عیراقێ هاتینە ئەنجامدان. دیسان گەڕیان و ڤەکۆلین د ناڤ زێدەتر ژ ٤٠٠ ژێدەرێن زانستی و ئەکادیمی، وەکو پەرتووک، گۆڤار، بەیاننامەیێن فەرمی و بەلگەنامەیێن مێژوویی دا کرینە. ئەڤ تێکهەلکرنا دیتنێن جودا و لێکۆلینا گشتگیر، کووراتییەکا زانستی و گرنگییەکا پراکتیکی ددەتە پەرتووکێ و پەرتووکێ دکەتە چاڤکانییەکا گرنگ و پێدڤی بۆ هەر کەسەکێ بخوازیت ل ڕەوشا عیراقا هەڤچەرخ و ململانێ یێن نەتەوەیی تێبگەهیت.

بەرێز نێچیرڤان بارزانی، سەرۆکێ هەرێم (ل دەمێ نڤیسینا پەرتووکێ سەرۆکێ حکومەتا هەرێمێ بوو) چەمکێ فیدڕالیزمێ ژ بۆ لایەنێ کوردی د دو خالان دا کورت دکەت:

١- پشکداریکرنا ڕاستەوخۆ د دامەزراوەیێن دەولەتێ دا (وەک بیاڤێن دارایی، سەربازی و سیاسی).

٢- پارڤەکرنا دەستهەلاتێ ل گۆرەی جوگرافیێ و ئەڤ چەندە رامانا ڕاست و دروستا فیدڕالیزمێ یە. هەروەسا ئاماژەیێ ب وێ چەندێ دکەت کو بەغدا بودجە وەکو چەکەکێ سیاسی ل دژی هەرێمێ بەکارئینایە و دیار دکەت کو هەتا دەولەتێن ناڤەندی ژی بودجەیێ ب ڕێکوپێکی بۆ پارێزگەهێن خۆ دهنێرن، بەلێ شکستنا عیراقێ د ڤێ چەندێ دا نیشاددەت کو ئەو نە وەکو دەولەتەکا فیدرال و نە وەکو دەولەتەکا ناڤەندی یا سەرکەفتی ڕەفتارێ دکەت.

پەرتووک ژ(9) نەهـ پشکێن سەرەکی پێک دهێت و ب ڤی رەنگێ ل خوارێ:

پشکا ئێکێ:  نڤیسەر تێدا چارچۆڤەیێ گشتی یێ ڤەکۆلینێ دیار دکەت و ئاماژەیێ ب وێ چەندێ ددەت کا چاوا فیدرالیزم وەکو چارەسەری بۆ وەلاتێن خودان پێکهات و جڤاکێن جودا (ژ لایێ نەتەوەیی و مەزهەبی ڤە) دهێتە پێشنیازکرن.

پشکا دویێ: ئەڤ پشکە یا تەرخانکرییە بۆ بەحسکرنا چەمک و مۆدێلێن جودا جودا یێن فیدرالیزمێ د زانستێ سیاسی دا، نڤیسەر ئاماژەیێ ب جوداهییا د ناڤبەرا چەند مۆدێلان دا ددەت.

پشکا سێیێ: سەرنج دهێتە سەر دارێژتنا سازییان و دەستووری د جڤاکێن پارڤەبوویی دا. نڤیسەر پشت ب تیۆریا «دیموکراسییا سازانێ ئانکو تەوافقی» گرێددەت و چار تەوەرێن وێ شیکار دکەت.

پشکا چارێ: د ڤێ پشکێ دا، مێژوویا خەباتا گەلێ کورد بۆ ب دەستڤەئینانا مافێن خۆ هاتییە بەحسکرن و نڤیسەر چەند ویستگەهێن گرنگ شیکار دکەت:

– ڕێککەفتنامەیا ئۆتۆنۆمیێ یا سالا ١٩٧٠ێ: چاوا دەستهەلاتا بەعس پاشگەزی ژ بەلێنێن خۆ کر.

– ڕێککەفتنامەیا جەزائیرێ یا سالا ١٩٧٥ێ: کو بووهۆکارێ نسکۆیا شۆڕەشا کوردی ژ دەرەنجامی خیانەتا نێڤدەولەتی.

– سەرهەلدانا مەزن یا سالا ١٩٩١ێ و قۆناغا خۆبەڕێڤەبرنا دیفاکتۆ: دروستبوونا پەرلەمان و حوکمەتا هەرێمێ د بن سێبەرا دەڤەرا دژەفڕین  دا.

– دووماهی هاتنا ڕژێما سەددامی ل سالا ٢٠٠٣ێ: ڕۆلێ کاریگەر یێ کوردان د سەر ژ نوو دارشتنا پێکهاتەیا سیاسی یا عیراقێ دا.

پشکا پێنجێ: ل دۆر عیراقا پشتی ٢٠٠٣ و دارشتنا دەستووری و کێشەیێن دەڤەرێن جهێ ناکۆکیێ. ئەڤ پشکە ژ کتێبی ئێک ژ پڕکێشەترین لایەنێن عیراقا نوو شرۆڤە دکەت.

پشکا شەشێ: جێبەجێکرنا فیدرالیزمێ و کارکرنا پێکهاتەیا فیدرال. کێشەیێن پڕاکتیکی یێن کارکرنا سازیێن فیدرال دهێنە هەلسەنگاندن. د ڤێ پشکێ دا، نڤیسەر نیشاددەت کا چاوا پێکهاتەیێن سیاسی یێن عیراقێ نەشیاینە ناڤەندیبوونێ ل ناڤ مێشکی خۆ دا پاڤێژن و چاوا ب چاڤێ گۆمانێ تەماشەی فیدرالییا هەرێما کوردستانێ دکەن.

پشکا حەفتێ: ئاستەنگێن جێبەجێکرنا فیدرالیزما دارایی  کو ل سەر هەڤڕکییا ئابووری و بەلاڤکرنا داهاتی ڕادوەستیت. نڤیسەر دیار دەکەت کو نەفت ل عیراقێ نەک ب تنێ ژێدەرێ دارایی یە، بەلکو ئامرازەکێ سیاسی یێ هێزێ یە.

پشکا هەشتێ: ڤەکۆلەر بەحسی ئاستەنگێن ئەمنی ل هەمبەر فیدرالیزمێ و مەترسیێن جودابوونێ دکەت و سێ تەوەرێن سەرەکی یێن گرێدایی ب ئاسایش و سەرخوەبوونێ ڤە شرۆڤە دکەت.

پشکا نەهێ: ل دووماهیێ ڤەکۆلەر کورتەیا ڤەکۆلینا خۆ بەرچاڤ دکەت و داکۆکیێ ل سەر وێ چەندێ دکەت کو هەتا پشتی بۆرینا چەند سالان ژی ل سەر ئەنجامدانا ڕیفراندۆمێ، هێشتا کێشەیێن مەزن د ناڤبەرا هەولێر و بەغدا دا دبەردەوامن، بەلکو بەغدا پێنگاڤێن پتر یێن هاڤێتین بۆ بەرتەسککردنا دەستهەلاتێن هەرێمێ، ب تایبەتی ل سەکتەرێ دارایی و نەفتێ دا ب پشت گرێدانێ ب بڕیارێن دادگەها فیدرال.

نڤیسەر چەند خالێن سەرەکی وەک چارەسەری بۆ دەربازبوونێ ژ کێشەیا فیدرالیێ و پاراستنا ئارامیێ پێشنیار:

– دوبارە پێناسەکرنا فیدرالیزمێ: پێدڤییە لایەنێن شیعە و سوننە تێگەهشتن و پێناسەیا خۆ بۆ سیستمێ فیدرالی ل عیراقێ نوو بکەنەڤە.

– بجهئینانا دەستووری وەک خۆ: رێک بهێتە دان سیستمێ فیدرالی، ب وی شێوازێ د دەستوورێ عیراقێ دا هاتییە نڤیسین، ل سەرانسەری وەلاتی بهێتە جێبجێکرن.

– پێدانا دەسهەلاتێن بەرفرەهـ بۆ کوردان: پێدڤییە ل سەر بنەمایێ ئەزموونا سالێن ٢٠٠٥-٢٠١٧، فیدرالیەتێ ب دەسهەلاتێن گەلەک بەرفرەهـ ب دەنە هەرێما کوردستانێ.

– ئاڤاکرنا جڤاتا فیدرال (المجلس الاتحادي): بۆ هەبوونا سیستمەکێ کارا، پێدڤییە ل کێمترین ئاست دو هەرێمێن فیدرال هەبن ل گەل دو جڤاتان (جڤاتا نوونەران و جڤاتا فیدرال کو ئەڤا دوماهیێ نوکە ل عیراقێ نینە).

– رێزگرتن و هەموارکرنا دەستووری ب سازانێ: هەردو حکومەتێن بەغدا و هەولێرێ پێدڤییە پێگیریێ ب دەستووری بکەن، جێبجێبکەن، و ب تەبایی و سازانێ کار ل سەر هەموارکرنا وی بکەن.

– پەیڕەوکرنا کۆنفیدرالیێ وەک چارەسەریا بەدیل (ئەلتەرناتیڤ): ئەگەر خالێن ل سەرى نەهاتنە بجهئینان، دڤێت پەیوەندیێن هەولێر و بەغدا ل سەر بنەمایێ سیستمێ کۆنفیدرالیێ بهێنە دارشتن دا کو رێگری ل بەردەوامییا نەئارامیێ بهێتە کرن.