دینێ ئێزدییان وەک ھەر دینەکێ دی ل سەر بنەمایێ دابەشکارییا مرۆڤی بۆ ڕوح و بەدەنی ھاتییە ئاڤاکرن، بەدەن وەک ماددە یان قالبەک دهێتە دیتن، کو ڕوح تێدا دهێتە ھلگرتن ئانکو بەدەن تابووتە بۆ ڕوحێ ل گۆری دیتنا من دبت ئەڤە ژی ئێک بت ژ ئەگەران کو ئێزدی مریێن خۆ د تابووتێ نەکەن؛ چونکو نابت تابووتێ د ناڤ تابووتێ بکەن، ئێک ژ وان پرسێن گەلەک ھزرا مرۆڤان پێڤە مژوول بووی مەسەلا سروشتێ ڕوحێ یە پشتی مرنێ، ڕوح نھێنییەکا خوداییە، مرۆڤ نکارت ب دروستی بناست و وەسف بکەت یان بگەھتە ژێر تێگەھشتنا خۆ، ژ بەر ھندێ ھەردەم جھێ سەرسوڕمانێ بوویە، ھەر ئایینەک و فەیلەسوف و زانا ل گۆری باوەرییا خۆ پێناس دکەن.

 

دەستپێک:

د فەرھەنگا لاھووتی مەسیحی دا ھاتییە کو پەیڤا (ڕوح) ژ پەیڤا (ھەناسە) ھاتییە وەرگرتن، د میتۆلۆژییا ئێزدییان دا ڕوح ژ رۆناھییا خودێ یە و دهێتە کۆپیکرن(کراسگوھۆڕین)، کۆپیکرنا ڕوحێ ب واتەیا وێ چەندێ دهێت ڤەگەریانا ڕوحێیە ژ بۆ ژیانێ بۆ بەدەنەکێ دی و نەبەدەنێ ڕوحێ یێ بەرێ بت، ئەڤە ژی ھزرەکا فەلسەفی، ئۆلی و زانستییە کو گرێدای بەدەنی یە؛ چونکو ڕوح ژ ڕۆناھییا خودایە، پرۆشکەکە ژ جەوھەرێ خودێ، لەوما یا پیرۆز، پاقژ و نەمرە، گۆتنەکا ئێزدییان دەربڕینێ ژ ڤێ چەندێ دکەت «ڕوح ژ ڕوناھییێ یە، نامرت، بەلکو ژ بەر گونەھێن بەدەنی و لاوازییا ئنیتەتێ، تاری دبت».

ڕوح چییە؟

ڕوح نھێنییەکە ژ نھێنیێن گەردوونی و پەیڤەکا تژی نھێنییە کو بەردەوام سەرنجا مرۆڤان ڕادکێشت و ھەتا نھو ئەڤ نھێنییە نەھاتییە چارەسەرکرن، سەرەڕای ھەوڵ و بزاڤێن کەسێن ئایینی، فەیلەسوفان و زانایان بۆ تێگەھشتنا ڤێ نھێنییێ، ئەرێ مرن داوییا ئێکجارییە؟ یان پشتی مرنێ ژیانەکا دی ھەیە، ھەر ئایینەک ل گۆرەیی میتۆلۆژییا ئایینێ خۆ بەحس ژ ڤێ چەندێ دکەت.

 ڕوح ب واتایا ھێزا ژیانێ ژی دهێت، کو ئەو ھێزەیە بەدەنی دپارێزت و مرۆڤ نکارت ب خۆ دروست بکەت؛ چونکو ژێدەر ژ خودێ وەرگرتییە و چاخێ مرنێ دچتە جەم وی، ھەروەسا پەیڤا (ڕوح) ھەمان واتایا ژیانا ناڤخۆیی یا مرۆڤی دهێت، ژبەر ھندێ چاخێ مرۆڤەک داوی ھەناسێ ددەت، دبێژن ڕوحا خۆ سپاردە خودێ مەزن.(بایزید اسماعیل، ٢٠٠٦:ل٧٠).

ل دووڤ یاسایا پاراستنا وزێ (وزا نادروست ژ ناڤ ناچت، بەلکو ژ شێوەیەکی دهێتە گوھۆڕین بۆ شێوەیەکی دی)(زانست پۆلا نەھێ: ل٢١٣)، ڕوح ژی ژ ناڤ ناچت، بەلکو ژ شێوەیەکی دهێتە گوھۆڕین بۆ شێوەیەکی دی، ئانکو ژ بەدەنەکی دهێتە گوھۆڕین بۆ بەدەنەکێ دی.

بەدەن چییە؟

بەدەن ئانکو لەش وەک تەنەک یان قالبەک دهێتە دیتن کو جھێ ھلگرتنا ڕوحێ یە و تایبەتمەندییێن رۆحی یێن جەستەیێ مرۆڤان دیاردکەت(باقر، ٢٠٢٢:ل١٨٥). ل گۆرەیی باوەرییا ئێزدییان بەدەن ژ چار ئەلەمێنتان ھاتییە دروستکرن: ئاخ، ئاڤ، با و ئاگر(عالو، ٢٠٢٠ل:٧٠)، ھەروەسا قەولێ زەبونی مەکسوور بەڵگەیە ل سەر ڤێ چەندێ:

کو کنیات پێ زەیینی

چار قسمەتا تێ ھنجنی

با و ئاڤ و ئاخ و ئاگری

قالبێ ئادەم پێخەمبەر ژێ نژنی

پەیوەندییا ڕوحێ و بەدەنی:

پەیوەندی د ناڤبەرا ڕوحێ و بەدەنی دا پەیوەندییەکا ئالۆز و دو ئالی یە، ل سەر بنەمایێ جوداھییەکا بنەرەتی د ناڤبەرا جەوھەرێ ھەردووان دا ھاتییە ئاڤاکرن(ئەلحەکیم، ٢٠٢٦:ل٢٢٤)، ھەردو پێکڤە ناسناما گیاندەرەکی(مرۆڤ) دروست دکەن، کا چەوا بەدەنی بێ رۆح ھەبوون نینە، ھەروەسا ڕوحێ ژی بێ بەدەن ھەبوون نینە، تێگەھشتن ژ ڤێ پەیوەندییێ دەستپێکا تێگەھشتنێ یە ژ دیتنا ئێزدیاتییێ بۆ ژیانێ. قەول دیاردکەن بەری پەیدابوونا مرۆڤی، ڕوح ژ بال خودێ ڤە ھاتییە دروستکرن و ل گۆرەیی فەلسەفەیا ئۆلێ ئێزدییاتیێ ڕوحا مرۆڤی پشکەکە ژ خودێ، ژ بەر ڤێ چەندێ ئەو نەمرە و خێرە، ھەروەسا ل گۆرەیی ئەفسانەیێن ئێزدییان پشتی نۆت ھەزار سالێن باتنی ژ نوو خودێ بڕیار دایە ڕوحێ ڤێکەتە ئەردی، ب ڤێ بوویەرێ ھەفت مێرێن مقەرەم(ملیاکەت) کەیف خۆش بووینە(خانکی، ٢٠١٦:ل٢٤١)

پادشایی ب باوەریێ ڕوح نژیارکرن ل قەندیلا کرن

پشتی نۆت ھەزار سالی ل عەردا داھر کرن

دلێ مەلەکا پێ شاھی و شاکرن

ڕوح ژ بۆ سێ بەشان دهێتە دابەشکرن: ھەست، تێگەھشتن و ژیری، عاقل(الشعور، اللقانە و العقل)، خویایە ناڤەندا ھەستان دلە، تێگەھشتن ژیری(اللقانە) و عاقل ناڤەندا وی مەژییە(المخ)، ھەست و (اللقانە) ھەردو ژ سەخلەتێن مرۆڤ و گیانەوەرانە، لێ عاقل ب تنێ تایبەتە ب مرۆڤان ڤە، نەفس پشتی مرنێ، ب دەمەکی تووشی دۆزەخێ دبت ژ بۆ پاقژکرنێ ژ گونەھان(بەرواری، ٢٠٢٢:ل٩٩)، ژ ئەدەبێ دینێ ئێزدییان وەسا تێ گۆتن:

نەفسێ چەند تو دکەی گومانێ

تو خالی نابی ژ غەدرێ و دوخانێ

تە خەیالە خودانێ خۆ خلاس کەی ژ ئیمانێ (میران، ٢٠١٧:ل١٣٣)

***

وەکی ئاقل و جەوھەر دبوونە ھەڤالە

نەفس ھشک دبوو نەدکر سوالە

بەھشت ھەیە بستان ل بالە(ق: نەفسێ)

 پشتی ھنگی دێ زڤرت سەر ئەردی بۆ بەدەنەکێ دی، ئانکو ژ دەمێ ڕوح ژ قالبی دەردکەڤت ب تنێ نەفس دگەل رۆحێ دچت، ل گۆرەیی باوەرییا ئێزدییان دەمێ خودێ ئادەم ئافراندی داخوازا ھندەک ئاخێ ژ ئەردی کر ئەردی داخوازی ب جهـ نەئینا؛ چونکو دێ ڕوح چتە بەر بەدەنی دا و دێ گونەھا کەت ل سەر حسابا بەدەنی، بەلێ خودێ گۆتێ دەمێ مرۆڤ دمرت دێ بەدەن بۆ ئاخێ زڤرتەڤە(حەیدۆ، ٢٠٢٥:ل١٣)، ل گۆرەیی دیتنا من ژ بەر ڤێ چەندێیە ئێزدی خاس و چاکێن خۆ بن ئاخ دکەن؛ چونکو ئەو کراسی نەگوھۆڕن، دەمێ خاس و چاکێن ئێزدییان دمرن ئیدمینێ قەدەم گوھاستنێ بکارتینن و مینا کەسەکی ئاسایی بن ئاخ دکەن. ھەروەسا پشتی مرنێ ڕوح یان نەفس دهێتە ئەشکەنجەدان(عەزابدان)، قەولێ نەفسێ وەسا تێ گۆتن:

ھەکە ئاقل ژ سەری جودا بوو

نەفس ل دلی بەلا بوو

مال ل ڕوحێ خرا بوو

دەمێ رۆح ژ بەدەنی جودا دبت، بەدەن هشک و رەق دبت و بێ ڕوح دمینت، دبێژنێ قەدید، قەولێ سەرەمەرگێ وەسا تێ گۆتن (قەدید و قالب، ھاتنە سەر من دەستەکی زۆری زاڤی غالب).

بەدەن دبتە زمانێ ڕوحێ:

دەما ڕوح تووشی تەنگاڤی، خەمگینی یان ھەست ب گونەھێ دبت و مرۆڤ نکارە ڤان ھەستان ب شێوەیەکی دروست دەرببڕت، بەدەن دەست ب ئاخفتنێ دکەت، ئێشانێن بەدەنی یێن نەشرۆڤەکری مینا ھاوارا ڕوحا بریندار دهێتە دیتن.(ئەلحەکیم، ٢٠٢٦:ل٢٢٧).

چوونا ڕوحێ بۆ بەدەنی:

ل گۆرەیی باوەرییا ئێزدییان کو قەولێ زەبونی مەکسوور بەڵگەیە ل سەر ڤێ چەندێ: دەمێ خودێ بەدەنێ ئادەمی نژیارکری، پشتی ھەفت سەد سالێن باتنی ڕوح نەچوو د ناڤ بەدەنی دا، ئانکو بەدەن نژیار کر بێ رۆح، پرسیار ژ ڕوحێ کر چما ناچیە د ناڤ بەدەنی دایە:

بەعدی ھەفت سەد ساڵ، ھەفت سڕ^(١) ھاتنە ھنداڤە

قالب مابوو بێ گاڤە

گۆتە ڕوحێ تو بۆچی ناچیە ناڤە

***

رۆحێ گۆ: ل عەشقا وە مەعلومە^(٢)

ھەتا بۆ من ژ بانا نێن شاز و قدومە^(٣)

نیڤەکا ڕوحێ و قالبێ ئادەم زۆر تخومە^(٤)

پشتی دەف و شباب ھاتین^(٥) ڕوح ڕازی بوو بچتە د ناڤ بەدەنی دا:

شاز و قدوم ھاتن و حدری

نوورا موحبەتێ ھنگڤتە سەری

ڕوح ھات و قالبێ ئادەم ئێوری

کراسگوھۆڕین:

مەبەست ژ پەیڤا کراسگوھۆڕین ئانکو ئێکسەر لەش و گیان ژێک جودا دبن.(سلێمان، ١٩٨٥:ل١٠٠)

کراس: ئانکو بەدەن ژ ئاخێ یە و دێ زڤرتن بۆ ئاخێ.(حەیدۆ، ٢٠٢٥:ل١٤)

گوھۆڕین: ئانکو ڕوح ژ بەدەنەکی دهێتە گوھۆڕین بۆ بەدەنەکی دی. (ھەمان ژێدەر و لاپەرێ بەرێ)

کراسگوھۆڕین ئەڤە چەمکەکێ بنگەھییە د باوەرییێ دا. ل گۆری باوەرییا ئێزدییان کو ڕوح پشتی مرنا بەدەنی نامرت، بەلکو کراسێ خۆ دگوھۆڕت و دچتە د بەدەنەکێ دی دا داکو گەشتا خۆ یا ڕوحی تەمام بکەت، قەولێ فروارا مەلەک فەخرەدین بەڵگەیە ل سەر ڤێ چەندێ:

دلێ من دبێیە

دەستێ من بگرن ڕاکەن سەر قەدەمێ یە

ڕوحا من چوو قالبەکی ڤالێ یە

ھەکە مرۆڤ د ژیانەکێ دا ئی باش بوو و کارێن باش کربن، دێ د ژیانا باشتر دا د بەدەنەکێ و ڕەوشەکا باشتر دا ژ دایک بت و بەروڤاژی، ھەکە ئی خراب بوو، دێ د بارەکی خراپتر دا زڤڕت، ئارمانجا داویێ گەھشتنە ب وێ پلەیێ ژ پاقژی و تەمامەتییێ، کو ڕوح چێتر پێدڤی ب زڤرینێیە بۆ بەدەنەکێ دی یێ عەردی نەبت و بۆ ھەتاھەتایێ بزڤڕتە د ناڤ نوورا خودایی دا.(ئەلحەکیم، ٢٠٢٦:ل ٢٢٧، ٢٢٦).

قەدەم گوھاستن:

وەک من ل سەری بەحس ژ قەدەم گوھاستنێ کری، قەدەم گوھاستن: دەمێ خاس و چاکێن ئێزدییان دمرن، ئیدمینێ قەدەم گوھاستنێ بکار دئینن، مینا: شێخادی، شێخ حەسەن، شێشمس، شێخ فەخر…، ژ قەولێ فروارا مەلک فەخرەدین وەسا تێ گۆتن:

دلێ من ب خەمە

ئەزێ ژ خەلکێ پسیار دکەمە

عەزیز مەلک فەخرەدین ل چارشەمبووێ بووە و

ل چارشەمبوویێ گوھاست قەدەمە

د باوەرییا ئێزدییان دا خاس و چاکێن وان ژ سڕێ نە، نە ژ دوڕێ نە، دەمێ دهێنە سەر دنیایێ دبێژن وێ داھر بووی قەولێ شێخادی و مێرا وەسا تێ گۆتن:

داھر بوو ل بەیت فارە

قەست کر ھاتە ھەکارە

لێ جەما دبوون مێردارە

دەمێ بابا شێخ و میرێ ئێزدییان ژی دمرن، دبێژن قەدەم گوھاست؛ چونکو بابا شێخ نوینەرێ(وەکیلێ) شێخ فەخرە و میرێ ئێزدییان نوینەرێ شێخادی یە.

پاقژکرنا ڕوحێ:

نەفس یان ڕوح ژ بەدەنی یان جەستەی جودایە، ئانکو جەوھەرێ ڕوحێ ژ یێ بەدەنی جودایە، ل گۆر ڤیساگۆرسی نەفس یان ڕوح ئێک واتەیێ دبەخشت، کو ھەرتم یان بەردەوام نەمر و زێندی یە، ب ئاوایەکی نەفس یان ڕوح بەری بەدەنی ھەبوویە و ب ژ ناڤچوونا بەدەنی، روح ژ ناڤ ناچت و ھەر دمینت(بەرواری، ٢٠٢٢، ل٩٩)، بەدەن یان جەستە زیندانا نەفسێ یە، لەوما مرۆڤ نکارت ب رێیێن خۆ کوشتنێ ژ ڤێ زیندانێ بڕەڤت؛ چونکو ڕوحا مرۆڤی ب تنێ گرێدایی خودێ یە، ڕەڤین ژێ نینە، لێ رێیا رزگاربوون ژ ڕوحێ ب تنێ پشتی مرنێ یە، بلندبوونا وێ بەر ب ژیانەک بلندتر، شوونا ڤەگوھاستنا وێ ژ بۆ بەدەنەکێ دی کو ڤێ ژی ئەشکەنجا خۆ ھەیە، ئەڤ ئەشکەنجەیە ژی چارەسەر نابت ب تنێ د رێیا پاقژکرن و سافیکرنا نەفسێ دا نەبت. بابەتێ پاقژکرنا نەفسێ ژ داھێنانا وان ئایینایە یێ باوەری ب کراسگوھۆڕینێ ھەی(بەرواری، ٢٠٢٢:ل١٠٠) پاقژکرنا ڕوحێ ب رێیا ھند بنەمایێن دەستنیشانکری مینا چارەسەرییا نۆژداری(ئەلحەکیم، ٢٠٢٦:ل٢٢٨)، ئێزدییاتی ڕێگرییێ ل چارەسەرییا نۆژداری ناکەت، بەلکو وەک پشکەکا گرنگ دبینت، دیسان ب رێیا رێورەسمێن سیستەماتیک ل سەر دەستێن کەسێن ئایینی مینا شێخ، پیر و کۆچەکان بۆ وەرگرتنا ڕێنمایی و پشتەڤانییا ڕوحی، ب کورتی د باوەرییا ئێزدییان دا، بەدەن ئامرازە و ڕوح ئارمانجە، و ھەر ئێشانەکا د بەدەنی دا، چێدبت ڕەنگڤەدانا ئێشانەکا د ڕوحێ دا بت، و چارەسەرییا ڕاستەقینە ئەو چارەسەرییە یا کو ھەڤسەنگییێ دزڤڕینتە د ناڤبەرا ڤان ھەردو ھەبوونێن ژ ئێک جودا لێ یێن ب ئێکڤە گرێدای. دیسان سەرەدانا جھێن پیرۆز یێن ئایینی مینا پەرستگەھا لالش وەک سەنتەرێ تێن و ڤەژەنا (وزا) ڕوحی دهێتە دیتن، بکارئینانا ئاڤا کانیا سپی کو بۆ مۆرکرن و شیفایێ دهێتە بکارئینان، دوعا بۆ دوبارە گرێدانا ڕوحێ ب ژێدەرێ وێ یێ خودایی ڤە، خواندنا قەولان ب زمانێ کوردی یێ ڕەسەن، ھەروەسا گوھدانا مۆزیکا ڕوحی(دەف و شباب)(ئەلحەکیم، ٢٠٢٦:ل٢٢٩).

 

پەراوێز و ژێدەر: 

 ١) مەبەست ژێ ھەفت ملیاکەتن.

٢) عاشق ئانکو ملیاکەت، عاشق و مەعشوق ئانکو خەلق و مەخلوق(خودێ و ملیاکەت).

٣) مەبەست ژێ دەف و شباب.

٤) مەبەست ژێ مەرزە(حدود).

٥) ل ڤێ دەرێ مەبەست ب تنێ دەنگێ دەف و شبابێیە بێ دەف و شباب.

لیستا ژێدەران:

1) ئەلحەکیم، د. سالم(٢٠٢٦). تێکچوونا نیشانێن لەشی و تێکچوونێن پێڤە گرێدای. چاپا ئێکێ دھوک)، ژ وەشانێن کتێبخانا جزیری.

2) بەرواری، ھیڤی(٢٠٢٢). کورتیەک ژ دەستپێکا فەلسەفەیا گریکی. چاپا ئێکێ (تەھران).

3) باقر، د. ھێمن(٢٠٢٢). جەستە و ئایین لە کۆمەڵگەی کوردیدا (جەستە لە ئایینی ئێزیدی و کاکەیدا). چاپا ئێکی(دھۆک)، ژ وەشانێن دەستەیا بلندا بنگەھێ لالش.

4) میران، د. رەشاد(٢٠١٧). رەوشی ئایینی و نەتەوەیی لە کوردستاندا. چاپا سێیێ (ھەولێر)، ژ وەشانێن دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی ڕۆژھەڵات.

5) جندی رەشو، د. خەلیل(٢٠١٣). پەرن ژ ئەدەبێ دینێ ئێزدییان. چاپا دووێ (دھۆک)، ژ وەشانێن دەزگەھێ سپیرێز.

6) خانکی، کۆڤان(٢٠١٦). ھزر و فەلسەفە د ئەدەبیاتا دینێ ئێزدییان دا و کارتێکرنا وان ل سەر ھۆزانا کەڤن و نوی یا کوردی. چاپا ئێکێ (دھۆک،) ژ وەشانێن دەستەیا بلندا بنگەھێ لالش.

7) قاسم دنانی، شەمو(٢٠١٣). چەند تکستێن پیرۆز یێن ئۆلا ئێزدییان. بەرگێ ئێکێ، ژ وەشانێن دەستەیا بلندا بنگەھێ لالش.

8) حەیدۆ، ھۆگر(٢٠٢٥). رێورەسمێن مرنێ و تازییان ل جەم ئێزدییان. چاپا ئێکێ (دھۆک).

9) عالو، حاجی(٢٠٢٠). ئێزید یێ ھیڤی. چاپا دووێ (دھۆک).

10) سلێمان، خدر(١٩٨٠). گوندیاتی. چاپا ئێکێ (بەغدا).

11) بایزید اسماعیل، عالیە(٢٠٠٦)، گۆڤارا لالش، ژمارە(٢٤).

12) پەرتووکا زانست، پۆلا نەھێ بنەرەت.