(خەیال گرنکترە ژمەعریفێ، ئەو دیدەکا پێشوەختە ل ڕاکێشانێن ژیانا پاشەڕۆژێ). (ئەلبێرت ئەینشتاین)

مرۆڤ دەمێ گوهـ ل تشتەکی دبیت کو ئەو نەزانیت، پێدڤی ب خالەکێ ھەیە دا ژێ دەست ب خەیالکرنێ بکەت، خەیال ژ ڤالاھیێ چالاک نابیت. (عبد الله بن بخيت، مذكرات منسيّة).

چو تشت ژ خەیالا مرۆڤی ئازادتر نینە، ھەرچەندە ئەو نەشێت ژ وێ خەزینەیا بنەرەتى یا هزران دەرباز ببیت ئەوا ھەستێن ناڤخۆیى و دەرەکی پێشکێش دکەن، وێ ھێزەکا بێ سنوور یا ھەی ل سەر تێکھەلکرنا ڤان ھزران و پێکئینانا وان و ژێکڤەکرن و بەلاڤکرنا وان ل سەر جورێن خەیالێ و تێھزرینێ. (جەنیفێر گۆسێتی فەرێنسی: خەیال، دەسپێکەکا گەلەک کورت: 50)

شیانێن مرۆڤان بۆ خەیالکرنێ تا چەندەکێ یا بێ سنوورە، ژ بەر کو ب رێکا وێ  ئەم دشێین ب شێوەیەکێ هزری کارلێکێ دگەل هزران بکەین، بێی کو ب سنوورێن کەتواری ڤە گرێدایی بین، بکارئینانا خەیالێ ڕێکێ ددەتە مە کو ژ ژیانا خۆ یا ئاسایی بڕەڤین، بێی کو ئەم وێ بجهـ بهێلین. دگەل ھندێ ژی، خەیال ژیانا مە ب شیانان دەولەمەند دکەت، ل دەمەکی ئەم نەشێین ب ساناھی مایێ خۆ ل کەتواری دا دڕێکا خەیالێ دا ب ئاوایەکێ جیاواز بکەین، ئەم دشێین بدیتنەکا نوی بەرێ خۆ بدەینێ، ئەم دشێین کۆت و بەندێن نوکە ببەزینین و بارودۆخێن هەین بگۆهرین دەمێ ئەم ب خەیالێ دهێینە ب هێزکرن. (جەنیفێر گۆسێتی فەرێنسی: دەسپێکەکا گەلەک کورت: 9)

ئارمانجا ڤێ گۆتارێ – ب نێرینەکا ئەنترۆپۆلۆژی – زانینا ڕۆلێ خەیالا مرۆڤی یە د ئاڤاکرنا ئەزموونا مە یا کەسۆکی، جڤاکى، زانستی دا، هەروەسا دیارکرنا هێلێن تێکهەلیێ د ناڤبەرا خەیالێ و کەتواری دا. زێدەباری ڕۆهنکرنا هەردو چەمکێن خەیالێ و ئەنترۆپۆلۆژیا خەیالێ، ھەروەسا دیارکرنا وێ چاوانیێ کو ب ڕێکا وێ خەیال ب کەتوارێ جڤاکی ڤە دهێتە گرێدان ب ڕێکا چەمکێ خەیالێن جڤاکی، پاشی شۆپاندنا ڕێڕەوا گەشەکرنا خەیالا مرۆڤی دکەت ل چەرخێن کەڤن و ناڤین دا، و چەرخێ ڕابوون و ڕووناکبیریێ، هەتا دگەهیتە ڕۆمانسیزم و سوریالیزمێ و مودێرنیزم و هەڤچەرخیێ. ل دویماهیێ، گۆتارێ بزاڤ کریە شرۆڤەکرنەکا گرنگ پێشکێش بکەت ل دۆر ڕۆلێ خەیالێ د ئاڤاکرنا پێکهاتەیا جڤاکی و سازیێن وێ دا، ھەروەسا کاریگەریا وێ د پێشڤەچوون و گەشەکرنا زانستان و ڤەکۆلینێن پراکتیکی دا.

پێشەکی:

 ل ڤەگێڕانا ئەنترۆپۆلۆژیایێ ھندەک تشتێن هەین ب دەنگەکێ نزم د ناخێ خۆ دا بۆ خۆ ڤەدگێریت. خەیالکرنا جیھانێن هزرێن د ناخێ دا و هزرێن یاخی ل سەر عەقلی دکەت، یان ھەستەکێ تاکی و ئۆنتلۆژی ل جھەکی و دویر ژ عەقلێ مرۆڤان دکەت، کو ناخێ مرۆڤی بخۆ ھەڤرکییێ دگەل زیندەوەرێن خەیالی دکەت، ئەو وێنێ خەیالی مەرج نینە کو ببیتە خەیالەکا تەمام، چێدبیت ئەو سەد ژ سەدێ تشتەکێ ڕیالیستی بیت، لێ ب شێوازەکی کو مەرەم پێ ئەو ببیتە خەیالڤان، ئەڤەیە «ئەنترۆپۆلۆژیا خەیالێ» ئەوا کو ئەنترۆپۆلۆژیێ فەرەنسی (جیلبێر دوران Gilbert Durand  1921–2012 ئافراندن تێدا کری. ئەوا کو دوبارە سەنگەکا ریشەیى ل بھایێن مەعریفی و زانستی بو خەیالێ زڤڕاندیەڤە، ئەڤە وێنەکرنەکە دبیتە ئەگەرێ ل بەرچاڤ وەرگرتنا کۆمەکا جۆراوجۆر و جودا یا بیاڤێن ڕوحی و دەروونی و هزری،  ئەوێن کو د عەقلانیەتا ئەورۆپی یا بەرتەسک دا ڤەقەتیای بوون، وەکو ئەفسانەیان و بیرۆکێن بەری لۆژیکێ و هزرێن دەسپێکی. بەرامبەر وێ مژداریەکا توند ل سەر بکارئینانا دەربڕینێن تایبەت ب خەیالێ ڤە زال بوو و دبیت پێدڤی بیت بهێتە گریمانەکرن کو ڕەوشەکا هوسا ژ وێ کێمکرنا مەزن پەیدا بوویە یا کو تووشی هێزا خەیالێ و خەیالکرنێ (فانتازیا) بووی، د هزرا ڕۆژئاڤایی و چەرخێن کلاسیکیێن کەڤن دا. بها و گرنگییا ڤێ پێکۆلا ئەنترۆپۆلۆژی ژ وێ چەندێ دەردکەڤیت کو ڕێکێ ددەتە وی ڤەکۆلەرێ گرنگیێ ب شرۆڤەکرنا کولتووران ددەت، بچیتە د ناڤ کویراتیێن هێمایەتیێ و خەیالێ دا، ب دەرکەفتنێن وان یێن جودا، ل گۆرەیی بنەمایێن میتۆدی یێن زانستی و تیۆریەکا فەلسەفی یا کویر.

ئەنترۆپۆلۆژیا خەیالێ ئێک ژ بیاڤێن هەتا ڕادەیەکی نوی یە د ئەنترۆپۆلۆژیایا کولتووری دا، کو ل وێ چەندێ دگەریت کا چاوا مرۆڤ خەیالێ وەکو ئامرازەکێ گەوهەرى بۆ تێگەهشتنا جیهانێ، ئاڤاکرنا ناسنامەیان، و پێکئینانا کەتوارێ جڤاکی بکاردئینن. ل ڤێرێ خەیال نە ب تنێ چالاکیەکا تاکەکەسی یە یان ڕەڤینەکە ژ ژیانا ڕۆژانە، بەلکو وەکو هێزەکا کۆمی یا کاریگەر لێ دهێتە نێرین، کو هێمایان، ڤەگێڕانان، جیهانێن گریمانکری بەرهەم دئینیت، ئەوێن کو ب شێوەیەکێ کویر کاریگەریێ ل سەر ڕەفتار، پەیوەندی و سیستەمێن کولتووری دکەن.

لەوما ئەنترۆپۆلۆژیا خەیالێ پێکولێ دکەت بو خواندنا شیانێن مرۆڤی ل سەر پەیداکرن و پێکئینانا جیھانا شیاندار د ناڤبەرا پراکتیکێن کولتووری و ئەفسانە و ھێمایێن ھەڤپشک د جڤاکی دا، کو خەیال ئێک ژ گرنگترین میکانیزمانە بۆ تێگەھشتنا کەتوارێ جڤاکی و دارشتنەڤا باشەڕۆژێ ل دویڤ پرۆسەیێن خەیالا کۆمی. ھەروەسا ڤەکۆلەرێن ئەنترۆپۆلۆژی گەلەک چەمکان بکاردئینن ژوانا خەیالێن جڤاکی بۆ شڕۆڤەکرنا چاوانییا بەرھەمئینانا بھا و سازی و ئەفسانەیان ئەوێن کو پێشبینیێن تاکە کەسان و ئاراستەکرنا ڕەفتارێن وان یێن کۆمی دکەت د ناڤبەڕا خواندنێن ئنتۆگرافی یێن مەیدانی، ھەروەسا بالداریێ ل سەر چاوانییا دوبارە بەرھەمئینانێ و پیڤەرێن ڕامانانێن ھێمایی د ناڤبەرا نفشێن ئێک ل دویڤ ئێکی دکەت. ب ڤی ڕەنکی ئەنترۆپۆلۆژیا خەیالێ بازنەیەکێ مەعریفی پێکدئینیت بو تێگەھشتنێ کو چاوا جڤاک خەیالێ بکاردئینن وەک ھاریکارەک بۆ جھگیرکرنا ناسنامەیان و ئاڤاکرنا پڕۆژەیێن پاشەڕۆژێ، کو دکەتە بسپۆریەکا زیندی ل تێگەھشتنا وەرگۆھێزێن جڤاکی و ڕەوشەنبیرییا ھەڤچەرخ.

ژ لایێ میتۆدێ ڤە ئەنترۆپۆلۆژیا خەیالێ پشەڤانییا خۆ دکەتە سەر کۆمەکا ھەمەڕەنگ ژ میتۆدێ ڤەکۆلینێ، کو ئنتۆگرافیا دھێتە ھژمارتن وەک میتۆدەکێ سەرەکی د ناڤبەرا تێبینی کرنێ و پشکداریێ و ھەڤدیتنێن چڕ، لەوما زانایێن ئەنترۆپۆلۆژی پێکولێ دکەن بو تێگەھشتنی کا چاوا مرۆڤ دژین و دەربڕینێ ژ خەیالا خۆ دکەن ل پێڤاژویێن کولتوورییا دەست نیشانکری، ھەر وەسا ڕادبن بکارئینانا شڕۆڤەکرنا گۆتارێ بۆ پشکنینێ کا چاوا ڕادبن ب ئاڤاکرنا خەیالێ د ناڤبەرا زمانی و ڕۆمانا و ھێمایێن کولتووری دەربڕینێ ل سەر ددەن. زێدەباری ڤێ چەندێ، ئەنترۆپۆلۆژیا ھەستپێکری دیاردکەت کا چاوا خەیالێ دگەل مەعریفا ھەستپێکری و بیردانکێ و ھەستان ل پێکئینانا ئەزموونا مرۆڤایەتیێ خۆ لێکددەت ، ل دویماھیێ میتۆدێ شرۆڤەکرنا ھەڤبەر ڕێکێ بو ڤەکۆلەران خۆش دکەت بو دەستنیشانکرنا شێوازێن جیھانی و تایبەتمەندیێن کولتووری ل دەربڕینێ و چەمکێن خەیالی دناڤبەرا کولتووریێن جودا دا.

ل دۆر چەمکێ خەیالێ و ئەنترۆپۆلۆژیا خەیالێ: بیاڤێ زانستێن جڤاکی و مرۆڤایەتی گرنکییەکا زێدە ددەتە خواندنا خەیالێ، وەک ھێزەکا لڤوک بو ھزرێ و ڕەفتارێن مرۆڤی، دگەل ھندێ ژی، ڕۆل و کارتێکرنا وێ ل ئەنترۆپۆلۆژیایێ تا نھو ل ژێر ڤەدیتنێ و بەرفرەھبوونێ دایە. وەک کەڤنەشۆپی، ئەنترۆپۆلۆژیا تەکەزێ دکەتە سەر خواندنا ژێرخانەیا جڤاکی و کولتووری و ماتریالی یێن جڤاکان، لێ تێکەھشتنەکا زێدە یا ھەی کو خەیال ڕۆلەکێ ڤەبڕ دبینیت ل پێکئینانا ڤان لایەنان و تێگەھشتنا فرە کولتووریێن زەنگین ئەوا کو مرۆڤان ژێک جودا دکەت. لەوما دووبارە ھزرکرن د ئەنترۆپۆلۆژیایێ دا ل سەر مە پێدڤییە خەیالێ وەک ئامرازەکێ میتۆدی و ئارمانجەک بو خواندنێ بکاربینین، کو دەرفەتێ ددەتە مە ڤان دابەشبوونان دەرباز بکەین دناڤبەرا نێزیکبوونێن جڤاکی و ماتریالی و بیۆلۆژی، ئەڤ وەرگۆھێزە ھوشیاریەکا زێدە دروست دکەت کو خەیال نە ب تنێ پرۆسەکا ژیریی یا تاکییە، بەلکو چالاکییەکا جڤاکی و کولتووری و تێکھەلە دگەل پراکتیکێن ڕۆژانە و ئاڤاکرنا ناسنامەیان.

ھەروەسا گرنکییا خواندنا خەیالێ ژ دیدەکا ئەنترۆپۆلۆژی دیاردبیت ل شیانێن وێ ل سەر دابینکرنا تێگەھشتنەکا کویر ل فرەھییا کولتووری یا مەزن ئەوا کو جڤاکێن مرۆڤایەتی ژێک جودا دکەت، خەیال وێ ڕێگێ پێکدئینیت ئەوا کو ب وێ خەلک جیھانا خۆ بنیاسیت، چاوا دەربڕینێ ل خۆ دکەن و چاوا دگەل ئەوێن دی دگونجن. د ناڤبەرا ڤەدیتنێ دا چاوا ھزرا خەیالێ دکەن و دەربڕینێ ل کولتووریێن جیاواز ددەن، ئەنترۆپۆلۆژیا دکاریتن بنەمایێن مەعریفی و جڤاکی دیار دکەتن ئەوێن کو پراکتیکێن کولتووری و ئول و بھاپێ ڕادبن، زێدەباری وێ چەندێ خەیال رۆلەکێ تەوەرکی ل ئاڤاکرنا ناسنامەێن تاکی و کۆمی دبینیت، نەخاسمە ل پێڤاژۆیا جیھانگیریێ و وەرگۆھێزێن جڤاکی یێن ب لەز.

د ڕاستی دا، بیاڤێ ئەنترۆپۆلۆژیا خەیالێ خودان پێناسەیەکا ڕۆهن و ئێکگرتی نینە، سەرەڕای پتر بکارئینانا ڤی زاراڤی و دەرھاڤێژێن وی د ئەدەبیاتێن ئەکادیمی دا. دگەل هندێ ژی، دشێت شۆپاندن بۆ کۆمەکا پێناسەیان و چەمکێن بنەرەتى بهێتە کرن، ئەوێن کو پێکولێ دکەن سروشت و ڕۆلێ خەیالێ ژ ڕوانگەهەکا ئەنترۆپۆلۆژی دەستنیشان بکەن.

 چەمکێ ئەنترۆپۆلۆژیا خەیالێ ئاماژێ ددەتن کو شیان ھەنە ل سەر دیتنا جیھانێ د ناڤبەرا دیتنا کولتووریێن دی. ئەڤە ژی نە ب تنێ چاڤدێرییا پراکتیکێن کولتووری نە، بەلکو تێگەھشتنا ڕامانێن ڤەشارتی و ل دۆر وان پراکتیکان و ھێمایێ وێ ڤەدگریت، ڤێ پرۆسەیێ پێدڤی ب پرۆگرامەکێ ئافراندی و خەیالی ھەیە بو ڕاڤەکرنا دیاردەیێن کولتووری، وەک بەرھەڤییەک بو تێگەھشتنا گەوھەرێ لایەنگیریێن کولتووری یا تایبەت ب کۆمەکێ ژ بۆ ڕێزگرتن و دەولەمەندکرنا کولتووریێن دی یێن جیاواز.

کلیفۆرد گیرتز(زانایێ ئەنترۆپۆلۆژیێ ئەمریکی) تەکەز دکەت کو ئەنترۆپۆلۆژیا نە ب تنێ زانستە، بەلکو ئەو ھەروەسا ھونەرە، پێدڤییە ل سەر زانایێن ئەنترۆپۆلۆژی نە ب تنێ پێزانینان کۆم بکەن، بەلکو یێدڤییە خەیالا خۆ بکاربینن بۆ تێگەھەشتنێ و ڕاڤەکرنا ڤان پێزانینان، ئەڤە ژی دیتنەکە بۆ جیھانێ وەک کۆمەکا ھێمایان ڤەدگریت، ھەروەسا تێگەھشتنا چاوانییا بکارئینانا ڤان ھێمایان ل دەف کولتوورێن جیاواز. ژلایەکێ دیڤە، جان بۆل سارتەر (فەیلەسۆفێ ھەبوونێ یێ فەرەنسی) وەسا دبینیت کو خەیال یا گرێدایە ب ئازادییا ھەبوونێ ب گرێدانەکا موکم، خەیال شیانێن مرۆڤینە ل سەر پێکئینانا نموونەیێن ژیری بۆ جیھانێ کو جیاوازە ژ کەتواری وەک ئەم ھزرێ لێ دکەین، ئەڤە ژی دەرفەتێ ددەتە مرۆڤی کو شیانێن ھەی زێدەگاڤییێ ل سەر کەتوارێ ماتریالی بکەتن» ھەروەسا ئەم دشێین بێژین خەیال شیانەکا تاکییە جەستەییە و زێدەگاڤییە ل سەر ھەبوونا ماتریالی (بەروڤاژی جەستەی) ئەوا کارتێکرنی ل جیھانا ماتریالی دکەت: ئەڤ ڕاڤەکرنە ل گەوھەرێ خودا ڕوشنایێ دئێخیتە سەر لایێ کاریگەرییا تاکی بۆ خەیالێ و پراکتیککرنا وێ ئەوا دگەل ئەوێن دی چێدبیت.

ئەرگون ئەبادورای (زانایێ ئەنترۆپۆلۆژیێ ھندی) وەسا دبینیت کو خەیال یابوویە پراکتیکەکا جڤاکی یا ڕێکخستی، ھەروەسا شێوەیەکە ژ شێوەیین کاری و ڕێکەکە بۆ دانوستاندنێ د ناڤبەرا جھێن کاریگەر و بیاڤێن جیھانی یێن شیانان، ب ڤی ئاوایی، نە ب تنێ خەیال وەک بەرھەستکە دھزرا مرۆڤی دا یان ڕڤینە ژ کەتواری، بەلکو یا بوویە پێکھاتەیەکا سەرەکی ل سیستەمێ جیھانی یێ نوی و گرێدایە ب ھەمی شێوەیێن کاریگەر، لەوما چێدبیت تێگەھشتنا خەیالێ وەک پرنسیپ ژدیدەکا ئەنترۆپۆلۆژی وەک ھێزەکا سەرەکی یا مرۆڤی بو دووبارە ئاڤاکرنا وی تشتی کو نھو ماتریالی نەبیت، ھەروەسا ل پرۆسەیا ئافراندنێ بۆ خەیالکرنێ و بەرھەمێن تاکی وجڤاکی بۆ ڤێ پرۆسێ ژی نەبیت، ل سەر وێ چەندێ ئەوا بەری نھو مەگۆتی ئەڤ گۆتارە پرسیارەکا سەرەکی بۆ مە ئاراستە دکەت: خەیال چییە؟ بابەتێ ئەنترۆپۆلۆژیا خەیالێ چییە؟

ژلایێ زمانی ڤە، خەیال ب زمانێ عەرەبی دھێتە پێناسەکرن وەک چەمکەک ئاماژێ ددەتە مرۆڤی ھەر وەکو ل ھشیاریێ و خەونێ دا ژوێنە و سێبەرا، ل فەرھەنگێن کەڤن دا ھاتیە کو خەیال وەکو تەیە ل ھوشیاریێ و خەونێ دا ژوێنەیەکی ئاماژێ ددەت بۆ وێنەیەکێ ژیری ئەوا کو دەروون بەرھەڤ دکەت بێ ھەبوونا دەرەکی یاکارا، یان ئەو ئێکە ژ ھێزێن ژیری ئەوا کو مرۆڤ ھزرا تشتان تێدا بکەت، ل دەمێ ئەو تشتێ نەدیار، خەیال ھێزەکا ناڤخۆییە دناخێ مرۆڤی دا شیانێن چێکرنێ و ئافراندنی ھەنە، لێ، ژ لایێ فەلسەفی ڤە مەگرتییان پێکدینیت بێی کو ببیتە تشتەکێ ڕیالیستی، ھەروەسا ئاوایەکێ ژیرییە نیمچە کاریگەرە دەرفەتێ ددەتە مە کو ئەم ژ دویر بەرێ خۆ بدەینە کەتوارێ نھو، ھەروسا فەرھەنگا ستانفۆرت یا فەلسەفی پێناسەیا خەیالێ دکەت کو ئەو نوینەراتییا تشتان دکەت بێی کو ئەو وێنە بکەت ھەروەکو دکەتوارێ نھو دا، کو ئەو جیاوازە ژ ھەستکرنێ و باوەڕیی. ھەروەسا روتلیدج یابەریتانی وەسا دبینیت کو خەیال ئاوایەکێ ژیری مەگرتییە وەل مە دکەت کو ئەم ھزرا ھندەک ھەلویست و ھێمایان بکەین کو ناگونجیین دگەل کەتوارێ نھو، ھەروەسا د ناڤبەرا دیرۆکێ دا تەکەز دکەتە رۆلێ وێ یێ سەنتەری ل فەلسەفا ڕۆژئاڤا دا. ژلایێ دەروونی ڤە (سایکۆلۆژیا) بەرێ خۆ ددەتە خەیالێ یان (فانتازیا)، کو ئەو کۆمەکە ژ ئەزموونێن ژیری ئەوێن دەربڕینێ ژ حەزێن نەبەرجەستەکری دکەت، د ناڤبەرا وێنەیێن ژیری یێن زیندی، ھەروەسا پرۆسەیا کو ھزرێن نوی تێدا دەردکەڤن ناھێتە ڕاڤەکرن ب تنێ وەک پێکئینانا ھزرێن بەرھەڤ، ئەدەبیاتێن سایکۆلۆژی ئاماژێ ددەنە ھەبوونا دو جۆرێن سەرەکی ژ خەیالێ: خەیالا بیردانکێ ئانکو داخوازکرنا ڕویدانێن بۆری و دامەزراندنا وێ ل بنەمایەکێ ژیری یێ نوی و خەونێن ھوشیاریێ ئەوێن دویر ژ کەتواری، بەھرا پتری ھەردەم دەربڕینێ ژ حەز و ئارەزویێن نەبەرجەستە کری دکەت. فەرھەنگا کۆمەلا ئەمریکی یا زانستێ دەروونی خەیالێ پێناسە دکەت کو ئەو شیانن ئەوێن د ناڤبەرا ھزرێن نوی و نە ڕەوا دیاردبیت، تایبەت دەما کو دیاربوونا وێ نەیا ڕاڤەکریبیت ب تنێ ب پێکھاتەیا ھزرێن پێشوەخت، ژ لایێ جڤاکی ڤە، تاکە کەسی شیان ھەنە ئەزموونێن خۆ یێن کەسایەتی ب پێڤاژۆیا جڤاکی یا بەرفرەهـ ڤەگرێبدەت، زاراڤێ خەیالا جڤاکی ئەو بازنەیەکە ژ تێگەھشتنا چاوانییا پێکئینانا ھێزێن بونیاتگەری یێن دیرۆکی و ئەزموونێن مە یێن تاکی، لەوما خەیالا جڤاکی ئەو شیانە ئەوا کو دکاریت ھەڤڕکیێن کەسایەتی ب دوزێن جڤاکی یێن مەزن ڤەگرێبدەت، کو دەرفەتێ ددەت بو تێگەھشتنەکا کویر ل ئەزموونێن تاکی. ئەڤ چەمکە ل سەر دروستکرنا پەیوەندییا د ناڤبەرا تاکە کەسان و سازی و بھایێن جڤاکی دھێتە چەسپاندن، لەما دھێتە بکارئینان ژ بو ڕاڤەکرنا چاوانییا پێکئینانا ژێرخانەیا جڤاکی ل بژاردەیێن مە یێن تاکی، ھەروەسا ڕاگەھاندنا جڤاکی تەکەزێ دکەت کو ل خەیالا جڤاکی دا تاکەکەس دکاریت ل میتۆدا ھزری دا ل بابەتێن ھەڤپشک وەکو برسێ و ھەژاریێ ھزرا خۆ تێدا بکەت، ھەروەسا ب پێڤاژۆیا دیرۆکێ یا بەرفرەهـ ڤە گرێبدەت، ژ لایی کولتووری ڤە، ئاماژێ ددەتە رۆلێ کولتووریێ ل پێکئینانێ و ئاراستەکرنا خەیالا تاکی و کۆمی. وەک زمان و چیرۆک و ئول و بھا، ئەڤە بازنەیێ ھێمایی دابین دکەت ئەوا کو خەیال د ناڤبەرا وێ دا کاردکەت. نموونە وەک چیرۆکێن دامەزراندی و ئەفسانەیێن مەزن یێن مللەتەکی، ئەوا کو تێگەھشتنا خودێ وان و نەژاد و چارەنڤیسێن وان پێکدئینیت، ل دویماھیێ ڕەوایەتییا ڕەھا ددەتە جڤاکێ وان، زمان وەک سیستەمەک ژ ھێمایێن کەڤنەشۆپی، نە ب تنێ ڕێکەکە بۆ گەھاندنێ، بەلکو ھەروەسا ئەو ڕێکەکە بۆ ئاڤاکرنا کەتوارێ جڤاکی و زانینا وێ، مرۆڤ ب شێوەیەکێ گشتی د ناڤبەرا زمانی و کولتووریێ دا دھێتە چێکرن و دوبارە جیھانێن خۆ چێدکەن و کەتوارێ خۆیێ جڤاکی ئاڤا دکەن، ژ لایێ ماتریالی ڤە، ئەڤ چەمکە تەکەز دکەتە سەر ھەڤبەندیێن کویر د ناڤبەرا خەیالێ و ئافراندنێ و ماتریالیزمێ، ل شوینا کو بەرێ خۆ بدەتە خەیالێ تنێ وەک پرۆسەکا ژیری و دابڕی ژ جیھانا ماتریالی ئەڤ دیدە تەکەزێ دکەت کو خەیال یا جودا نییە ژ ماتریالیزمێ، بەلکو د ناڤبەرا کارلیکەیێن مە دگەل تشتان پێکدئێت، لەوما کارێ ئافراندنێ، چ ژ ھونەری یان ل پیشەی یان تەکنۆلۆژیایێ بیت، ھەردەم کارلیکەیە د ناڤبەرا وێنێ ژیری و بەند و شیانێن متریالی پێکدھێت، وەک نموونە، چێدبیت ئەم خەیالا ماتریالی ببینین ل چاوانییا بکارئینانا ئەندازیارێن بیناسازی ب ھزر و خەیالێن خۆ ل دیزاینێن ئاڤاھی و پەیکەران، ل دەمەکی ئەو کەرستەیێن باش و ب پێڤەرێن ئەندازیاری دروست دکەن.

ل سەر وێ چەندا بەری نھو مە بەحس کری، ئەم دێ ڕابین ب ھەلوەشاندنا چەمکێ خەیالێ و ئەنترۆپۆلۆژیا خەیالێ، چەمکێ خەیالێ ھاتییە نیاسین کو ئەو شیانەکا مرۆڤی یا ھەڤپشکە ل سەر بەرھەمئینانا نێرینێن ژیری د کەتواری و مەگرتییان دا، د ناڤبەرا ھێزا خەیالێ یا تاکی و ژێرخانەیا کولتووری و جڤاکی، دھێتە ھەژمارتن وەک ئامیرەکێ سەنتەری یێ ئافراندنێ و ڕەخنێ و پلانێن پاشەڕۆژێ. یان ئەو شیانەکا مرۆڤییە ل سەر بەرھەمئینانا تێھزرینێن ژیری بۆ تشتان و دیاردان و سەردەمان و ئەگەرێن نەدیار ل زانینا ھەستپێکری یا زیندی، د وی چارچووڤی دا ئەوێ کو خەیالا تاکی و ھێمایێن ڕەوشەنبیری و جڤاکی تێدا کۆم دبن، ئەو پشتەڤانییا ئافڕاندنێ و ڕەخنێ و پلانێن پاشەڕۆژێ دکەت، جودا ژ تێگەھشتنێ و ڕاستییا بەرچاڤ، ھەروەسا گرێدایە ب بنەمایەکێ بیۆلۆژى و فەلسەفی و سایکۆلۆژی و جڤاکی، ئانکو ئەو ئێکە ژ چالاکیێن ھشی- ئەڤجا ئەو چ ب مەبەست ئاراستە کربیت یان ژی یا ئەزموونکری بیت ب ئەزمونەکا نێگێتیڤ – ئەوا کو ھندەک وێنەیان یان ھزران پێشکێش دکەت، کو ڕاستەوخۆ د ھشی دا دەرناکەڤن، چێدبیت گوھۆڕین ب سەر دا بھێن، ئەڤ پێشکێشکرنە و گوھۆڕینە چێدبیت ب تنێ د ھشی دا یان د ناڤبەرا ئافراندنا ماتریالی و زمانی دا چێبن.

ل ئەنترۆپۆلۆژیایێ دا، بەرێ خۆ ددەنە خەیالێ کو ئەو شیانەکی ددەتە تاکە کەسان و کۆما مرۆڤان ل ئاڤاکرنا ڤەگێڕانێن کولتووری ل دۆر ڕابردویی و نھو و پاشەڕۆێ، ئەو ژی ھندەک ھێمانە ب پشتەڤانییا ئەفسانەیێن ھەڤپشک، خەیال پێنگاڤەکا سەنتەری ل ئافراندنێن مرۆڤی و پلانێن پاشەڕۆژێ پێکدئینیت، د ناڤبەرا ھزرکرنا کەتوارەکێ ئەلتەرناتیڤ بەری ڕویدان دروست ببن، ڤەکۆلینا ئەنترۆپۆلۆژیا ھەڤچەرخ تەکەزێ دکەتە میتۆدێ ئنتۆگرافی ئەوا وەسا دیاردکەت کو ڕیتوال و ئەفسانە و چیرۆک پڕاکتیکێن خەیالگەرینە کەتوارێ جڤاکی چێدکەن، ئەم دشێین پێناسەیا ئەنترۆپۆلۆژیا خەیالێ بکەین، Anthropology of Imaginatio کو ئەو بیاڤەکێ ئەنترۆپۆلۆژییە رۆلێ خەیالا مرۆڤی ل پێکئینانا کولتوور و جڤاکان دخوینیت، ھەروەسا چاوانیا بکارئینانا تاکەکەسان و کۆمان ل وێنەیێن ھزری و چیرۆک و ھێما و ئەفسانەیان ل ئاڤاکرنا کەتوارێ وان یێ جڤاکی و کولتووری، ھەروەسا ئەڤ بابەتە پالداریێ دکەتە سەر چەمکێ چاوانیا بەرھەمئینانا جیھانێن خەیالی یێن ھەڤپشک وەکو (ئەفسانە و بیروباوەریێن ئولی، ھونەر، تاکو تێھزرینێن پاشەڕۆژێ) ئەڤە ژی کارتێکرنێ دکەنە سەر پراکتیکێن ڕۆژانە، وەک ناسنامە و پەیوەندیێن جڤاکی، ھەروەسا ڕەھندێن وێ یێن سەرەکی کوک دبن ل خواندنا کو چاوا خەیالکرنێن ھەڤپشک داناڤ کۆمێن مرۆڤان دروست دبن، وەکو ھزرێن دادپەروەرییا فانتازی، جوانی، یان ناسنامەیا نیشتیمانی، ئەو دبیتە پشکەک ژ ژێرخانەیا کولتووری، وەکو ئەفسانەیێن دامەزراندی یێن مللەتەکی یان ھێمایێن ئایینی یێن ھەڤپشک و شرۆڤەکرنا رۆلێ خەیالێ ل وەرگۆھێزێن جڤاکی، وەکو بزاڤێن شوڕەشگەری و پڕۆژەیێن نویکرنێ، ب ھزرا ئەلتەرناتیفێ کەتوارێ دەست و دار، خەیالکرن ئامرازەکە بۆ گوھۆرینێ. زێدەباری خواندنا چاوانیا بکارئینانا ھێمایان ل (ڕیتوالان، ھونەر، زمان) بۆ ڤەگوھاستنا ڕامانێن خەیالکرنێ، کو ئێکگرتنا جڤاکی موکم دکەت، یان ڕەوایەتیێ ددەتە دەسھەلاتێ ل کەتوارێ جڤاکی، ل پێڤاژۆیا کارلێکەر د ناڤبەرا کەتواری و خەیالێ دا ب مەرەما ڤەدیتنا سنوورێن مژدار د ناڤبەرا وی تشتێ راست و یێ خەیالی، ل پراکتیکێن کولتووری وەکو داخبارییا فلمێن سینەمایی (خەیالێن زانستی) یان ئەدەبی ل سەر تێھزرینێن خەلکی ل دیرۆکێ و پاشەڕۆژێ. ل دویماھیێ چاوا کۆمێن پەراوێزکری خەیالێ بکاردئینن بۆ دروستکرنا ڤەگێرانێن ھەڤدژ یان بۆ دوبارە پێناسەکرنا ناسنامەیا وێ ل رووی ب رووی بوونا هەژموونا کولتووری.

خەیال ب کەتواری ڤە گرێدایە د ناڤبەرا خەیالکرنێن جڤاکی ئەوێن کو چارچووڤێ ھێمایی و بھایی بۆ جڤاکی پێکدئینیت، لەوما خەیال دارشتنەڤا وێنە و ھێما و ڤەگێڕانێن ھەڤپشک دکەت، ئەوا کو پێشھاتەیێن تاکەکەسان و ئارستەیا ڕەفتارێن وان رێکدێخیت، ل چارچووڤێ سازی و کولتووری یا دەست نیشانکری ژ دیدا خەیالا جڤاکی (Sociological Imagination) خەیال بەھرەمەندیا تاکەکەسان ب ژێرخانەیا جڤاکی یا بەرفرەهـ ڤەگرێددەت، ھاریکاریا مە دکەت کو ئەم تێبکەھین چاوا ئاریشەیێن تاکی ژپێڤاژۆیێن بنەڕەتی یێن جیاواز و کارتێکرنا ل سەر وێ. چارلز تایلور (فەیلەسوفێ کەنەدی) پیناسەیا چەمکێ خەیالا جڤاکی دکەت وەک چارچووڤەک بۆ تێگەھشتنێ کا چاوا خەلک ب شێوەیەکێ کۆمی ھزرا ژیانا خۆ یا جڤاکی دکەت. تایلور وەسا دبینیت کو خەیالا جڤاکی نە ب تنێ کۆمەکە ژ ھزرێن تیۆری، بەلکو تێگەھشتنەکا گەلەک بەرفرەهـ و ھەڤپشکە، پراکتیکێن جڤاکی یێن ھەڤپشک و ھەستکرن ب ڕەوایەتییِ مسوگەر دکەت، ئەو وی باگراوندێ ئەم د ناڤبەرا وێ دا جیھانا مەیا جڤاکی تێبگەھین و سەرەدەریێ دگەل بکەین، ھەروەسا تایلور ب شێوەیەکێ تایبەت داکوکیێ دکەتە سەر وەڕاڕا خەیالا جڤاکی یا نوی ل جڤاکێن ڕۆژئاڤا، ئەوا کو سێ وێنەیێن کولتووریێن جیاواز پێکدئینیت: ئابۆری، بیاڤێن گشتی و خۆ برێڤەبرن. ئەڤ دیدە یێ ھاریکارە ل تێگەھشتنا جیاوازییان دناڤبەرا فرە نویخازییان ل دۆر جیھانێ.

کورنلیوس کاستوریادیس (فەیلەسوف و ڕەخەڤانێ جڤاکی و ئابۆری و ڕاڤەکەری دەرونی) دبێژیت: جڤاک بخۆ بەرھەمێ کارێ خەیالگەرییا بەردەوامە، بھا و زمان و یاسایێن جڤاکی د ئافڕینیت. لێ بێنیدیکت ئەندێرسۆن (ڤەکۆلەرێ ڤەکۆلینێن دوەلی) دبێژیت مللەت کۆمەکا خەیالگەرە، چونکو ئەندامێن وێ خەیالا خۆ د ناڤبەرا ھێمایێن ھەڤپشک دکەن، ھەر چەندە ئەو بەھرا پتر ناگەھنە ئێک، لێ بەرامبەر وێ ھشێ ھەر تاکەکەسی ل تێھزرینێ دا دگەھنە ئێک، ئەڤە ژی داکوکییەکە ل سەر رۆلێ خەیالێ ل ئاڤاکرنا ناسنامەیا نیشتیمانێ. گیرتز وەسا دیار دکەت کو خەیال ژ دیدا ئەنترۆپۆلۆژی بەرێ بناغەیە د ھەر ڤەکۆلینەکێ دا، د ناڤبەرا دوپاتکرنێ ل سەر گرنگییا شیانا جیھانا ئەنترۆپۆلۆژی ل سەر دیتنا جیھانێ ژ دیدا کولتووریێن دی و تێگەھشتنا ڕامانێن ڤەشارتی ل دویڤ پراکتیک و ھێمایێن وێ، ڤێ پرۆسەیێ پێدڤی ب ھاریکاریێ و شیانێ ھەیە ل دانانا کەسەکی ل جھەکێ دی، ھەروەسا بکارئینانا خەیالێ بۆ ڕاڤەکرنا ئەنجامێن ئنتۆگرافی ب شێوەیەکێ ھویربین و دەولەمەند، دیسان گیرتز دبێژیت کو ئەنترۆپۆلۆژیا ژێدەرێ ڕاڤەکرنا منە ھەول ددەت بۆ تێگەھشتنا ڕامانێ، ئەوا کو خەلک ل سەر کریار و باوەڕیێن خۆ و خەیالێ زێدە دکەتن، خەیال ئامرازەکێ سەرەکییە ل چەسپاندنا ڤی تێگەھی.

لێ « ئەبادور ئای» دیار دکەت کو خەیال چاوا ئەڤرۆ باژێرێن جیھانی د ناڤبەرا پراکتیکرنا دیزاینێن مەترسی و پێشبینی و کارلێکەریا جڤاکی پێکدئینیت، ئەوا کو دەرفەتێ ددەتە ولاتییان شیانێن شارستانی ببینن بۆ دەربازبوونێ ل سەر سنوورێن کەتوارێ ماتریالی و ئامیرێن ئاڤاکرنا کەتوارێ چڤاکی د ناڤبەرا ڤەگێرانێ و خەیالێ و ھێمایان، کو جڤاک ڤەگێرانێن دامەزراندی بەرھەم دئینیت (ئەفسانەیێن نشتیمانی، دیرۆکێن دامەزراندی) ڤان ھێمایان وەک (ئالا، سرود، جەژن) بکاردئینن وەک ئامیرێن خەیالی پابەندبوونێ موکم دکەن و ناسنامەیەکا ھەڤپشک دروست دکەن، ئەڤ ڤەگێڕانە وەک نەخشەیێن ھێمایی دیار دکەن «چاوانی» و «بوچی» کار دکەن، پێدڤییە ل سەر سازیێن جڤاکی ئێک و دو بگرن و ل دویڤ بھایێن ھەڤپشک و سازیێن ئایدیۆلۆژی پێکڤە کاربکەن. «کاسترویادیس» وەسا دبینیت کو جڤاک نە ب تنێ ئاڤاکرنەکا ماتریالیزمیە، بەلکو «بەرھەمەکێ بەردەوامە یێ خەیالگەرییە» یاسا و زمانی و بھایان دئافرینیت، ئەوێن کو دەستهەلاتێ ل جیھانا کۆمی دکەن، ھەر ب وی شێوەی ئایدیۆلۆژیێن سیاسی و ئاینی دھێنە تەرخانکرن وەک خەیالێن سازی، فەرەوەیێ ل پەیوەندیا د ناڤبەرا تاکان و دەولەتێ دا دکەن، لەوما ل سەر خەیالا نیشتیمانی یا ئەفسانەیی سنوورێن سیاسی دھێنە ئاڤاکرن، نھو و بۆری و ئایندەی پێگڤە گرێددەن، لایەنگیرییا کۆمی کارلێکەر دبیت، ھەرچەندە پڕانییا ولاتییان مەرجین ھەڤدیتنی نەبوون. ل دویڤ پێڤاژۆیا ڕەوت و ئاینان، ھێما و ئەفسانە دھێنە دامەزراندن بۆ پێکئنانا پەیوەندیێن جڤاکی ل سەر باوەڕییا ھەڤپشک، شێوازێ ڕەفتارێن کۆمی بەرھەمدئینیت و زێدەگاڤییا جیاوازیێن تاکی بۆ ئاڤاکرنا ناسناما کۆمی دکەت.

ڤەکۆلینێن ئەنترۆپۆلۆژی وەسا ددەنە دیارکرن کو خەیالا مرۆڤی د گەلەک قووناغان دا دەربازبوویە ب وەڕاڕ و پێشکەفتنا خۆ یا مەعریفی و شارستانی، ل شارستانیەتێن کەڤن وەک یێن (مسری، سومەری، یونانی) ئەفسانە و ڕیتوال پێشکەفتن، ئەوا کو خەیال بۆ دیارکرنا ئەژادێ جیھانێ و جیھانا پشتی مرنێ پێناسە کری، بەروڤاژی ل کارێن ئەدەبی و ھونەری و تێکستێن ئایینی، فەیلەسۆفێن موسلمانان د ناڤبەرا چەرخێن ناڤین سەرەدەری دگەل خەیالێ کرن وەک ڕیچکەک د ناڤبەرا ھەستی و ژیری، تەکەز کرە سەر سروشت و دەسھەلاتا وێ ل سەر دەروونی و مەترسیێن ڕەوشتی ل دویڤ کارێن باش و خراب. لێ ل چەرخێ ڕێنیسانسی و ڕوناکبیریێ دبینین کو چەرخێ ڕێنیسانسێ زڤڕینەک بۆ خواندنێن دەروونێ و شرۆڤەکرنا خەیالێ چێبوو، وەک ئامرازەک بۆ ئافراندنێ ل ھونەری و زانستی»ئیراسموس و توماس مۆر»ی ل سەر ھێزا تێھزرینێ ل ڕەخنەگرتنا سازییان نڤیسی. لێ ل چەرخێ ڕوِناکبیریێ فەیلەسۆفان وەکو «کانتی و ھیومی» پشەڤانییا خەیالێ کر بۆ ڕاڤەکرنا مەعریفا مرۆڤایەتیێ، خەیالا مسوگەر ل دەف کانتی ئەو تشتن ئەوێن کو مرۆڤ ھەست پێ دکەت ل ئاڤاکرنا چەمکەکێ ئێکگرتی. لێ ل قووناغا ڕومانتیکی، ِڕومانسییان خەیال بەر ب ئاستەکێ سەنتەری بر، وەک گەوھەرێ ئافراندنێ و بنەمایێ ِڕاستییا ناڤخۆیی، وان پشتەڤانییا ھەستا و سروشتی کر و بھا دا تاکەکەسی و دەستهەلاتا نەژیرمەندی ل سەر شێوازێ کلاسیکی، لێ ل سوریالیزمێ ومودێرنیزمێ دا ب تایبەت پشتی شەڕێ جیھانی یێ ئێکێ، سوریالییان پتر ئازادی دا خەیالا بێھشیێ د ناڤبەرا نڤیسینێن سەربخۆ و وێنەیێن پوختە، ھەڤڕکییا یاسایێن ژیری و بازنەیێ کەتوارێ دەستودار دکر. لێ ل چەرخێ مودێرنیزمێ و ھەڤچەرخیێ، ھونەرمەند و ھرزڤانان خەیالا ژمارەیی و مەگرتی بکارئینان بۆ ڤەدیتنا سنووران دناڤبەرا ڕاستیێ و مەگرتیێ، ب ھاریکایا خەوارزمیا  زیرەکییا دەستکرد بۆ بەرفرەھکرنا بیاڤێن شیانێن خەیالی.

ھەر وەسا خەیالا مرۆڤی رۆلەکێ گاریگەر و گرنگ دبینیت ل ئاڤاکرن کەتوارێ جڤاکی، لەوما خەیال دبیتە تشتەکێ گشتی دەما کو دبنە ھێما و نموونەیین ھونەری و چیرۆکێن سازی، وەکو ڕاگەھاندن و سرودێن نشتیمانی و ئەفسانەیێن دامەزراندی ئەوێن کو ھەستا بەردەوامیێ و ئامارنجەکا ڕەھا ددەنە جڤاکی، ھەروەسا خەیال پشکداریێ ل دارشتنەڤا نموونەیا تاکی د کۆمێ دا دکەت، ل ئەنجام دا وێنەیین نموونەیی دروست دکەت، ڕەفتارێن مرۆڤی ھانددەت بۆ تشتێن باش و ڕەفتارێن ھەڤدژ د پێڤەرێن جڤاکی ڕەت دکەت، لێ ل بیاڤێن فێرکرنێ و ڕاگەھاندنێ دا خەیال بەردەوام دبیت ل ئاڤاکرنا ڤەگێڕانێن فێرکرنێ کو ناسنامێ موکم دکەت و ڕەوایەتیێ ددەتە بھایێن جڤاکی یێن دەستنیشانکری، وەک چیرۆکێن پەھلەوان و ئەفسانەیێن زانستی و دیرۆکی. ھەروەسا ھێزا خەیالا دامەزراندی ل بزاڤێن جڤاکی و سیاسی دیار دکەت، ئەوا کو بەحسێ دیتنا خەیالی بۆ جیھانەکا باشتر دکەت، وەک دادپەروەری، وەکھەڤی ئەوا کو شوڕەش و سەرھلدان ب درێژاهیا دیرۆکێ لڤاندین.

ھەروەسا ئەم ب ھاریکارییا کارێن خەیالی دشێین ھزرێ ل بۆچوونێن جیاواز بکەین ل ڤی دەمێ ئەم تێدا دژین، دەما کو ئەم خۆ ل شینا جھێ کەسەکێ دی دادنین، ب وێ چەندێ ئەم ھزرەکا خەیالی دکەین، ئەم دکارین ب ڕیکا خەیالێ بگەھینە تێگەھشتنەکا باشتر بەرامبەر ئەوێن دگەل مە د جیاواز دەما کو ئەم د ڤێ خەیالێ دا شکەستنێ دئینین، چێدبیت ھینگی جیاوازی پتر ب زەحمەت بکەڤن کو زێدەگاڤییا وان جیاوازییان ببین، لەوما خەیال رۆلەکێ گرنگ دبینیت ل ژیانا جڤاکی و سیاسی.

ھەروەسا خەیال ل دویڤ دەمی دھێتە گوھۆڕین، نە ب تنێ ئەم ھزرا بۆری دکەین، بەلکو چێدبیت ل ڕوشنایەکا نوی دا دبینین. چێدبیت ئەم ھزرا وان شاشییا بکەین ئەوێن مە کرین ھەروەکو چ د مەژیێ مەدا چێنەبوویە، ل دەمەکی چێدبیت ئەم ھەست ب پەشيمانیێ بکەین، چێدبیت ئەڤ تێھزرینە ھاریکارییا مە بکەت کو ئەم شاشیێن خۆ یێن بۆری بزانین، ئەم دکارین تێھزرینا نھو بکەین د ناڤبەرا خەیالەکا ئەلتەرناتیڤ بۆ وێ، ئەم دشێین ب ڕێکەکا دی ھزرا ژیانا نھو بکەین، ھەروەسا ئارمانجێن پاشەڕۆژێ دیزاین بکەین، خەیال ل ئاستێ زانستی رۆلەکێ مەزن ل چەسپاندنا پێشکەفتنا زانسی دیتیە، پلاتفۆرمەکا سەرەکییە بۆ پەیداکرنا مەگرتیان و نموونەیێن تاقیکرنا ئەزموونگەری پێکدئینیت، ئەو ھێزێ ددەتە ڤەکۆلەری ژ تێھزرینا قەوارە و پرۆسەیان یێن نھو نە ل بەرچاڤ، وەکو ھویرێکن ل بن ئەتومی و کونێن ڕەش، ھەروەسا بۆ خەیالێ دەرفەت دھێتە روخساندن بۆ پێشخستنا ئەزمونا ھزری ئەوا دھێتە ھەژمارتن وەک ڕێکەک ژ بۆ پشکنینا ڤەکۆلینێن فیزیکی و رەوشتی بێی کو پێدڤی بیت بۆ بنەمایێ ژێرخانەیا ئەرکدار، لێ ل ئەزمونا «یوگن سانگەر»ی تشتەکێ بێ ڕەوشتیە ل سەر مرۆڤی ل ویلایەتێن ئێکگرتی.

ل ڤەکۆلینێن ئبستیمۆلۆژی دھێتە دیارکرن کو خەیالا ڕێکخستی دناڤ جڤاکێن زانستی دا خەلەکێن ڤەکۆلینێ چێدکەن، کو ڤەکۆلەر بەڕەڤانییێ ژ دیتنێن خۆ یێن تیۆری دکەن و دئێخنە دناڤ ڤەکۆلینێ و دیالیکتێ و گەنگەشێ دا، ھەروەسا شیانێ ددەتە خەیالێ ژ ھزرکرنا پاشەڕۆژێ ل ئافڕاندنا ئامراز و تەکنیکێن تەکنۆلۆژی، زانا تێھزرینا شوپێن تەکنیکی دکەن بەری پەیدابن، کو سیاسەتێن ڤەکۆلینێ و ڕەوشتی ئاراستەی ڕێکا پتر کاریگەر دکەن، ل دویماھیێ ئەڤ گۆتارە پرسیارێن پاشەڕۆژێ ل مە دکەت: خەیالا مرۆڤی د پێڤاژۆیا زانستی دا دێ بەر ب کیڤە چیت؟ ئەو چ ئاسویێن نوی نە ئەوێن کو دناڤبەرا خەیالا مرۆڤی و تەکنیکێن کەتوارێ مەگرتی و زیرەکییا دەستکرد پێکڤە گرێددەن؟

تاقیکرن دیاردبیت وەک پڕۆژێ  «Future You›چاوا زیرەکییا دەستکرد دکاریت وێنەیێ مرۆڤەکی دروست بکەت بۆ موکمکرنا ھەستێ وی ب بەردەوامیا پاشەڕۆژێ و دانانا پلانەکا درێژخایەن. ڤەکۆلەر پێشبینیێ دکەن کو وەرارا پلاتفۆرمێن کەتواری یێن گرێدای ب « XR› ئانکو (کۆپییا کارلێکەر بر میناککرنا ژینگەھا جیھانا ڕاستی و تەکنۆلۆژیا کەتوارێ بەرچاڤ) کو ببیتە پاناڤەکا خەیالی یا ھەڤگرتی، بکاردئینن ل فێرکرنێ و ڕاھێنانێ و دارشتنەڤا سیاسەتێن جڤاکی د ناڤبەرا جەستەکرنا سینارویێن مەگرتی و کارلێکەر. لێ ل سەر ئاستێ ئەنترۆپۆلۆژی، چێدبیت ئەڤ چەندە ببیە دیاربوونا کولتوورێن مەگرتی یێن نوی پشکدارییا وەشانێن خەیالی ژ ناسنامە و چیرۆکان، ھەروەسا دبیتە ئەگەرێ گوهۆڕینا چەمکێ جڤاکی و ناسنامەیا کۆمی. ل سەر ڕۆشنایا وێ، خەیال ژ چالاکییا ناڤخۆیی بەر ب خەیالا تاکی دچیت بۆ بنەمایێ جڤاکێ تەکنۆلۆژی پشکداریێ ل پێکئینانا سیاسەتێ و ئابۆریێ و کولتوورێن جیھانی دکەت.

کورتییا گۆتنێ: گەنگەشا ئەنترۆپۆلۆژی دیارکر کو خەیال کەڤنترە ژ وێ کو تو بێژی ب تنێ ڕەڤینە ژ کەتوارێ جڤاکی، ئەو پەنجەرا سەرەکییە یا مرۆڤی ل تێگەھشتنا شیانا و پێکئینانا وان وەک دیفاکتو. بەرامبەر وێ چەندێ ئەم دبینین کو خەیال د ناڤبەرا پێڤاژۆیێن جیاواز پێشکەفت، وەک بنەمایەکێ سەرەکی ل کولتووری و ھونەری و سیاسەت و زانستی، ب ھنێرا شیانێن وێ ل سەر زێدەگاڤیێن دەستنیشانکری و خواندنا پاشەرۆژێ. ھەر وەسا خەیالێ پشکداری کرییە ل ئاڤاکرنا ژێرخانا جڤاکی د ناڤبەرا دامەزراندێ ل سەر چیرۆک و ھێما و ئەفسانەیێن ھەڤپشک، ھەروەسا ھاریکارییا پێشکەفتنا مەعریفا زانستی کرییە ب نموونە و تاقیکرنێن ھزری بەری ئەزموونا ھەستپێکرنێ، ل دەمێ نھو یێ ھەڤچەرخ ل ژێر سیبەرا شوڕەشا دیجیتالی و زیرەکییا دەستکرد، خەیال نێزیک بوویە بەر ب وەرگوھێزەکا بنەرەتی بجیت، زێدەباری ڕەھندێن تەکنۆلۆژی و جڤاکی یێن نوی مە ھان ددەت دوبارە ھزرکرنێ ل چاوانی و پیشەیێن وێ یێن پاشەڕۆژێ بکەین.

 ل دویماھیێ، دبینین کو ئەنترۆپۆلۆژییا خەیالێ وەک بیاڤەکی کاریگەرە بۆ ڤەدیتنا چاوانییا دامەزراندنا مرۆڤی و شیانا وی یا ھێمایی ل بەرسینگرتنا ھەڤڕکیێن نھو و داڕشتنەڤا ئەلتەرناتیڤ بۆ پاشەڕۆژێ، ئەڤ چەندە خواندنا خەیالێ دکەتە پێدڤییەکا ئەکادیمی و ھزری یا بەردەوام، ھەروەسا ئەنترۆپۆلۆژیا خەیالێ دیتنەکا تایبەت بۆ خواندنا کەتوارێ جڤاکی زێدە دکەت وەک بەرھەمەکێ بەردەوام ل خەیالگەرییا کۆمی. ئەڤە ژی دوبارە پێناسەیا جڤاکی دکەت وەک پڕۆسەیێن دینامیکی یێن خەیالگەری، ئەو ژی د ناڤبەرا لێکدانا ئنتۆگرافییا دگەل تیۆرێن فەلسەفی و کولتووری، گرنگییا ئەنترۆپۆلۆژییا خەیالێ ل تێگەھشتنا وەرگوھێزێن جڤاکی یێن ھەڤچەرخ و پلانێن پاشەڕوژا کۆمی دیاردبیت. بەرفرەھبوونا ڤێ میتۆدا ڤەکۆلینێ ئاسۆیان بو خواندنا کارتێکرنا تەکنۆلۆژییا دیجیتالی یا پێشکەفتی ل سەر خەیالێن مە یێن ھەڤپشک ڤەدکەن، ھەروەسا دوبارە چاوانییا بەرھەمئینانا کەتوارێ جڤاکی ل ژینگەھێ مەگرتی موکم دکەت، دناڤبەرا بکارئینانا خەیالێ ئەم دشێین ب ئافراندنێ دەربڕینێ ل ھزرێن نوی بکەین و ھندەک جاران ژی دگەل کەتواری لێکبدەین.

بەردەوام ئەنترۆپۆلۆژیا خەیالێ د وەڕاڕێ دایە، دگەل دیاربوونا بیاڤێن ڤەکۆلینێ یێن دەسپێک و ھەڤڕکیێن میتۆدی یێن نوی، بۆ نموونە، گەلەک گرنگیێ دەنە ڤەدیتنا پەیوەندییان د ناڤبەرا خەیالێ و تەکنۆلۆژیایێ دا، ھەروەسا رۆلێ خەیالێ ل بیاڤێن کوچبەریێ و ڤەگوھاستنێن دەولی و کارتێکرنا گوھۆڕینێن ژینگەھی و جڤاکی ل سەر خەیالا کۆمی، لەوما پێشخستنا میتۆدێن ئنتۆگرافی یێن ئافراندی شیان ھەنە ل سەرگرتنا سروشتێ دینامیکی و وەرگوھێز ل سەر خەیالێ ڕکابەریێ و دەلیڤێ بۆ ڤەکۆلەران د ڤی بیاڤێ دا دروست دکەت.

لێ ل بەرامبەر وێ ئەو خەیالا کاتێکرنەکا کویر ل دیرۆکا مرۆڤایەتیێ کری ھێژ نەبوویە چەمکەکێ تێگەھشنێ یێ باش تاکو ئەو فەیلەسوفێن رۆلەکێ گرنگ ل تیۆرێن خۆ دایە خەیالێ ل سەر ژیری، وان ژی دانپێدان کر کو تێگەھشتنا خەیالێ ھەڤڕکیەکا نەدیار و ب زەحمەتە، «دیڤد ھیوم» فەیلەسوفێ بریتانی وەسا دیارکر کو خەیال ژ ددەستێ فەیلەسوفان دا د رەڤیت، ئەو ددەنە دیارکرن کو « شیانێن سێربەندی»ب ھەمی ھەولێن تێگەھشتنا مرۆڤی ناھێتە ڕاڤەکرن، ھەروەسا «کانت» خەیالێ پەسند دکەت وەک ھونەرەکێ ڤەشارتی ل کویراتیا ناخێ مرۆڤی، ئەم دشێین پێشھاتەیا پڕۆسەیێن وێ یێن ڕاستی ژ سروشتی بکەین و ب زەحمەتی بەرامبەر چاڤێن خۆ دیار بکەین.