كورتی:

– مەبەست ژ زمانێ كوردی زمانێ نڤیسینێ یێ ئێكگرتییە ئەو ژی ب بڕیارەكا فەرمی دروست نابیت، چونكی ئەو ب چ بڕیارا دروست نەبوویە، ئەو ب ڕێككەڤتنا مللەتەكی ب درێژاھییا دیرۆكێ ھاتییە دروستكرن و پەسەندكرن.

– زمان دیاردەیەكا جڤاكییە، جڤاك بێی زمان نابن، زمان بێی جڤاك نابیت.

– مرۆڤ بوونەوەرەكێ جڤاكڕەوشتە، بوونا خۆ د ناڤ جڤاكی دا دبینیت، ھەبوونا خۆ ب ئاخڤتنێ و گەنگەشێ دسەلمینیت و زمان ئەگەرێ پەیوەندییانە.

د ئەڤێ گوتارێ دا دێ چەند خالان ئازرینین و چەند پڕسیاران ئێخینە بەرچاڤ:

– چاوا دێ زمانێ نڤیسكییێ ئێكگرتی دروست كەین؟ ئەركێ كێ یە؟

– دەستنیشانكرنا ھندەك ھۆكارێن سەرەكی و ڕێخۆشكەر بۆ دروستبوونا زمانێ نڤیسكی یێ ئێكگرتی.

– دیاركرنا سێ ئەزموونێن جیھانی ل سەر ئەڤێ چەندێ پێخەمەت مفا ژێ وەرگرتنێ.

– گرێیا ھەردەم ئالۆز بەرامبەر زمانێ ئێكگرتی!

مە بۆ ئەڤێ مەبەستێ پەیڤا جیھانی (دیالێكت) بۆ شێوەزار، زاراڤ بكارھینایە، زمانێ كوردی بخۆ یێ پاراستییە، خۆ بەرامبەر كێشەیا دوژمن و ناحەزا خۆ ڕاگرتییە و خۆ پاراستییە، ژبەر دلسوزی و ھێزا مللەتێ كورد و ھەروەھا ژبەر رەسەنی و ھێزا زانستی ئەوا د زمانیدا ھەی. مەبەستا مە ل ڤێرێ (زمانێ نڤیسكییێ ئێكگرتی)یە. ل دەستپێكێ مە دڤێت چەند پێزانینەكا ل سەر پێكھاتا زمانان و ئاستێ ئەوان بدەینە دیاركرن بەری ئەم خۆ داھێلینە د ناڤ بڕگێن گرنگ د ئەڤێ گوتارا زانستیدا.

بسپۆرێن جیھانێ زمانێن زیندی شرۆڤەكرینە، ھەلسەنگاندینە، بەراوردكرینە ل گۆرەی ئاستێن سەرەكی: (دەنگسازی – Phonology، پەیڤسازی – Morphology، ڕستەسازی – Syntax، واتاسازی Semantics، بنەمایێ پەیڤێ – Etymology). زمانڤانێن جیھانی زمان كرینە گرۆپ گرۆپ یان خێزان، ھەر خێزانەك ئەوان زمانان بخۆڤەدگریت یێن د ئەوان ئاستاندا نێزیكی ئێك. زمانێ كوردی دگەل خێزانا ھند و ئەوروپی ھاتیە پۆلینكرن.

زمان وەكی ھەر زیندەوەرەكێ دی وەرارێ دكەت و گەشەدكەت یان دێ لاواز بیت و بێ ھێز بیت و دێ مریت زیندەوەرناس دبێژن مان بۆ یێ بھێزتر و باشترە. زمانناس د ھەمان باوەردانە، مانا زمانی بۆ یێ باشتر و بھێزترە، ھێز بۆ زمانی ڕێزمان و ھەمی ئاستێن زمانینە. باشترین زمانی كیژكە؟

ئەوێن گەلەك كەس پێ د ئاخڤن یان مللەتەك ب ئازادانە بكاردئینن، ڕێزمانەكا بھێز ب ھەمی مەرج و ئاستێن خۆڤە دا بشێت ئەوی زمانی ب پارێزیت، شیانێن دانوستاندنێ تێدا ھەبن، یێ داخستی نەبیت، پەیڤ و زاراڤان وەربگریت یان داڕێژیت د مژارێن جۆراوجۆردا وەكی: (تەكنولۆژیا، فەلسەفە، ئەدەب، سیاسەت، ئایین، ھونەر، یاسا، ئابوور، … ھتد). چ ب ڕێكا داڕشتنێ یان وەرگرتن و كوردیكرنا زاراڤی واتە پەیڤ دێ ھێتە وەرگرتن و دێ گوھۆڕانكاری ل سەر ھێنەكرن دا دگەل زمانی بگونجیت مینا، (Project) یا بوویە پڕۆژە، د زمانێ عەرەبی دا Work Shop یا بوویە (وەرشە) ژبلی شەھید، حەرام، حەلال، زەكات، ئامین، … ھتد. یا فەرە بێژین كو فەرھەنگا ھەر زمانەكی پێكھاتییە ژ ئەڤان جۆرێن پەیڤان.

1. a) پەیڤێن خۆمالی تایبەتن ب ئەوی زمانی – نە زێدەتر.
2. b) پەیڤێن خێزانێ، بۆ ھەمی زمانێن خێزانێ ھەیە بكاربینین – یێن ھەمیانە.
3. c) پەیڤێن جیھانی ڤەڕێژا پێشڤەچوونا داھێنانا جیھانێیە د ھەر مژارەكێدا.
4. d) پەیڤێن مللەتێن ھەڤسۆنە ژ ئەگەرێن: بازرگانی، گەشتیاری، جڤاكی، سیاسی، … ھتد، ھندەك پەیڤ و زاراڤ د ناڤبەرا زماناندا دھێنە ڤەگوھاستن.

1 – مەرجێن سەرەكی بۆ پاراستن و گەشەكرنا ھەر زمانەكی:

1 – 1 – دەستھەلات دەمێ ل دەڤەرەكێ پەیدادبیت دیالێكتا ئەوێ دەڤەرێ بكاربینیت د ھەمی كارێن فەرمیدا مینا: ئالوگۆڕا نڤیسارا و بڕیاران، ھەمی ڕێنماییێن فەرمی ئەوی دەمی ھەمی دیالێكتێن دی دێ بەرەڤ سەنتەری چن و تێدا حەلیێن.

1 – 2 – مەبەست ژ دەستھەلاتێ دەولەتبوونە ب ھەمی دامودەزگەھ و دەستكەڤتێن وێڕا مینا ئالا، دەستور، بالیوزحانە و نوینەراتی ل ھەمی دەزگەھێن گرێدایی د (un)ێڤە، سەربەخۆیا بازرگانی، پارە، لەشكر، … ھتد.

1 – 3 – ئەو دەولەت و دەستھەلات بۆ ماوەیەكێ درێژ بمینیت دا زمانێ ئێكگرتی جێگیر بیت.

2 – چەند نموونەیەك:

2 – 1  – زمانێ عەرەبی: عەرەب نەتەوەیەكێ بچویك و سنووردار بوون ل سێ جھان د بەلاڤ بوون (یەمەن و نەجد و حیجاز) حیجاز ئەوا نھۆ دبێژنێ سعودیە ژبەركو (ئال سعود) پاشایی ل ئەوان دكر. دەمێ قورئانا پیرۆز ل حیجازێ – مەككەھێ ب دەڤوكا قورەیشی ھاتییە خوار. بۆ ئەگەر كو ئەو دەڤوك ببیتە دیالێكتەكا فەرمی نە ب تنێ دەستھەلات پەیداكر، بەلكو پیرۆزییەك دایێ تا رادەیەكێ كو ھەمی نەتەوەیێن موسلمان ڕێزێ لێ بگرن تەنانەت خۆ گوری بكەن دا ببنە شەھید. دەمێ ئایینێ ئیسلامێ بەلاڤبووی زمانێ عەرەبی ل سەر دەستێ نەتەوەیێن (نەعەرەب) پێشڤەچوو و ھەمیان خزمەت لێ دكر، ئەو تشتێ باش و بمفا ئەوان بۆ زمانێ خۆ كری ھەمی دیالێكت و دەڤوك ھەمبێزكرن ب شێوەیەكێ ڕێكخستی، لەوما دەولەمەندی و فرەشێوازی و ھەڤواتایی تێدا بەرچاڤ بوو. بۆ نموونە ھندەك تشتان زۆر ناڤ بۆ ھەبوون وەكو (حێشتر، شێر، شیر، ھەسپ، بیابان، … ھتد).

2 – 2 – زمانێ ئنگلیزی: ل دەستپێكێ دیالێكتێن جودا جودا بوون، لێ نڤیسەر و شانونڤیس و ھۆزانڤانێن چالاك ھەبوون شاكارێن ئەدەبی نڤیسین و بەرێ بناغێ بۆ زمانەكێ ئێكگرتی دانا. پشتی جەنگێ جیھانییێ دووێ ئنگلێز دگەل ھەڤپەیمانان سەركەڤتن دەستھەلاتا ئنگلیزی ل سەر گەلەك دەولەتان ل سەرانسەری جیھانێ زمانێ خۆ سەپاند و (كۆمەلا دەولەتێن كومونوێلث – Commonwealth Countries  ) ڕێكخست ھەمی شیانێن لوجستی و ڕەوشەنبیری مەزختن، داكو زمانێ خۆ بەلاڤ بكەن. نەتەوەیێن دیتر خزمەتا زمانێ ئنگلیزی كر ب دەھان دەزگەھ و ڕێكخراو و زانكۆ ل وەلاتان بەلاڤكرن.

2 – 3 – ھەڤتەریب ل گەل ئەڤی پڕۆژەی زمانێ فەرەنسی ب ھەمان شێوە پێشكەڤت و بەرفرەھ بوو د ھەمان سەردەمدا (كۆما دەولەتێن فرانكفۆنی –Francophone Countries  ) پێكھات گەلەك نەتەوەیێن دی زمانێ فەرەنسی كرە زمانێ فەرمی ئەو نەتەوەیێن د ئەڤێ كۆمێدا خزمەتا زمانێ فەرەنسی كر.

3 – كورد ب درێژاھییا دیرۆكێ ل كوردستانا مەزن نەبووینە خودان دەولەتەكا مەزن یا گشتگیر. ھەتا كۆمارا مەھاباد ژی ب ژییەكێ كورت کو تێرا ئەوی چەندێ نەدكر كو زمانەكێ ئێكگرتی ل سەرانسەری كوردستانێ ب سەپینن و پەسەند بكەن. ڕاستە ل ڤێرێ و وێراھە میرگەھ پەیدابوون، ئەدەب و ھندەك پەرتووك پێ ھاتنە نڤیسین، لێ ھەر میرگەھەكێ خزمەتا دیالێكتا دەڤەرا خۆ كر – نە ھەمی كوردستانێ مینا میرگەھێن (ھەكاری، بوتان، بەھدینان، سوران، بابان، ئەردەلان)، لێ ئەوا كوردان دڤیا ئەنجام نەدا، دەولەتەكا ئێكگرتی كو كوردستانا مەزن بخۆڤەبگریت ئەنجام نەدا، كو ھەمی كورد پەیڕەوی دیالێكتەكا سەرەكی بكەن.

تا نھۆ ل سەدێ بیست و ئێكێ بەریكانێ و ڕكابەری د ناڤبەرا دیالێكتان دا دھێتەكرن. فرەدیالێكتی بۆ ھەر زمانەكێ دیاردەیەكا ساخلەمە. د زمانڤانییێ دا زانستەكێ تایبەت ھەیە د بێژنێ دیالێكتولۆجی – Dialectology یان تایبەتە ب دیالێكتانڤە كو ھەمی دیالێكتێن ھەر زمانەكی د ئێخیتە گەر بۆ گەشەكرن و دەولەمەندكرنا زمانێ دایك ژ لایێ: فەرھەنگ، فرەواتا، شێواز، زاراڤ Term، لێ مخابن ئەو دیاردە ل دەڤ مە بوویە ئێش و دەرد و جھێ دوبەرەكییێ!

4 – پێشنیار و چارەسەریەكا بەروەخت: ب ناچاریڤە دێ بێژم (بلا كەر و بار د ئاڤێ دا نەچن) نوكە دو دیالێكتێن سەرەكی یێن ھەین: كرمانجیا باشوور – سورانی، كرمانجیا باكۆر – بادینی، ھەر دیالێكتەك سەركێشیا ھندەك دیالێكت و دەڤۆكێن دەڤەرەكێ دكەت. ئەگەر ھەر ئێك ژ ئەوان ب پلانەكا ڕێكخستی و زانستی دەستا ژ دەڤۆك و ناوچەگەرییێ بھەلگرن و د دیالێكتەكێ دا بوھژن د ئایندە دا دێ كار ب ساناھیتر بیت و دێ بن دوو دیالێكتێن سەرەكی بەرەڤ زمانێ دایكڤە چن كو ھەردوو د زڤرنە یەك بنەما كو ھەمی ئاست و مەرجێن زمانێ یەكن و لێك نێزیكن، مەبەستا مە زمانێ كوردییە، ھاتو چەند گوھۆڕانكارییێن سڤك ب تنێ نەبن. تێبینییەكا گرنگ ب دلپاكی دێ بێژم ل گۆرەی كارێ خۆ یێ ئەكادیمی د سەرەدان و چاڤپێكەڤتن و لژنێن ھەڤپشك برایێن مە ل باشوور – دەڤەرا سوران دیالێكتا خۆ پێشئێخستیە ژبەركو یەك دەنگن و واز ژ گەلەك تشتا ئینایە و بەرەڤ پلانەكا ڕێكخستی و زانستی دچن ھەمی دەڤوك پایەندی ئێك ڕێنڤیس و دیالێكت بووینە بگرە ژ سلێمانی تا ھەولێر و ھەورامان، نە ب تنێ ئەڤە بەلكو مفا ژ دیالێكێت باكۆر ژی دیتیە مینا (مرۆڤ، گۆڤار، دەرفەت، رەوش، كابانی، گوند، رەھەند … ھتد)، زمانێ كوردی یێ دەولەمەندە، لێ ژبەر دیتنا تەسك ئەم پەیڤێن بیانی بكاردئینین وەك (شوستە، شوناس، پزیشك، كونترول) مە بەرامبەر ھەنە (مەرز، لاڕێ، ناسنامە، نوژدار، زالبوون) ئەڤە ب تنێ ئاماژەنە، ھیچ شەرم و كێماسی تێدا نینە ئەم پەیڤێن كوردی ل ھەمی دیالێكت و دەڤۆكان بكاربینین، سەرەرای ئەڤێ چەندێ مە مۆرفۆلۆجییایەكا بھێز ھەیە د شیاندایە پەیڤێن نوی چێبكەت ب ھاریكارییا پاشگر و پێشگران دگەل ڕەگێن پەیڤان.

سالێن ھەشتێیان ل سەدێ بۆری مە كوڕی زانیاری كوردی ھەبوو، كارەكێ باش دكر د زمانی دا لژنەكا بسپۆر چەند فەرھەنگێن تایبەت ب زانستان دەرئێخستن وەكو ئابوور، یاسا، كارگێری، دڤێت ئەكادیمیای كوردی بەردەوامییێ بدەتە ئەوێ پەیامێ، لژنەكا سەرەكی ژ بسپۆر و زمانزانان پێكبینیت و ھندەك لژنێن لاوەكی كارەكێ مەیدانی بكەن ل ھەمی دەڤەر و پارچێن كوردستانێ پەڤێن رەسەن كومبكەن ب شێوەیەكێ زانستی ڕێكبێخن فەرھەنگەكا گشتگیر ئەنجامبدەن و بەردەوام ئاپدێت بكەن. زانا دبێژن:

No progress without plannıng, and no planning without statistic.

ئانكو چ پرۆژە نابن بێی پلان و چ پلان نابن بێی ئامار.

ئەو پرۆژێ ئەم باس لێ دكەین فەرھەنگا زمانێ كوردییە دێ ب سەرژمێریەكێ دەستپێكەت ل دویڤ دا پلان و نەخشێ كاری ل گۆرەی ئەو كەرستێ ل بەر دەست قووناغ قووناغ دێ ڕێكئێخین دێ فەرھەنگا زمانی بەرفرەھبیت و دگەل كاروانێ زمانێن پێشكەڤتی بڕێڤە چین.