دەستپێشخەرییەک ژ بۆ دامەزراندنا پێلەکا دادپەروەر، پێخەمەتی چێبوونا ئاراستەیا سێیێ یا هزری و عەقلانی: ژن و زەلام نە هەڤڕکێن ئێکن، بەلکو تەمامکەرێن ئێکن و پێدڤییە رێز ل هەردووان بهێتەگرتن و تاک چێ ببیت، بــێی جوداهی و ململانێ. ئەڤ دەستپێشخەرییە نە ژ بۆ زالکرنا رەگەزەکی یە ل سەر ئێکی، بەلکو ئێکسانیکرنا دەرفەتانە بێی جوداهی. دەما ژن داخوازییا هندێ دکەت کو رەفتار ب جوداهی د گەل بهێنەکرن، ل وێرێ ترازییا ئەرک و مافان تێکدچیت.

پێشگۆتن:

دو رەهەندێن سەرەکی د ناڤ کێشا پەیوەندییا ژن و زەلامان دا ب ئاشکرایی دهێنە دیتن: رەهەندێ خەباتا رێکخراوێن ژنان، هندەک ژێ ب توندڕەوی و رەهەندێ رەتکرنا ڤان بزاڤان ژ لایێ زەلامان ڤە و هەردو د فەناتیک و توندن، د دەمەکی دا رەهەندێ سێیێ کو نەرماتییەکا پێڤە دیارە هەرچەندە یا بەرزەیە و کەس پویتەی پێ ناکەت، لێ کلیلا چارەسەرکرنا ڤێ گرفتێ یا د ئاراستەیێ سێیێ دا و ب تنێ ئەو دشێن چارەکێ ژ بۆ توندڕەوییا هەردو بزاڤان ببینیت.

 ئەگەر مافێ ژنان و یێ زەلامان د ناڤ کۆمەلگەهێ دا هەردو وەک تاک هاتنە ناساندن، ما چ پێدڤی ب ڕێکخراوانە؟ هەر هەبوویەک، بیرۆکەک، تشتەک، بەندێ هۆیێن هەبوونا خۆیە، دەما هۆیێن هەبوونا وی نەمان، ئێدی چەندێ ب بها و کاردار بیت، ئەو ب خۆ هێدی هێدی دێ لاواز بیت و مەسەلا نەمانا وی دێ بیتە مەسەلا دەمی.

نڤیسین ل سەر ژنێ ژ بلی پێداهەلگۆتنێ یا بوویە تابۆ Taboo ب هیچ شێوەیەکی کەس نەوێریت خۆ تێهەل کەت و تشتەکی ل سەر کێشێن وان بێژیت، یا د ناڤ رێکخراوێن ژنان دا ئاسێکری، پترییا وان رێکخراوان ژی، بێی هزر و فەلسەفە کارێ خۆ ئەنجام ددەن، لەوما گەلەک جاران ل شوینا وەرگرتنا مافێ ژنێ دکەڤیتە د ناڤ گێژەلوکێن هەڤدژ دا و ل شوینا مافێ ژنێ وەرگرن، زیانێ ل ژنێ و کێشا وێ یا ڕەوا ددەن و ژنێ ژ مافێ وێ ڤاڕێ دکەن و گەلەک ژن دبنە قوربانی بێی کو ئەو ب خۆ بزانن.

دەما پرسیار نەهێنەکرن، ژبەر کو: شەرمە و چێنابیت و هەر بهێنە قوتان، دێ هێنە نژنین، مژار دبیتە کێشە و کێشە ئەگەر نەهێنە خویاکرن و چارەسەرکرن، دێ بیتە گرێکەکا کۆرە و ل شوینا دیاردێ دێ بیتە داب و نەریت و دی چارەسەرکرنا وێ بیتە ئەستەم.

زەلام دشێن ب سەگەمەرگی بژیت، ژیانا وی یا چاوا بیت، دشێن ئیدارا خۆ بکەت، لێ ژن نەشێن وەسا بژیت، ژنێ ئەرکەکێ بلندتر و ب زەحمەتتر یێ ل سەر ملی ئەو ژی زایین و ب خودانکرنا بچویکی و چێکرنا خێزانێ یە، ئەڤێ بارودۆخ و سەقایەکێ ئارام و دابینکری ژ هەمی لایەنان ڤە پێدڤێت.

دەما هندەک ب ناڤێ چالاکڤانان هەولددەن ژنێ ژ خێزانێ و داب و نەریتێن وێ هاڤی بکەن، ب تنێ ب دویڤ تیڤلا بکەڤیت و خێزانا خۆ تێکدەت، دێ چ سوودەک هەبیت؟ دێ چ خزمەتا ژنێ کەی ئەگەر تە ژ ناڤ مال و بچویکێن وێ هەلکەناند و ب ناڤێ ئازادییا ژنێ و درویشمێن خرش یێن فیمینیزمێ وەکی خۆ بەر دا کۆلانان؟

دەما دیاردە دبیتە داب و نەریت

گەلەک جاران ئەم دبینین د ناڤ هەمی کۆمەلگەهان دا و ل ژێر چەند فاکتەرەکێن کولتووری و داب و نەریتان دیاردە د ناڤ عەقلێ کۆمێ دا پەیدا دبن، لێ دیاردە نە جهێ ترس و نیگەرانیێ یە، تەنانەت دیاردێن خراب و بەد ژی؛ چونکو ب یاسا و رێنماییان دهێنە چارەسەرکرن؛ لێ دەما ئەو دیاردە د ناڤ مللەتان و کۆمەلگەهێن وان دا بۆ دەمێن درێژ دمینن، دگەهنە حالەتێ مەیینێ/ دەمکێشانێ، هینگی جهێ ترسێیە؛ چونکو ئەگەر نفشەک یان پتر ب سەرڤەچوون، دێ بیتە داب و نەریت و هەرگاڤا تشتەک د ناڤ کۆمەلگەهەکێ دا بوو داب و نەریت، ئێدی کەس نەشێت ژ ناڤ ببەت.

 گوهۆڕینێن مۆڕالی د ناڤ هەر کۆمەلگەهەکێ دا، گوهۆڕینێن فیزیکی نینن، بەلکو گوهۆڕینێن کیمیکالینە»^(١) ئانکو جارەکا دی ئەو کۆمەلگەهـ وەکی خۆ لێ ناهێنەڤە.

ئەڤ گۆتارە، نە دژی ژنانە، بەلکو پتر بۆ ئازادکرنا هەردووانە ژ بارودۆخێ سایکۆلۆجی و سۆسیۆلۆجی یێ ژ ئەنجاما ڤان هەمی گرێکان پەیدابووی، بێگومان دێ د بەرژەوەندییا هەمی کۆمەلگەهێ دا بیت و مەبەستا من هیچ لایەنەک و تاکەک نینە، هەروەسا یا گرێدایی ژیانا هیچ کەسەکی نینە ژ خۆ ژی دبێژم.

پێنگاڤا سەرەکی یا ڤێ پرۆسەیێ: راوەستاندنا وێرانکرنا خێزانێ و پاراستنا کولتووری یە. پاراستنا کولتووری ژی ب تنێ ب ژنێ دهێنەکرن، ژنا کورد نەوەکی ژنێن نەتەوەیێن دەوروبەره، ژنا کورد ل هەمی دەم و زەمانان، کاکلکا کۆمەلگەهێ و سەنتەرێ بڕیارێ بوویە.

گۆتنا ئێکێ: ئەز و ژن

ڤیان و رێزگرتنا ژنێ ل نک من هەلبژاردەک نینە، بشێم من بڤێن، یان من نەڤێن، ئانکو د گەل بم یان دژ بم؛ چونکو ئەز یێ ل بەر دەستێ شێرەژنەکێ مەزن بوویم و هاتیمە بخودانکرن، دایکا من ئەز یێ د شکەفتەکێ ڤە بوویم ل دێشێشێ -بەرواری بالا ١٩٦٥- ئەڤە چ ژنەک بوویە زارۆکێ سێیێ ل شکەفتێ ببیت، د دەمەکی دا کو دو زارۆکێن دی د قەسر و کۆشکان ڤە ببن، سالەکێ پشتی بوونا من ژی، هەر د شکەفتێ ڤە مابوون، پشتی وێ هاتنە باژێڕی.

ژن ل نک من هەردەم جیهانەکا ئەنیگماتیک (لغز) بوویە، جیهانەکا ئەفسوناوی و تەلسەمی بوویە کو چ جاران نەشیایمە د تەلسەمێن وێ بگەهم، ئەڤە ژیێ من گەهشتە شێست سالیێ ژی و هێشتان ئەز نەشیایمە تێبگەهم.

من باوەرییەکا گەلەک یا هەی کو ژن بوونەوەرەکێ پێشکەڤتیترە؛ چونکو تشتەک نینە -ژ بلی هێزا ماسۆلک و زەڤلەکان- زەلام بشێن باشتر بکەت ژ ژنێ؛ بگرە ژ پێچێبوونا دەروونی، بایۆلۆجی، بەرگرییا ئێشێ، خۆگونجاندن، سروشتێ خۆرسک، خۆکۆنترۆلکرن، سەبر و تەحەمول، هەتا دگەهیتە پێشبینیکرنا کارکنیان و رەفتار د گەل چریسەت و ئەنجامێن وێ وەکی پێچێبوونا خۆگونجاندنێ، لەوما ئەم ب چ تەرزان نەشێین بۆ ژنا کورد بێژین: ژن بوونەوەرەکا لاوازە. نەخێر، ئەگەر زەلام هێزێ د ڕێکا ماسۆلک و دەنگ و دڕایەتیێ دا ل ژێر کارتێکرنا هۆرمۆنێ تێستۆستیرۆن نیشان بدەت، ئەو ناگەهیتە هێزا ڤەشارتییا ژنێ کو هێزەکا نەرمە نە هێزەکا زڤر و دڕە، بەلکو لەشگرییا(تجسید) هێزا هەمی گەردوونێ یا د وێ دا هەی، ئەگەر ئەو ب خۆ ل بەر خۆ بەرزە نەکەت.

بوونەوەرەکێ ب هێزترە ژ زەلامی، لێ نەرمترە، رێک و میتۆدێن چارەسەرکرنا وێ بۆ هەر بوویەر و کەتوارەکی بنەجهترن؛ چونکو بوونەوەرەکێ تەسەلترە هێزا وێ سایکۆلۆجی و گیانی یە.

بێگومان ئەڤ پێشکەڤتنە ژی ئەرکێن ب زەحمەتتر ل سەر دسەپینیت و بەرپرسیارەتییەکا بوونگەرایی دئێخیتە سەر ژ سەدەما ڤێ پێچێبوونێ، ئەرکێن سروشتی و هەروەسا یێن بەردەوامبوونا رەگەزی و سەخبێرکرنا پرۆسەیێ ئالۆز و بنەڕەتیێ هەبوونێ.

بۆچی ئەز دژی فیمینیزمێ مە

ئەز چ جاران د ژیانا خۆ دا میزۆجینیست Misogynist (دژی ژنێ) نەبوویمە، هەردەم ئەز پتر بەر ب هۆمۆجینیست Homogenistیێ ڤە دچم و من چ جارا مافێ کەسێ ل سەر حسابا کەسێ دی ب پێش نەئێخستیە، من باوەرییەکا تمام یا ب مافێن هەمی بوونەوەران هەی، تەنانەت ئەز گەلەک جاران فیلۆجینیست Philogynist ژی بوویمە، ئانکو د گەل ژنێ و یەکسانیکرنا وێ ژ ڕویێ مافان ڤە.

ب باوەرییەکا موکۆم ڤە، ئەز دبێژم: چەوساندنا زەلامی، مافێ ژنێ ناڤەگەڕینیت و زالکرنا ژنێ ل سەر زەلامی دێ گرفتەکا دی د کۆمەلگەهێ دا چێبیت، ئەز باوەر دکەم ژ چەوساندنا ژنێ خرابتر بیت؛ چونکو دێ رۆل هێنە گوهۆڕین و دێ ل هەمبەری جوداهیێن سروشتی و دەروونی راوستین کو د دەستێ کەسێ دا نینە وان جوداهییان بگوهۆڕیت.

کۆمەلگەهێن پێشکەڤتی و سەرکەڤتی نە ب زالکرنا ژنێ و چەوساندنا زەلامی ل ژێر پەردا ژنا ستەملێکری. پڕانییا بزاڤێن پۆست فیمینیزمێ ژنا ستەملێکری یا ڤاڕێکری و کریە هەڤڕک بۆ زەلامی نەکو تەمامکەرا وی، یا هاندای کو تۆلا چەوساندنا خۆ ژ زەلامی ڤەکەت، نەکو داخوازا مافێ ژنێ بکەت و ئەڤە ئەو خالا سەرەکییە یا ئەز د گەل فیمینیستان پێکنەهێم؛ چونکو من باوەرییا ب دادپەروەرییا کۆمەلایەتی هەی و ئەز دزانم هندی چینەک، تاخەک، گرۆپەکێ بندەست و ستەملێکری هەبیت، ئەو کۆمەلگەهـ ب چ شێوازان پێش ناکەڤیت.

ما ئەگەر ژنێ زەلام بندەست کر و چەوساند، چ جوداهی د ناڤبەرا وێ و چەوساندنا ژنێ دا هەیە؟ ئەڤ تێگەهە ژی یێ دروست نینە؛ چونکو زەلامی مافێ وێ نەخوارییە، بەلکو کۆمەلگەها سەقەت مافێ هەردووان یێ خواری و چەوساندنا ژنێ ژ لایێ زەلامی ڤە پەسەند و سیمایا کۆمەلگەهێن نێرسالاریە کو بەر ب نەمانێ چوون؛ چونکو تێگەهێ کۆمەلێن کشتوکالی ئەو داب و نەریت ڤە نەمان و وەکی بەرێ پێدڤی ب هێزا ماسۆلکان نەمایە، تەکنۆلۆجییا کشتوکالی یا وەلێکری پێدڤی ب هێزا زەڤلەکان نەمینیت.

 ئەڤا ئەم ل کوردستانێ دبینین زالکرنا ژنێ یە نەکو ئێکسانی ژ بۆ بدەستڤەئینان و مسۆگەرکرنا دادپەروەرییا کۆمەلایەتی، د دەمەکی دا پێدڤییە هەرکەسەک د کۆمەلگەهێ دا ب یاسا یان داب و نەریتێن بێژینگکری و پاقژکری ژ دڕ دەمێ نەساخییێن کۆمەلایەتی، مافێ خۆ ب دروستی وەرگریت و ئەرکێن خۆ ژی ب دروستی ئەنجام بدەت. ماف و ئەرک دو پێکهاتێن سەرەکی یێن چێبوون و بەردەوامییا هەر کۆمەلگەهەکێنە، وەرگرتنا مافان بــێی کو ئەرک بهێنە ئەنجامدان، تاکەکێ بێ سوود و بێ خێر بەرهەم دئینیت -چ ژن بیت یان زەلام- بەرهەمئینانا ڤی تاکێ بێخێر، تاکێن دی ئەزیەت ددەت و کارتێکرنێ ل سەر گرێبەستا کۆمەلایەتی دکەت و بێگومان دێ تاکێن هاڤی پەیدا بن.

 ئێدی د ناڤ وێ کۆمەلگەهێ دا یا مافێن وان خوارین، خۆ ب تاکەک نزانیت و دێ خۆ دویر ئێخیت ب گۆتنەکا هەڕفینەر و گەلەک ترسناک (بلا بۆ وان بیت، هەما ئێدی من چ ژێ نەڤێن) یان ژی (بەحەشتا بۆ من نەبیت، بلا کەر و گۆلک تێ بچەرن)؛ ئەڤ گۆتنە دێ بنە ئەو تەفشییێ دیوارێن کۆمەلگەهێ هێدی هێدی و ب نهێنی ڤە دهەڕفینیت.

فیمینیزم

زاراڤەکە بۆ بزاڤێن رزگاریخوازێن ژنان ل دویماهییا چاخێ نۆزدێ هاتییە ب کار ئینان، گەلەک جاران ژی ب شێوازێن جودا و ڤاڕێ جهێ خۆ د ناڤ ناڤەندێن کۆمەلایەتی و ئەکادیمی دا کریە. ئەڤ زاراڤە پتر ل ئەمریکا و ئەوروپا ناڤودەنگێن خۆ ب دەستڤە ئیناینە؛ چونکو ل وێرێ هەتا ڤان سالێن دویماهییا چاخێ بیستێ ژی ژن ژ گەلەک جهێن دی بندەستتر بوو.

 بۆ وان کەسان ئەوێن نهو ب ناڤێ فیمینیزمێ دئاخڤن وەکی سیمایەکا ئینتیلیکتوال و پایەبلند یا کۆمەلایەتی دبێژم: ئەڤ ناڤلێنانە ب چ شێوازان ژ مە وەکی کورد ناگریت، ژنا کورد ب هزاران سالە یا ئازادە و کەسەک نەشیایە مافێ وێ بخۆت یان پێشێلکەت.. د دەمەکی دا کو ل ئەوروپا و ئەمریکا بۆ ژنێ نەبوویە دەنگی بدەت و مولکیەت هەبیت و زارۆکێن وێ یێن وێ نەبوون، ژنا کورد میرنشینێن بڕێڤەبرینە و حوکم یێ گرتییە دەست.

ژنا کورد د کەڤن دا خودان کەسایەتییەکا واتاگەری و یا مەتریالی بوویە، «ژنەکا هونەرمەند بوویە»^(٢) و جهێ رێزێ بوویە و کارتێکرن یا د هەمی بیاڤێن ژیانێ دا کری.

ژنا ئەوروپی ل سالا 1920ێ و ب بزاڤا فیمینیزمێ ل ئەمریکا و هندەک دەولەتێن ئەوروپی مافێ دەنگدانێ وەرگرت، د دەمەکی دا (فەزیلا خانم: فضیلة) ل چاخێ 12ێ حاکما حەلەبێ بوویە، ل دەمەکی ژنا ئەوروپی ل چاخێ بیستێ ژنوی شیا مافێ مولکیەتێ و دابینکرنا پارێ کاری بکەن و بۆ خۆ هەلگرن. «روزبهان خاتون -1597 و میر فاتماخان- ئیمارەتا بەهدینان»^(٣) و هەر وەسا مەستوورەخانا ئەردەلانی و خانزاندا سۆران و گەلەکێن دی کو ل دیروکێ نەهاتینە نڤیسین، ب تنێ ب دەڤۆکی د ناڤ تێکستێن فۆلکلۆری دا ناڤودەنگێن وان ماینە. «بنێرە: ژن د فۆلکلۆرا کوردی دا».^(٤) بزاڤا WSPU 1903 ئێکەتییا کۆمەلایەتی و سیاسییا ژنێ و بزاڤا ژنان یا فرەنسی ل نیڤا چاخێ نۆزدێ و بزاڤا ژنێن سۆسیال ل ئەلمانیا ب سەرکردایەتییا کلارا زیتکین دویماهییا چاخێ نۆزدێ و بزاڤا من ژی Me Two 2017.

یاسایێن ئێکسانییا بارێ کاری Equal Pay Act ل سالا 1963 ل ئەمریکا ب دەستڤەهات، ل دەمەکی ژنا کورد ب سەدان سالە سەرکردە و خودان رێزەکا تایبەت و کارێکتەرا سەرەکییا کۆمەلگەهێ یە.

مافێ ژنان ل ئەوروپا و ئەمریکا ب بزاڤێن فیمینیزمێ هاتینە وەرگرتن، لێ ل ناڤ مللەتێ کورد هەر هەبوویە، ئەو پێلا ژ بەرمایێ کولتوورێ ئەوروپی، د سەردەمێن گەلەک خراب دا گەهشتە مە و نهو پشتی ڤێ هەمیێ هندەک مرۆڤێن پەیدا بووین ب ناڤێ فیمینیزمێ دڤێن کۆمەلگەها کوردی یا پاقژ و بێگەرد ب پیڤەرێن ئەوروپی و ئەمریکا بپیڤن. نهو ل ئەوروپا و ئەمریکا ژی مەسەلا فیمینیزمێ نەمایە، یا کەڤتیە د ناڤ پێلا سێیێ دا کو پتر ب ناڤێ پۆست فیمینیزمێ دهێنە ناساندن، ئەو ژی ل سەر بنەمایەکێ دی یا هاتییە هەبوونێ، پۆست فیمینیزمێ نشوستی و فەشەلا خۆ ب ئاشکرا نیشان دا و کەڤتە د تەوەرێ چەوساندنا زەلامی ل شوینا وەرگرتنا مافێن ژنێ.

ئەڤ بزاڤێن پشتی فیمینیزمێ نشوستییا خۆ نیشان دا؛ چونکو فیمینیزمێ مافێن ژنێ ل ئەوروپا مسۆگەر کرن و مافێن ژنێ د ناڤ یاسایێن وەلاتێن خۆ دا گوهۆڕین دا ژنوی وەکی ژنا کورد لێبهێن.

پۆست فیمینیزم هاتە گوهۆڕین بۆ مەسەلێن جەندەری و ل شوینا وەرگرتنا مافێن ژنێ کو پڕانییا وان ب فیمینیزمێ کوتا هاتن، کرنە مەسەلێن جەندەری و ب مافێن هەڤڕەگەزبازی و ب مەسەلێن گوهۆڕینا سێکسی ڤە هاتنە گرێدان کو تێکدانەکا سوڕ سوڕە بۆ مافێ ژنان ب گشتی.

جوداکرنا ژنێ تاوانەکا مەزنە بەرامبەر ژنێ ب خۆ، ژنێ دکەتە هەڤڕک، ل شوینا تەمامکەر، راستە پێدڤییە هندەک تایبەتمەندیێن بایۆلۆجی و سایکۆلۆجی بهێنە رەچاڤکرن، لێ پێدڤییە هەمی تاک بەرامبەر یاسایێ وەکهەڤ بن.

زەلامێ رۆژهەلاتا ناڤین و ب تایبەت کوردستانێ نەشێن هەمان رەفتارا مرۆڤێ ئەوروپی و ئەمریکی هەبیت، ب تایبەت دەما دهێنە سەر بارودۆخێ کۆمەلایەتی و ئەز نزانم بۆچی ئەم هەمی دەمان ئەوروپا و ئەمریکا بۆ خۆ دکەینە -پارادایم- نموونێ بالا؟ ئەم دو مرۆڤێن جوداینە و چێنابیت ب پیڤەرێن ئەوروپا بوویەر و کەتوارێ خۆ بپیڤین.

تو نەشێی کێشێ ب سانتیمەترێ بپیڤی و درێژیێ ب لیترێ، ل هەر جهەکی پیڤەرەکێ تایبەت یێ هەی، یێ گرێدای بارودۆخێن کۆمەلایەتی و سیستەمێ بەها و ئاکاران و ئۆل و داب و نەریتانە، ژ بلی ڤێ ژی ئەم هێشتان یێ د ناڤ کۆمەلگەهەکا کشتوکالی دا دژین، ئەم د ناڤ قووناغا پیشەسازی دا دەرباز نەبووینە؛ چونکو مە پیشەسازی نەبوویە، نهو جیهان یا گەهشتیە قووناغا ژیرییا دەستکرد، ما چێدبیت ئەم ژنوی بکەڤینە د ناڤ بێدەرێن قووناغا پیشەسازییا ئەوروپا؟ بەس بۆ هندێ دا بێژین ئەم ژی ژ هەژینە؟ هەژیاتی ب تێگەهشتنا قووناغێ دهێن، نەکو ب چاڤلێکرنا مللەتەکی کو ب هەمی شێوازێن مۆڕالی ژ مە دجودانە.

پۆست فیمینیزم

پۆست فیمینیزم بەردەوامیدانەکا نەپێدڤییە ژ بۆ ژنێ ب خۆ، بەلکو پتر کەڤتە ژێر کارتێکرنا تۆلڤەکرنێ ژ سیستەمێن نێرسالاری و تۆلەوەرگرتنا ژنان ژ زەلامان، ل شوینا دابینکرنا مافێن وان و ل سەر ڤێ چەندێ ژی وەکی بزاڤەکا توند، رەنگڤەدانا رێکخراوێن زەلامان ژی پەیدابوون وەکی بزاڤا (حەبکا سۆر) و (حەبکا شێن) وەکی میتافور ژێوەرگر ژ فلیمێ ئاڤاتار وەک سیمبول بۆ وی زەلامێ حەبکا سۆر وەردگریت ئەوە یێ نەڤێن راستییا چەوساندنا خۆ بزانیت و هەر د گەل دمینیت و (حەبکا شین) یا هشیارکەرە ب سەر راستییەکا نەخۆش هەلدبیت و دزانیت چ خۆلی یا ب سەری وەربووی.

ژن د ناڤ پۆست فیمینیزمێ دا کەڤتە ناڤ داڤێن بەندایەتییەکا نوی دا، لەشێ ژنێ ژ ئەنجاما وێ ئازادییا وەرگرتی، بوو مەتریالەکێ بێ نرخ د ناڤ ئازادییا لەشی دا و بوو کەرەستێ سەرەکییێ ریکلامان و ژن جارەکا دی ب ئیرادا خۆ کەڤتەڤە د ناڤ بەندایەتییەکا خرابتر ژ یا سیستەمێ پاتریارکی Patriarchy بابسالاری دا.

کۆمپانیایێن ریکلامان ژن کرە کەرەستەک ل ژێر ناڤێ ئازادیێ ژ بۆ فرۆشتنا کالا و بەرهەمێن خۆ؛ د هەمان دەم دا د ناڤ پۆست فیمینیزمێ دا ب تنێ ژنێن ئەوروپی و ئەمریکی ئەڤ کەرەستەگەرییە ژ ئەنجامێ ئازادییا رەها وەرگرت، ژنێن دی وەکی ئاسیا و رۆژهەلاتا ناڤین هێلانە د قووناغا سەرەتایی یا فیمینیزمێ دا.

ژنا جیهانا پێشکەڤتی پتر کەڤتە د ناڤ بەندایەتیێ دا؛ چونکو ژ سروشتێ خۆ وەکی ژن هاتە هاڤیکرن مرۆڤ ژی نەشێن ژ سروشتێ خۆ بهێنە هاڤیکرن، هەمی گرفتێ مرۆڤی ب ژن و زەلام ڤە ژ هندێ پەیدا دبن دەما پێچەوانەیا سروشتێ خۆ دکەن، ئەو دەمێ مرۆڤ ژ سروشتی دویرکەڤتی، وی دەمی هەمی جۆرێن هاڤیبوونا سەردەم یێن پەیدا بووین.

 ل ڤێرێ بزاڤێن ژنان شێوازەکێ دی وەرگرت و ئێدی نەما وەکی بزاڤەکا کۆزمۆپۆلیتن، بەلکو بوونە بزاڤێن سنووردار و ژ وێ سنوورداری و تایبەتمەندییێ، مرۆڤێن هەلپەرست و ل دویڤ بەرژەوەندیێن کەسایەتی پەیدا بوون.

نیگەرانیییا ژنێ و زەلامی

ژنێ ل هەمی دم و چاخان، ترسەکا هەمەگەر هەبوویە ژ زەلامی و ژێدەرێ وێ ترسێ، گەفا زەڤلەکێن زەلامی بووینە، هەردەم یا ترسیای کو ب دەستێن زەلامەکی بهێنە کوشتن، ژ بەر لاوازییا فیزیکییا لەشێ وێ، رێکێن دی یێن ڤەدیتین بۆ پاراستنا خۆ ژ وێ گەفا بەردەوام.

زەلامی ژی پتر پشتا ب هێزا ماسۆلکێن خۆ گەرمکری، بەلێ پا وی ژی ترس و نیگەرانییەکا بەردەوام هەبوویە کو ژنەک سەخەرکا وی ببەتەڤە، یان پاشڤە ببەت.

ژن ژ دێرزەمان ڤە یا شیای ژێدەرێ گەف و ترسێ ژ ماسۆلکێن زەلامی بگوهۆڕیت و بکەتە مایێ جوانیێ و نەما ئێدی دبیتە گەف ل سەر ژیانا وێ، یا وەل زەلامی کری بچیتە جیم و وەرزشێ و زەڤلەکان بکەتە سیمایەکا جوانی و ئەستەتیکی ل شوینا گەفێ؛ لێ زەلام نەشیایە د هەمی زەمانان دا ژێدەرێ ترسا خۆ ژ ژنێ چارە بکەت، نهو ژی وەکی چاخێ بەردین هەردەم ئەو ترسا مای کو ژنەک وی پاشڤە ببەت و تیزا پێ بکەت، هینگی دێ هەمی هەبوونا وی کەڤیتە د مەترسیێ دا و دێ هەڕفیت.

 ژبەر کو سەلماندنا (خود)ێ زەلامی یا د دەستێن ژنێ دا. ژن بڕیارا زەلامینییا وی ددەت، ژ بەر گەلەک هۆیێن بایۆلۆجی و سایکۆلۆجی یێن دیار و ڤەشارتی، لێ مێیاتییا ژنێ نە د دەستێ زەلامی دانە، ژن بوونەوەرەکێ تەسەلترە.

ژ بەر کارتێکرنا هۆرمۆنان ل سەر هەردو رەگەزان ب شێوازێن جودا و پێدڤییە هەردو رەگەز ب باشی د ڤێ پرۆسەیێ بگەهن وەکی دەستپێکەک بۆ تێگەهشتنەکا بەرفرەهتر بۆ ئێکودو؛ چونکو گەلەک ژ گرفتێن تێکنەگەهشتنا ژن و زەلامان ژ سەدەما تێکنەگەهشتنا لەش و دەروونێن هەڤدونە.

١) هۆرمۆنێ ئەسترۆجین: هۆرمۆنەکێ سەرەکی یێ مێیینەیە، د ناڤ هێلیدانکێ دا دروست دبیت و رۆلەکێ گرنگ یێ د ناڤ پرۆسەیا بەرهەمئینانا هێکێن ژنێ و هەروەسا کۆمبوونا بەزی دبن پیستی ڤە هەی. «ئەگەر ئەڤ هۆرمۆنە ب دروستی نەهێنە دەردان، یان رێژێن وی بهێنە گوهۆڕین کارتێکرنێ ل سەر ڤەگوهێزەرێن عەسەبی و دەماران دکەن، مڕێ(مزاج) مرۆڤی تێکدچیت و خەمۆکی و تەنانەبوون ژێ چێدبیت، ئانکو کارتێکرنێ ل سەر رەفتاران دکەت. هۆرمۆنی ئەسترۆجین ل نک ژنان د ناڤ مالبچویکێ دا دهێنە بەرهەمئینان و ل نک زەلامی ب رێژێن کێمتر د گونان دا»^(٥) ئەسترۆجین هەروەسا بەرپرسە ژ رێکخستنا خولا هەیڤانە و مەزنبوونا مەمکان و پاراستنا ئاڤزیێ»^(٦). کارتێکرنا وی هۆرمۆنی ل سەر رەفتارێ گەلەک لێکۆلینان بەحس ژێکریە و یا گرنگتر بۆچوونێن Philip Champion de Crespigny (فیلیپ چامپیۆن دی کرێسپینی) د پەرتووکا خوو دا عەقلێ ژنێ (عقل المرأة) ب بەرفرەهی باسێ پەیوەندییا گوهۆڕینا رێژێن ئەسترۆجینی ب تێکچوونا مڕێ مرۆڤی و رەفتاران، ب تایبەت ئەسترۆجین کارتێکرنێ ل سەر سیستەمێ سیرۆتینۆنی یێ مەژی دکەت کو ئەو ژی رێژا سۆزداریێ کۆنترۆل دکەت.

٢) هۆرمۆنێ تێستۆستیرۆن: هۆرمۆنەکێ نێرینەیە د گونان دا دهێنە بەرهەمئینان، ئەوە سەدەما پێشخستنا پەسەنێن نێرینە وەکی هاتنا ڕها و گۆژما هەستی و لەشێ درێژتر و هەروەسا هاندەرێ مەزنبوونا ماسۆلکان و ڤینا سێکسی، ئانکو ب هۆرمۆنێ دڕایەتی و سێکسی دهێنە ناسین.

هەتا نهو ب دروستی نەهاتییە زانین کا کارتێکرنا دەردانا هۆرمۆنان چەند یا هویر و چەند یا ئالۆزە، ب تنێ تشتەکێ سەرەتایی ژێ دزانن، ئەڤا ئەز ل ڤێرێ باس دکەم پشکەکا بچویکە ژ پرۆسەکا مەزنتر کو هەبوونا زانستێ و میتۆدێن ڤەکۆلینێ بەردەوام کار ل سەر دکەن.

 یا گرنگ بۆ من د ڤێ گۆتارێ دا هەردو هۆرمۆنێن تێستۆستیرۆن و ئەسترۆجینە، نێر و مێ هەردو هۆرمۆن یێن هەین و د قووناغا سنێلیێ دا بۆ زەلامی تێستۆستیرۆن زێدە دبیت و ئەسترۆجین کێم دبیت دا پەسەنێن زەلامینیێ دیار ببن و هەر ئێکی ژ ڤان هۆرمۆنان کارتێکرنەکا جودا یا ل سەر رەفتار و کردار و شێوازێ مرۆڤی و دەروونا وی هەی.  گەلەک جاران ژن دکەڤیتە د ناڤ دەمەکێ تێکچوونا هۆرمۆنان و تێستۆستیرۆن زێدە دبیت ل شوینا ئەسترۆجینی، دێ بینین هەمی کردارێن وێ یێن لەشی دهێنە گوهۆڕێن و چێدبیت موی یێن زڤر لێ بهێن و چێدبیت کەلەخێ وێ وەکی یێ زەلامان لێ بهێت و هەروەسا زەلام ژی ئەگەر تێستۆستیرۆن کێم بوو و ئەسترۆجین زێدە بوو دێ موی یێن وی وەریێن و دێ گوژمێ ماسۆلکان لاواز بیت و دێ دەنگ هێنە گوهۆڕین وەکی یێ ژنان لێ هێن.

کارتێکرنێن هۆرمۆنان ل سەر رەفتارێ

 د ڤەکۆلینەکێ دا (سیلیمان) و (رومنی)^(٧) د گۆڤارا وەرزی یا سروشت دا 2006ێ گەهشتنە ڤێ چەندێ کو تێستۆستیرۆن یێ بەرپرسە ژ رەفتارێن کۆمەلایەتی ب تایبەت رەفتارێن هەڤڕکیێ، لێ نەبەرپرسە ژ رەفتارێن دڕایەتیێ ب ڕاستەوخۆ، بەلکو دبیتە هۆکارەک بۆ دڕاتیێ د ناڤ هندەک بیاڤێن کۆمەلایەتی دا.

پێدڤییە بهێنە زانین کو کارتێکرنا هۆرمۆنان ئەگەر یا راستەوخۆ ژی نەبیت، دکەڤیتە د ناڤ تۆڕەکا ئالۆز دا و گەلەک فاکتەرێن دی کارتێکرنێ د ڕەنگڤەدانا وان دا دکەن وەکی فاکتەرێن کۆمەلایەتی و شێوازێ پەروەردێ و باوەرییا ئۆلی و تەنانەت بارێ ئابووری ژی نەڕاستەوخۆ ئەو ژی هەمی دبنە ئەگەرا ڤێ کارتێکرنێ، لەوما مە چ پیڤەرێن هویر نینن ئەم بشێین ڤان کارتێکرنان ب هەمی جوداهی و ئالۆزییێن خۆ ڤە کۆنترۆل کەین و بشێین تێدا بگەهینە راستییەکا رەها.

رەفتارا هەردو رەگەزان هەتا راددەیەکی یا گرێدایی کۆمەلگەهێ و شێواز و جۆرێ پەروەردێ و هەروەسا بیرەوەری و ئەزمنێیە، لێ لایەنەکی دی یێ ڤەشارتی یێ تێدا هەی نەهاتییە ڤەدەیتن، ئەو ژی رەفتارێن سروشتی و خۆزا ل نک هەردوان کو ئەو هەتا ڤێ دویماهیێ نەهاتبوونە زانین، دەما پرۆسەیا سێکسی چێدبیت، ل نک پڕانییا بوونەوەران، تۆڤێ زەلامی کو ب ملیۆنان سیمەن(حیمن) د هەر هاڤێتنەکێ دا بەر ب هێلیدانکا ژنێ دچن، د ناڤ پرۆسەکا ب ئاستەنگ و ب زەحمەت دا دەرباز دبن هەتا دگەهنە هێکێ، هەمی پێکڤە یێ د ڕەفتارەکا هەڤڕکیێ دا کا دێ کیژکێ ساخلەم شێت خۆ گەهینیتە هێکێ و دێ تیڤلێ وێ یێ سەرڤە یێ ب زەحمەت کون کەت و چیتە د هێکێ دا دا پیتاندنێ بکەت، ب تنێ یێ ب هێز و ساخلەم دشێت ڤێ ڕێکا ب زەحمەت ببڕیت، ئەڤ رەفتارە یا جودایە ژ رەفتارا هێکێ، هێک پێدڤی ب هندێ نینە ڤێ هەڤڕکانێ و دڕایەتی و ئیسرارێ رێکێن سەخت و ب زەحمەت ببڕیت، بەلکو ب شێوازەکێ دی تێستێن ساخلەمیێ دکەت، ئەڤ چەند ژی کارتێکرنا د کەسایەتییا هەردووان دا دکەت، ب راستی ئەز پتر نەشێم بچمە د ناڤ ڤێ مژارێ دا؛ چونکو گەلەک زانیاری هێشتا ل سەر نەهاتینە ئێکلاییکرن و نە مژارا مەیە ژی.

گۆتنا دویێ: پڕۆسەیا بوونگەر

ئەڤی ئەرکێ مەزن و پیرۆز پێدڤی ب گیانەکێ ب هێز و میهرەبانییەکا بێسنوورن، دا بەردەوامی ب رەگەزێ مرۆڤایەتیێ بهێنەدان. ئەڤ ئەرکێن من گۆتین د سروشتینە، نەکو ئەرکەکێ ل سەر سەپاندییە، هەروەکو هندەک ژنێن ژەهراوی تێدگەهن، کو زەلامی یان کۆمەلگەهێ یێ ل سەر سەپاندین، ئەو ژ بۆ هندێ وەدبێژن دا ڕەوایەتییەکێ بدەنە خەباتا تێکدانێ و هەولبدەن ژنێ ژ بن ئەرکێن خۆ یێن سروشتی بیننەدەر، دا وێ بکەنە بوونەوەرەکێ ئیفلیج و سەقەت و وەکی خۆ لێ بکەن.

ئەڤە پرۆسەیا مان و نەمانێ، هەمی یێ د دەستێ ژنێ دا و زەلام ب تنێ رۆلەکێ کێم تێدا دبینیت، هەر وەکی هەمی بوونەوەر و ئاژەلێن دی ژی، یا مێ تەوەرێ سەرەکییێ هەبوونێ و بەردەوامبوونا ژیانێ یە، ئەم دشێین رۆلێ زەلامی بکەینە د ناڤ دو کڤانان دا: (پیتاندن، پاراستن، دابینکرنا خوارنێ) ژ بلی ڤان، هەمی ئەرکێن دی یێن د ستۆیێ ژنێ دا، کارێکتەرێ وێ پێ فۆرمۆلە دبیت و ئایدینتیتییا وێ پێ دهێنە دانان و پاراستن.

د ناڤ پڕانییا ئاژەل و بوونەوەران دا پرۆسە ژ هەلبژارتنا ئێکێ دەستپێ دکەت، چاوا یا مێ نێرەکێ گونجای هەلدبژێریت و بۆچی ب تایبەت وی و نەئێکێ دی؟

هەستەکا ڤەشارتی یا پتر سروشتی و خۆزایی ڤێ پرۆسەیێ د ناڤ هەبوونا ژنێ دا ب ڕێڤە دبەت، زانینەکا پێشکەڤتی یا (زانستا رەگەزان) و ئالۆزیێن جین و بەردەوامبوونێ د یا مێ دا پەیدا دبن، بێی کو ئەو ب خۆ تشتەکی تێبگەهیت، ب تنێ وەکی هەستەکا سەپاندی د ناڤ دا دغولغولیت و نزانیت چیە و بۆچی، ئەو دێ نێرەکێ تەندروست و ب هێز و تەسەل ژ هەمی لایەنان ڤە هەلبژێریت، دا مسۆگەرییا وەرگرتنا تۆڤەکێ ساخلەم بکەتە هێڤێنێ ڤی پرۆسەیێ کو نابیت ل ژێر هیچ فشارەکێ ئەو پرۆسە سەرنەگریت؛ چونکو سەرنەگرتنا پرۆسەی واتا راوەستانا ژیانێ و بریانا جۆری و رەگەزی.

دێ نێرەکێ ساخلەم هەلبژێریت و دێ پرۆسەیا گەردوونی یا مەزن ب وی دەستپێکەت، دا رێکێ نەدەتە جینێن لاواز و نەساخ د ناڤ پرۆسەیێ دا زال ببن، بەلکو ئەوێ چاکتر و راستکری ب تنێ دشێت بەردەوامیێ ب ڤێ پرۆسەیێ بدەت.

نیشانێن وێ هێز و راستی و دروستییا جیناتان د هەر بوونەوەرەکی دا ب جۆرەکێ تایبەت دهێنە نمایشکرن، بالندە: یا مێ ل دەمێ ئامادەییا وێ بۆ جووتبوون و پیتاندنێ، دێ نێرەکی هەلبژێریت، بەلێ پا ئێکسەر د گەل ناچیت، بەلکو دێ د ڕێکا رەنگێن پەڕێن وی یان دەنگێ ستراندنا وی و نمایشا هێزێ، پێچێبوونا وی یا پیتاندنێ دیارکەت.

گەلەک ئاژەلێن دی ژی ب شێوازێن جودا روتەڤێن سێکسی دکەن، لێ مەبەستا وان هەر ئێکە: زێدەبوونا رێژا پیتاندنێ و رەگەزەکێ ساخلەم و بەردەوامتر. ژ رەفتارێن سەیر تەڤنپیرکا ئوسترالییا پشت سۆر، یێ نێر پشتی سێکسی دخۆت، هندەک جاران ژی د دەمێ سێکسی دا دخۆت، هێشتان ب دروستی تمامنەبووی، هندەک ژی دەما تێشکێن وان ژ هێکێ دەردکەڤن، دایک هەمی نێران دکوژیت و ددەتە یێن مێ، ب تنێ ئێکی دهێلیت هەتا دگەهیتە ژیێ پیتاندنێ و پاشی وی ژی ئێکسەر دخۆت، چ چانسێن مانێ نینن پشتی وێ پرۆسەیێ، هەروەسا (مانتس Mantis) سەرکڕینک، ئانکو (هەسپێ فاتمانەبیا)، ئینسێکتەکا وەکی کولییە، لێ مێیا مانتس ئێکە ژ دڕندەترین بوونەوەران، پرۆسەیا پیتاندنێ ترسناکترین پرۆسەیە کو هەمی جاران یێ نێر دبیتە قوربانی، «گاڤا یا مێ بڕیار ل سەر نێرەکی دا کو ببیتە هەڤپشکێ ڤێ پرۆسەیێ، دێ هێلیت خۆ لێ نێزیک بکەت و دەما تۆڤێ خۆ بەردایێ، ئێکسەر دێ لێزڤڕیت و سەرێ وی خۆت»^(٨).

گەلەک ئاژەل و بوونەوەرێن دی ژی ب روتەڤێن جودا پرۆسەیا پیتاندنێ ب ڕێڤە دبەن وەکی پەزکویڤی و خەزالان؛ یا مێ دێ بێهنەکا تایبەت یا سێکسی بەردەت، چ نێرێ ل دەوروبەران هەمی دێ لێ کۆم بن، ل ژێر فشارا سروشتی نەشێن ل دویڤ نەچن، دێ ب شەڕ ئینیت و دێ بەرێ خۆ دەتە یێ ژ هەمیان ب هێزتر و دێ ب دویڤ کەڤیت؛ چونکو ئەو تۆڤەکێ ساخلەم مسۆگەر دکەت …هتد.

ئەڤ ئەرکێن مەزن وەکی ئەرکێن خوداوەندانن نەکو یێن مرۆڤان، ئەگەر ژن ب خۆ نەزانیت ئەڤ ئەرکە چەندێ گرنگە و بۆچی وە دکەت و مەبەست ژێ چیە، پا دێ چاوا زەلامێ خۆلیسەر شێت ل دەرڤەی ویستا بایۆلۆجی تێگەهیت کا ژنێ چ دڤێت.

بۆ زەلامی گەلەک یا ب زەحمەتە بشێت ڤی ئەرکێ پیرۆز تێبگەهیت و ل سەر وی بنەمای رەفتارێ د گەل ژنێ بکەت؛ لەوما ئەز دبێژم: نە گونەها زەلامی یە ئەگەر نەشیابیت د ڤی بوونەوەرێ ئالۆز و پێشکەڤتیتر ژ خۆ بگەهیت، هەلبەتە ئەڤ چەندە ژی نە پاساوەکێ ڕەوایە بۆ هندێ کو تێنەگەهیت، بەلکو ب بەردەوامی پێدڤییە خۆ پتر زەحمەت دەت و هزرا خۆ پێش بێخیت پێخەمەتی تێگەهشتنەکا باشتر ژ بۆ ژنێ.

زانایێ دەروونی سایکۆلۆجیستێ ناڤدار (سیگمۆند فرۆید) د نامەکا خۆ دا کو بۆ سالا 1930 ڤەدگەڕیت و ئەو نامە بح میرزادە و شڕوڤەکارا نەمساوی (ماری بۆناپارت) کو خویندکارا وی ژی بوویە، دبێژت: «ئەو پرسیارا مەزن ئەوا نەهاتییە بەرسڤدان: ژنێ چ دڤیت؟ پرسیارەکە ئەز نەشیایمە بەرسڤا وێ بدەم»^(٩).

گۆتنا سێیێ: ژنا ژەهراوی

ژ ئەنجامێ ڤان گۆڕانکارییان و هەمی پارادۆکسێن کۆمەلایەتی، ئەڤا نهو پەیدا بووی و ناڤێ ژنێ ل سەر خۆ دانای بوونەوەرەکێ هاڤی یە، پێچێبوون و شیانا بخۆدانکرن و پەروەردەکرنا نفشەکێ قەنج تێدا نینە، ژنا نهو – بێگومان من بەحسێ هەمیان نینە- بەلێ پا ب پڕانی ڤە، ئەڤا ئەم دبینین یا ژێ چێبووی و هەر ئەو دێ بیتە سەدەما تێکچوونا خێزانێ و تێکدانا شیرازا کۆمەلایەتی، ئەگەر ل خۆ نەزڤڕین و چارەیەکا عەقلانی نەبینین.

گەلەک جاران د ناڤ گەنگەشە و پروگرامێن تەلەڤزیۆنی دا ژی دبێژنە من: زەلام ژی وەکی خۆ نەمایە، ما ئەڤە زەلامە؟ ئەز یێ د گەل ڤێ چەندێ، راستە زەلام ژی وەکی خۆ نەمایە، لێ سەدەما سەرەکییا تێکچوونا هەردووان ژنە؛ چونکو ئەو سەنتەرێ کۆمەلگەهێ یە و کچ و کوڕان د زکێ خۆ دا ڕادکەت و ل بەر سینگێن خۆ بخودان دکەت و د کۆشا خۆ دا پەروەردە دکەت.

هەروەکی من ل دەستپێکێ گۆتی: ژن بنیاتێ پەروەردێ یە، ب تایبەت زەلام ژ سپێدێ هەتا ئێڤاری یێ ل کاری و ل دەرڤە، دابینکرنا ژیانێ یێ کریە بورغییەک د ناڤ ماکینا کاری دا، ڤێڕا ناگەهیت زارۆکان ببینیت، یا ژ وێ وێرانتر ئەوە دەما دایباب هەردو کار دکەن، یان خزمەتکارێن بیانی دکەنە دادۆک، ئەو زارۆک دێ ل سەر پەروەردا سینیگالی و تایلەندی و ئەسیوبی مەزن بیت و چ پەیوەندی نە ب دایبابا ڤە دمینیت و نە ب کولتوورێ کوردی ڤە.

ژنا گەندەل، ژنەکا ژەهراوی یە، ئەوە یا ئەرکێ ژنبوون و دایکبوون و رێبەرییا خێزانێ ب بارگرانی دزانیت و ب بیانۆیێن پویچ حەز دکەت وی ئەرکی ژ سەر خۆ راکەت، ئێدی نەڤێن شیری بدەتە زارۆکێ خۆ دا سینگێن وێ تێکنەچن، زکێ خۆ ددڕینیت بچویکی زویتر ژێ دئینیتە دەرڤە، دا ژدایکبوونا وێ وەکی ژمارا مۆبایلا وێ بیت یان ل سەرێک بێن، ئاگەهـ ژ زارۆکێ خۆ و مالا خۆ و مێرێ خۆ نینە، پرۆژێ وێ یێ ژیانێ یێ بوویە بۆتۆکس و فیلەر و پلازما، هیڤییێن وێ و خەونێن وێ یێن ل دوبەی و زنجیرێن تورکی و خوارنا دلیڤەری و گوهۆڕینا کەلوپەلێن ناڤمالێ و ترومبێلێ، ئەڤە دێ چاوا شێت نفشەکێ قەنج ڤێڕاگەهینیت.

راستە زەلامێن فەلیتە ژی یێن هەین و زەلامێن هەین ب کێر چ ناهێن و هەردەم یێ ل چایخانە و کافتریا و چاڤێ وان ل مالا وان نینە، لێ ئەز یێ د وێ باوەرێ دا ئەگەر ژنێ بڤێت دێ راستکەتەڤە و دێ کەتە مرۆڤەکێ قەنج خۆ ب مەزنی ژی؛ چونکو ژن پێچێبوویترە و شیانێن وێ ژ هەمی رەنگان ڤە پترن، پێدڤییە وان شیانان د گەل زەلامێ خۆ ب کار بینیت و جارەکا دی بکەتەڤە مرۆڤەکێ قەنج کو دایکا وی نەشیایە چێکەت.

ژنا ژەهراوی ژنەکا گەندەلە؛ چونکو ب ئەرکێن خۆ یێن سروشتی رانابیت و ل دویڤ پێدڤیاتییێن وێ یێن پویچ ژ کەربێن ژنێن دی دا، دێ زەلامێ خۆ نەچار کەت گەندەلیێ و دزیێ بکەت و رێکێن خوار و ڤیچ بگریتەبەر، دا بشێت پێدڤیاتییێن وێ یێن خرش و پویچ تژی بکەت.

زەلامێ ژەهرخۆر

زەلامێ ژەهرخۆر ئەوە یێ بەرگرییا ژەهرێ د لەشێ خۆ دا بەرامبەر ژەهرا ژنا ژەهراوی پەیدا دکەت، ژەهرا وێ پیچ پیچە ڤەدخۆت و دکەڤیتە د ناڤ کەتوارێ وێ یێ تێکدەر دا، پەیوەندییێن خۆ د گەل مالباب، خویشک و برا، هەڤال و خزمان تێکددەت؛ چونکو وێ نەڤێت تێکەلییا وان بکەت، بەلکو دڤێت زەلامێ وێ ب تنێ بمینیت، دا بشێت سیاسەتا خۆ ل سەر ب ڕێڤە ببەت.

هەرچەندە ئەڤە نە حالەتەکە ئەز بشێم پەسەنا گشتاندنێ بدەمێ؛ چونکو هندی وان حالەتان ژی کەسوکارێن زەلامی ژی -خویشک/دایک- ڕکا خۆ ل ژنێ دگرن وەلێدکەن ژیانا وێ و مالا وێ ببیتە جەهنەم.

زەلامێن ژەهرخواری، گەلەک جاران وەدبێژنە من، لێ هەروەکو من د دەستپێکێ دا گۆتی: ئەز نە دژی ژنێ مە، چ جاران ئەز دژی وێ نەبوویمە و چ جاران ژی ئەز دژی وێ نابم، ئەز دژی ڤی دەهبێ نهومە ئەوێ ئەز دبینم، ئەوا خۆ کریە جێگوهۆڕکا ژنا مەرد، ئەز دزانم هێشتا گەلەک ژنێن مەرد یێن ماین و هێشتا ب موڕال و بەها و ئاکارێن قەنج مالا خۆ ب ڕێڤە دبەن و مێرێ خۆ ڕادگرن. باشترین نموونە ژی ژنا رۆژئاڤا بوو چاوا ب خەبات و مەردایەتییا خۆ بارودۆخێ جیهانێ بەرامبەر مللەتێ کورد گوهۆڕی و شیا مەزنترین شالاوا کوردقڕانێ و پیلانێن دەولەتان دانیتە بن پوستالا خۆ.

رۆلێ کۆمەلگەهێ د چێکرنا ژنا ژەهراوی دا     

رەفتارێن کۆمەلایەتی ب گشتی نەخشا خۆ ژ ئەنجاما بارودۆخێن نەهەموار و نەخۆش چێدبن، بارێ گران دئێخنە سەر ژنێ؛ چونکو ژ ڕویێ زەڤلەکان ڤە بوونەوەرەکێ لاوازترە و هەروەسا خالا هەری هەستیارە ژ ڕویێ پاراستنا تۆڤێ زەلامی و بەرهەمئینانا نفشی، ب تایبەت کۆمەلگەهێن کشتوکالی و دەرەبەگایەتیێ.

تێگەهێ مۆڕال (أخلاق) تێگەهەکێ رێژەییە و ئەو تشتێن د کۆمەلگەهەکێ دا د ڕەوا، ل کۆمەلگەهەکا دی بێمۆڕالی و شەرمەکا مەزنن، لەوما ئەڤ بارێ گران ب تێکڕایی دکەڤیتە سەر ملێن ژنێ و هەر ژ زارۆکینی ڤە ل وان کۆمەلگەهان ل سەر بنیاتێ هەلگرا نامویس و پارێزەرا شەرمێ یە، دەما ل هەر مالەکێ کوڕ و کچەک هەبن هێشتا ل ژیەکێ گەلەک بچویک هەول ددەن ڤان خیچێن سۆر پتر ل سەر کچێ بسەپینن، دەما دەهمەنا وێ پیچەک ژ سەر دچیت و رەهنێن وێ دیار دبن، هەمی پێکڤە دێ لێ کەنە قێڕی: ب سەر خۆ دادە شەرمە. هەمدەم، برایێ وێ ب ڕویسی دهێت و دچیت کەس چ نابێژیتێ، بەلکو هەمی خۆ گۆرەی ئامیرێت وی دکەن و شانازیێ پێ دبەن، ئەڤە بۆ زارۆکەکا دو سێ سالی دێ بیتە جهێ پرسیارێ و پرسیارەکا مەزن. بۆچی د گەل برایێ من دهوسانن و د گەل من نە، دێ کەڤیتە پارادۆکسا نەبوونا ئامیرێ زەلامینیێ و دێ وەکی فرۆید دبێژیت ئیرەیێ(حەسویدیێ) پێ بەت.»Penis envy»^(١٠) سەرەتایا بۆچوونا (سیگمۆند فرۆید)ی یە کو چرکا چارەنڤیسێ وێ یە. «ڤینا وێ بەر ب بابێ دچیت؛ چونکو وی ژی ئامیرێن سێکسی یێن هەین و دێ هەولدەت بگەهیتە قەرەبووکرنا سایکۆلۆجی»^(١١)، ئەو ژی ب پەیداکرنا گرێکا (ئیلیکترا) کو (یۆنگ)ی پتر یا بەحسکری. ئەڤ دیتنا فرۆیدی کەڤتە بەر رەخنە و گۆتگۆتکێن گەلەک ژ فیمینیستان و پشتگیرێن ژنێ و ل دژی وێ ئیرەیی حەسویدییا زەلامی بەرامبەر بچویکبوونێ ئێنا ئارا؛ چونکو زەلامی بچویک نابیت، لەوما ژنێ دچەوسینیت، هەرچەندە ڤێ بۆچوونێ جهێ خۆ ب دروستی ل ناڤ تیۆرێن ئەکادیمی نەکر، بەلکو رازاندنەکا دژەکردار بوو بەرامبەر بۆچوونێن (فرۆید)ی. ئەڤ بۆچوونە ژ لایێ (کارین هۆرنی) ڤە هاتە بەلاڤکرن و مالبچویکا ژنێ کرە جهێ حەسویدییا زەلامی بۆ پێچیبوونا زایینێ ل نک ژنێ، فرۆیدی د کارێن خۆ دا یێن پشتی وێ، دانپێدائینا کو ئەو نەشیایە ب دروستی د ژنێ بگەهیت.

کچا بچویک دکەڤیتە د ناڤ کۆمەکا پرسیاران دا، دێ بێژنێ: خوارنێ نەخۆی هەتا برایێ تە دهێت. گۆشتی بۆ برایێ خۆ بهێلە نەخۆ، ل یارییان ژی هندەک یاری بۆ وێ د قەدەغەنە و شێوازێ وێ نابیت وەکی یێ وی بیت، ژ ژیەکێ گەلەک بچویک دێ زانیت کو دنیا نەهوسانە، نەیا دادپەروەرە، ئەو هەر دێ ژ هینگی فێر بیت میکانیزمێن کودەتا و پیلانان دانیت دا بشێت پێچەکا دادپەروەریێ دابین کەت و وەکی برایێ وێ سەحکەنێ، هەر ژ هینگی دێ فێر بیت چاوا جیهانا خۆ ب دەستێن خۆ ئاڤاکەت، هەتا ژیێ وێ دبیتە هەژدە سال دێ دەرکەڤیت یا چەکدار ب هەمی جۆرێ کودەتا و پیلانان و دێ شویکەت و چیتە مالا خەسویا خۆ، ما دێ کی ئێدی دەرەقەتی وێ هێن؟ یا هاتی فوول چەکدار و ئامادە.

هەمدەم کوڕ ب گێلی مەزن دبیت؛ چونکو هەمی ڤین و پێدڤیاتییێن وی دبەردەستن و د دابینکرینە، پێنەڤێت هیچ تشەکی بکەت دا بگەهیتە وی تشتێ وی دڤێت، هەمی تشت بۆ وی دئامادەنە، لەوما دێ دەرکەڤیت مرۆڤەکێ سادە و ساکار و چ پێدڤیاتی نینن، ژ بلی تێرکرنا سێکسی و یا خوارنێ و پەیداکرنا پارا بۆ رازیکرنا ژنەکێ و ئیدارەدانا ژیانێ.

ژنا گەندەل

گەندەلی نە ب تنێ ل سەر زەلامی دهێتە چەسپاندن، گەندەلی هەردووان ڤەدگریت دەما د دەستپێکا هەر پەیوەندییەکا سەردەمانە دا چاڤ ل کەسێن دی دکەت و حەز دکەت وەکی وان بیت و ژ بەر وان و ستایلێ ژیانا وان کارێکتەرێ خۆ یێ خۆزا دگوهۆڕیت، دکەڤیتە د ناڤ جەنجالییەکا بوونگەرایی دا، ئەو ب خۆ چ ژێ نزانیت، چاڤلێکرنە و دیتنا پارادایمەکێ خرشە (نموونێ بالا)، دکەڤیتە د ناڤ ژیانەکا ئاشۆپەیی دا و ژیانا خۆ تێکددەت؛ چونکو پێچەوانەی خۆزایێ خۆ رەفتارێ دکەت، مرۆڤ ب گشتی نەشێت ل دژی سروشتی بلەیزیت، سروشت گرنگترە ژ کارێکتەرێ بێ بنەما و سەقەت، سروشتیێ هەمیێ ئێک خەلەتی تێدا نینە، هەمی د گەل گەردوونی ب نەسقەکێ ژێکهاتی و هارمۆنی دلڤیت و کارێن خۆ ئەنجام ددەت.

ژنا گەندەل بوونەوەرەکێ ترسناکە، ئانکو دڕندەیەکا جوانە، چەکێن ژناڤبەر یێن ڤێ، دشێن وی چەکی ل هەمی دەمان و ل هەمی بوویەران ب کار بینیت، زەلام دکەڤیتە ژێر دلۆڤانی و سۆزا وێ و ب هیچ شێوازەکی نەشێت خۆ ژ زالی و سەردەستییا وێ رزگار کەت.

ژنا ژەهراوی باشتر زەلامی دخوینیت و باشتر دزانیت وی چ دڤێت و وی چیە و چ ب سەری هاتییە، ئانکو خالێن لاواز یێن زەلامی باشتر دزانیت ژ کو زەلام بشێت ژنێ بخۆینیت.

ژن ژ سەرەتایا پەیوەندییێ دەستپێ دکەت خیچ و سنوور و خالێن لاوازیێ دخوینیت و سروشت و گەوهەرێ وی دخوینیت و ل سەر بنەمایێ خواندنا وێ یا خۆزایی و یا وەرگرتی هەمیان دکەتە د خزمەتا ئارمانجێن خۆ دا.

 دێ دەستپێ کەت ل سەر بنەمایێ لاوازییا زەلامی کار کەت و دێ ب هەمی پێچێبوونێن خۆ -کو چ سنوور نینن- دانا سۆزێ و پویتەپێکرنێ و تژیکرنا خالێن وی یێن لاواز، ئەو ڤێ چەندێ ناکەت؛ چونکو چاڤکانیکا سۆز و ڤیان و میهرەبانیێ یە، بەلکو بۆ هەندێ یە زەلام فێر ببیت و لێڕابهێن ئیدمانێ ل سەر بکەت. دێ لێمشتەکا سۆز و دانا دەروونی و لەشی یا بێ سنوور دەتێ دا فێر ببیت و ئێدی نەشێت بێی وێ بژیت، لەوما د دەستپێکا پەیوەندییێ دا بێ سنوور ددەت، هەتا دشێت کونترۆلەکا هەمەگەر ل سەر هەست و سۆزێن وی بکەت، هینگی دێ ب هندێ کونترۆل کەت کو ئەگەر ئەو سۆزا وێ نەما دێ چ ب سەرێ وی خولیسەری هێت. دێ وان چەکان هەمیا د بەرژەوەندییا ڤینێن خۆ دا ئێخیتە کار و دێ بەردەوام گەفا نەمانا وان ب کار ئینیت بۆ کەهیکرن و بندەستکرنا وی.

وەسا دیارە کو کۆمەلگەهـ دژی ژنێ یە، لێ ئەو باش دزانیت چاوا یاسا و رێسایێن کۆمەلگەهێ و داب و نەریتان د بەرژەوەندا خۆ دا بێخیتە کار. ژن ب گشتی باش دزانیت رۆلێ قوربانیێ بەرجەستە بکەت و د بەرژەوەندا خۆ دا ب کار بینیت، هەردەم دشێت خۆ مەغدور و لاواز و زەعیف نیشان بدەت و ب بازاڕکرنا بیرۆکا بێدەستهەلاتیێ بکەتە ئامیرەکێ چەوساندنا زەلامی.

ئەڤ ژنا ژەهراوی یا دویر بوویە ژ کۆمەلگەها کوردستانی و ژینگەهـ و سروشتێ وێ، لەوما ئەو ب خۆ ژی گەلەک خۆ ب ڤی کاری ڤە دواستینیت و دئێشیت و قوربانیێن مەزن ل سەر حسابا مرۆڤبوونا خۆ ددەت؛ چونکو هەمی بالا خۆدانا وێ ل سەر هندێ یە کو خۆ وەکی قوربانییەک نیشان بدەت، یا پاقژ و پاکیزەیە و چ تشت گونەها وێ نینن ئەو یا ستەملێکری و بێ دەستهەلاتە، د دەمەکی دا هەمی دەستهەلات یێن د دەستێن وێ دا و زەلام بەس وەکی کرێکارەکێ دەروونی ل نک وێ کار دکەت.

ژنا ژەهراوی ئەڤیندارا کونترۆلکرنێیە، ب تایبەت ئەگەر د گەل زەلامێ وێ بیت، سەرێ خۆ دکەتە د ناڤ هەمی کار و هویراتیێن ژیانا وی دا، خوارنا وی، جلک، کارێ وی، هەڤالێن وی، شێوازێ ئاخفتنا وی، کارێکتەرێ وی، ئەڤ چەندە ژی زەلامی وەلێ دکەت هەست ب نەئارامییەکێ بکەت لێ نەشێت چ دژەکرداران نیشان بدەت؛ چونکو هەمی ل ژێر چەترا بەرژەوەندییا وی ب کار دئینیت، رەخنا توند لێدگریت ب بیانۆییا هندێ کو ئەوە کەسایەتییا وی پاراستی و ئەوە ئاگەهـ ژ تەندروستییا وی هەی و ئەوە ژیان و پاشەرۆژا وی بۆ هەر تشتەکێ ژ دەرڤەی ڤینا وێ، هەرچەندە د دەستپێکێ دا وەسا نیشان ددەت کو ب تنێ ئەوە چاڤدێر و ئەوە خەمخۆر، لێ هەمی ژ بەر هندێ یە ب شێوازەکی یان ب ئێکێ دی کونترۆلا وی ب تمامی ب دەست خۆ ڤە بینیت.

ئەڤ جۆرێ ژنان بوونەوەرێن نەساخن و هەول ددەن ب هەر شێوازەکی کێماسییا کەسایەتی و گرێکا هەستکرن ب دونیەتێ Inferiority ل بن تێگەهێن دی ڤە ڤەشێریت و کەسەک نەشێت راستییا وێ ئاشکرا کەت. پێدڤییە ژن خۆ ژ ڤی کارێکتەرێ نەساخ رزگار کەت و خۆ ب خۆڤە بواستینیت، خۆ رەوشەنبیر بکەت و خۆ بکەتەڤە ئەو ژنا جهێ رێزلێنان و پیرۆزیێ؛ چونکو ئەڤا ئەو دکەن چ خزمەتا ژنێ و خێزانێ ژی ناکەت.

دویماهی:

دەربارەی رەفتارا مرۆڤی هەرچەند کارتێکرنێن بایۆلۆجی هەبن، هندی وان ژی کارتێکرنێن کۆمەلایەتی و ئەوێن هاتینە وەرگرتن ژ ئەنجامێ ژیانا رۆژانە و نژنینا بیرەوەری و ئەزموونان یێن هەین، مرۆڤ بریتییە ژ تێکهەلییا هەردو سەروکانییان. گەلەک جاران و ل ژێر فشارا کۆمەلگەهێ و کردارێن ڤینا مرۆڤی مرۆڤ هندەک رەفتارێن سروشتی کپ دکەت و هندەکێن دی یێن وەرگرتی(مکتسب) ئەنجام ددەت دا بالانسەکی بێخیتە رەفتارێن خۆ د ناڤ کۆمەلگەهەکێ دا؛ ئانکو هەڤکێشەکا سەیر بۆ مە ژ ئەنجامێ ڤەکۆلینێ دەردکەڤیت: ژن نەپێدڤی زەلامی یە دا مێیاتییا خۆ دوپات بکەت، لێ زەلام یێ پێدڤی ژنێ یە دا زەلامینییا خۆ دوپات بکەت، ئانکو زەلام یێ پێدڤی سوۆز و سەخبێرییا دەروونی یە پتر ژ ژنێ؛ چونکو ژن کانیکا سۆزێ و هێزەکا دەروونییا مەزن ددەتە زارۆکی (کچ و کوڕ) وەکی پشکەک ژ ئەرکێن هەبوونێ. ئەو یا بەرپرسە زارۆکی ب ڕاست و دروستی و ئێکسانی بخودانکەت و پەروەردە بکەت، هەر ژ بچویکینی کوڕی فێری رێزگرتنا خویشکا خۆ بکەت و هەروەسا کچ و ژنێن دی، دا هەکو مەزن دبیت نەبیتە بەلا بۆ ژنەکا دی کو کارێ وێ ئەو بیت شاشییێن پەروەردا وی چێکەت.

رەوشەنبیرکرنا ژنێ تاکە کلیلە بۆ چارەسەرکرنا هەمی کێشەیێن د ناڤ کۆمەلگەها مە دا، دڕندەترین زەلام، نەشێت ستەمێ ل ژنەکا رەوشەنبیر بکەت، رەوشەنبیری ژی نەئەوە چاڤلێکەرییا قەلپویچکێ جیهانا پێشکەڤتی بکەت، ژنا ئەوروپی ژی ئەڤان تشتان ناکەت ئەوێن هندەک ژنێن ڤێرێ دکەن، ژنێن جیهانا پێشکەڤتی و تەنانەت ژاپۆن و چین و باشوورێ رۆژهەلاتا ئاسیا، ژنەکە بەرهەمئینەرە، ژنەکا خودان پایە و جهەکێ دیارکرییە د کۆمەلگەهێ دا.

ئەز نە دژی خۆجوانکرنێ و تەنانەت نشتەرگەریێن کۆزماتیکێ ژی مە، لێ دەما ئەڤ تشتە دبنە پرۆژێ بنەڕەتیێ ژیانێ و رۆلێ خۆ یێ پیرۆز ب پاشکەڤتن بزانیت و پویتەی ب زارۆکێن خۆ و مالا نەدەت، هینگی زەنگلا مەترسیێ لێددەت و دبیتە ئەرکەک ل سەر ملێن هەمی تاکەکی کو ل سەر بئاخڤیت و ل سەر بنڤیسیت و مەرج نینە ئەو گۆتن ژی ب دلێ دەستهەلات و رێکخراوێن خرش یێن ژنان بن.

هەلبەتە گەلەک گوهۆڕین یێن د ناڤ کۆمەلگەها مە دا چێبووین و پێدڤییە ئەم هەمی رەسەناتییا ژنا کورد بپارێزین، ئەز نابێژم بلا وەکی ژنا کورد یا بەرێ خودانا بسکان بچیت چێلێ بدۆشیت، بلا رەسەناتی و کەسایەتییا وێ د ناڤ کەڤالەکێ مۆدێرن دا بپارێزین.

زەلام یێ بێدەستهەلاتە بەرامبەر هێزا ژنێ، لێ ئەگەر ژن نەشیا ڤێ هێزێ ب دروستی ب کار بینیت، زەلام ژی دێ کەڤیتە د ناڤ ئالۆزییەکا بوونگەرایی دا و ئێدی نەشێت رێزێ لێ بگریت.

نێر سالاری و بابسالاری دو زاراڤێن خرش و پویچن، چ بنەڕەتەکێ فەلسەفی و هزری ژ بۆ نینە، ئەگەر د هندەک سەردەمان دا کەڤتبیتە بن کارتیکرنا هەژمۆنا زەلامی، ئەو نهو نەمایە، نە ئەو زەلامێ جاران مایە و نە شێوازێ ژیانا نهو دشێت رێکێ بدەتێ.

 ژن پشتی پەیداکرنا پاسووردێ د ژیانا دیجیتال دا، ب ئێکجاری و بێ ڤەگەڕان ژ بن دەستێ زەلامی دەرکەڤت، ئەو دەرکەڤتن پێدڤییە نەبیتە مایەیێ تێکدانا خێزانێ و چەوساندنا زەلامی. دەربارەی رەفتارا مرۆڤی هەرچەند کارتێکرنێن بایۆلۆجی هەبن، هندی وان ژی کارتێکرنێن کۆمەلایەتی و ئەوێن هاتینە وەرگرتن ژ ئەنجامێ ژیانا رۆژانە و نژنینا بیرەوەری و ئەزموونان یێن هەین، مرۆڤ بریتییە ژ تێکهەلییا هەردو سەروکانییان. گەلەک جاران و ل ژێر فشارا کۆمەلگەهێ و کردارێن ڤینا مرۆڤی مرۆڤ هندەک رەفتارێن سروشتی کپ دکەت و هندەکێن دی یێن وەرگرتی ئەنجام ددەت دا بالانسەکی بێخیتە رەفتارێن خۆ د ناڤ کۆمەلگەهەکێ دا.

پێدڤییە زەلام ژی ڤێ چەندێ بزانیت کو ژنا نهو نە دایکا وی یە و نە ژنا جارانە، پێدڤییە خۆ رەوشەنبیر بکەت دا بشێت پتر د ڤی بوونەوەرێ ئالۆز بگەهیت و رەفتارەکا شایستە د گەل بکەت.

مەبەستا من ژ ڕەوشەنبیرییێ نە باوەرنامە و خواندنە و نە پارەیە، زەلامێن بەرێ ب پڕانی نەخویندەوار بوون و دشیان پتر د ژنێ بگەهن و پتر رێزێ لێ بگرن.

په‌راوێز:

1) من ئەڤ نموونە یێ ئینای وەکی میتافوڕەکی ژێوەرگرتن و ل سەر کومەڵگەهێ دانای، مەبەست ژێ: گوهۆڕینێن فیزیکی ئەو گوهۆڕینن یێن ب سەر مەتریالەکی دا (مادة) دهێن و مرۆڤ دشێت جارەکا دی وەکی خۆ لێ بکەتەڤە وەکی (بوهوژینا بەفرێ، شکەستنا شویشەی، دڕاندنا کاغەزێ و یا خوێ د ناڤ ئاڤێ دا)، لێ گوهۆڕینێن کیمیکالی، ئەون یێن ژ ئەنجامێ گوهۆڕینا تشتەکێ دی چێدبیت و مرۆڤ نەشێت جارەکا دی وەکی خۆ لێ بکەتەڤە، وەکی: سۆتنا کاغەزێ، پەقین ب هەمی جۆران ڤە، سۆتنا خوارنێ د لەشی دا وەکی میتابۆلیزم.

2) هۆشەنگ شێخ محمد. ژن د فۆلکلۆرێ کوردی دا. پرۆژەیا ئەنستیتۆیا کەلەپورێ کوردی.2025. بەرپەڕێ 21

3) شرف خان البدلیسي. شرفنامة جلدێ1ێ312-315. . وەرگێڕان محمد جمیل روژبەیانی و ماج الداودي.

4) هوشەنگ شێخ محەمەد. ئەفسانێت عاشق غەریب، مەمێ ئالان، شاهماران و گەنج خەلیل، ئەنیستیتویا کەلەپورێ کوردی- دهوک-2025

5) Sources of estrogen and their importance (2003)، National Institutes of Health (NIH) / PubMed. Interpreting the abnormal regulation of aromatase in granulosa . Spandidos Publications.

6) Allan Mazur Biosocial Models of Behavior 2015

7) DeSousa, N. M. D. (2017). Hormonal influences on human social behavior. Hormones and Behaviour, 92, 1-3. Welkom, K. L. (2019). Testosterone responses to competition and competitive behavior. Social Cognitive and Affective Neuroscience, 14(5), 525-535.. David S. Romney Steven L. Neuberg ، Nadine M. D. DeSousa

8) علم السلوك، چاپا دەهێ (Alcock, J. (2013). Animal Behavior: An Evolutionary Approach Sinauer، Associates).

9) محاضرات جديدة في التحليل النفسي (المحاضرة 33: أنوثة)، في كتاب محاضرات تمهيدية.

10) سیگموند فروید. في مقالته بعض النتائج النفسية للاختلاف التشريحي بين الجنسين (1925).

11) فروید سیگموند. تحليل النهاية واللانهایة (1937).