گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
ژنا کورد وەک ئێک ژ پێکهاتا گرنگ یا جڤاکێ کوردی، د بوارێن جودا جودا دا رۆل و پێگەهێ خۆ هەبوویە، بێگومان یێن مالباتێن حوکمدار و ژ وان ژی یێن میرگەها بەهدینان خودان پێگەهەکێ دیار بووینە و ناڤێن وان بووینە پشکەک ژ دیرۆکا میرگەهـ و مالباتا میرێن بەهدینان، لەوڕا ئەڤ ڤەکۆلینە یا هاتییە تەرخانکرن بۆ وان ژنێن کورد یێن مالباتا میرگەها ناڤبری (هەڤژین و کچ و خویشکێن میر و میرزادەیان)، ماوەیێ ڤەکۆلێنێ ژی د ناڤبەرا سالێن (1533_1872ز) ب خۆ ڤە دگریت، د ڤەکۆلینێ دا پشتبەستن ل سەر بەلگەنامەیێن ئۆسمانی و بەرماییکێن شوونواری (کێلیێن گۆڕان) و ژێدەرێن ڕەسەن هاتییە کرن، ڤەکۆلین ل سەر دو تەوەران هاتییە پارڤەکرن و ئەو ژی ئەڤەنە:
تەوەرێ ئێکێ: هەڤژینێن میر و میرزادەیان.
تەوەرێ دویێ: کچ و خویشکێن میر و میرزادەیان.
پەیڤێن سەرەکی: بەهدینان، ئۆسمانی، ژن، مالباتا حوکمدار، بەلگەنامە .
دەستپێک:
د ناڤ دیرۆکا میرگەهێن کوردی دا و ژ وان ژی میرگەها بەهدینان، ژ بلی لایەنێ سیاسی و هەڤڕکیێن لەشکری و روودانێن جودا جودا، لایەنێ جڤاکی ژی ئێک ژ لایەنێن گەلەک گرنگە کو پویتە و گرنگیدان بۆ هەبیت و ڤەکۆلین ل سەر بهێنە نڤیسین و رۆل و پێگەهێ خێزانێن مالباتێن حوکمدار د قووناغ و سەردەمێن جودا جودا دا بهێتە دیارکرن.
ئەگەرێ هەلبژارتنا ڤێ مژارێ ژی، ئەوە کو ل سەردەمێ میرگەها بەهدینان و پشتی کەفتنا میرگەهێ ژی، ناڤێن هندەک ژنێن کورد د ناڤ لاپەڕێن دیرۆکێ دا هاتینە، نەخاسمە د بەلگەنامەیێن فەرمی یێن ئۆسمانی دا و هەروەسا ل سەر وان بەرماییکێن ژ کێلیێن گۆڕێن وان ماین، ناڤ و مێژوویا سەردەمێ وان هاتییە زانین.
دەربارەی ئەو سەردەم و قووناغا دیرۆکی یا ئەڤ ڤەکۆلینە بۆ هاتییە تەرخانکرن، ماوەیێ د ناڤبەرا سالێن ١٥٣٣_ ١٨٧٢ ب خۆ ڤە دگریت کو یا ئێکێ گرێدای دەستپێکا حوکمدارییا ئێک ژ مەزنترین و ناڤدارترین و ب هێزترین میرێن بەهدینان میر(سولتان حسێن وەلی)یە (١٥٣٣_١٥٧٣) و مێژوویا دویێ ژی مرنا دووماهیک میرێ میرگەها بەهدینان (ئیسماعیل پاشایێ دویێ ١٨٣٦_١٨٤٢)یە کو میرگەها بەهدینان ل سالا ١٨٤٢ ژ لایێ دەولەتا ئۆسمانی ڤە هاتبوو هەلوەشاندن.
ئەڤ ڤەکۆلینە ل دەستپێکێ کورتییەکا دیرۆکی دەربارەی میرگەها بەهدینان ب خۆ ڤە دگریت، پاشی ژ دو تەوەران پێکدهێت، د تەوەرێ ئێکێ دا بەحسکرنا وان ژنێن کوردە یێن هەڤژینێن میر و میرزادەیێن میرگەها بەهدینان ئانکو ئەو ژنێن ل سەردەمێ میرگەهێ و یێن پشتی کەفتنا میرگەهێ کو ژ مالباتا حوکمدارا میرگەها ناڤبرینە و د تەوەرێ دویێ دا ئەو کچ و خویشکێن میر و میرزادەیێن مالباتا میرانە یێن هەمان قووناغ و سەردەم.
هەژی ئاماژەدانێ یە کو د ڤێ ڤەکۆلینێ دا مفا ژ هژمارەکا بەلگەنامەیێن ئۆسمانی یێن ڕەسەن هاتییە وەرگرتن، زێدەباری پشتگەرمی ل سەر نڤیسینێن ل سەر کێلیێن وان.
هەروەسا ل دووماهیێ ژی هندەک پاشکۆ هاتینە دانان کو چەند نموونەیەکن ژ وان بەلگەنامەیێن ئۆسمانی و وێنەیێن ئەو گۆمبەد و کلیێن نڤیسینێن وان ماین کو مفایەکێ دیرۆکی ژێ دهێنە وەرگرتن.
میرگەها بەهدینان (ئامێدیێ):
میرگەها بەهدینان (ئامێدیێ) ئێک ژ گرنگترین و ناڤدارترین میرگەهێن کوردی بوویە ل باشوورێ کوردستانێ کو بۆ ماوەیێ پتر ژ ٦٠٠ سالان حوکمدارییا وێ ڤەکێشایە.
سنوورێن وێ د گەل میرگەهێن کوردی یێن دەوروبەر ژ لایێ باشوورێ رۆژهەلاتی ڤە رووبارێ زێ یێ مەزن تخویبێ د ناڤبەرا میرگەها بەهدینان و سۆران دا بوو و ژ لایێ باکورێ رۆژهەلاتی ڤە ژی سنوورێ د ناڤبەرا میرگەها بەهدینان و میرگەهـ و دەڤەرا شەمدینان دا بوو، ژ لایێ باکوری ژی هەڤسنوور بوو د گەل میرگەها هەکاری (جولەمێرگ) و زنجیرا چیایێن ئۆرەمارێ کو ب چیایێن تیارێ ناڤدارن و ژ لایێ رۆژئاڤا و باکورێ رۆژئاڤاڤە ژی میرگەها بۆتان بوو، ژ لایێ رۆژئاڤا دەڤەرا پێشخابوور (فیشخابوور) و رووبارێ هیزل و چیایێن شەرنەخێ و پاشی رووبارێ دیجلە سنوورێ سروشتییێ د ناڤبەرا هەر دو میرگەهێن کوردی یێن (بەهدینان) و (بۆتان) دا بوو(١).
ل دۆر دامەزراندنا ڤێ میرگەهێ ژی گەلەک بۆچوون و ڤەگێڕان و مێژوویێن جودا جودا دیارکرینە(٢)، بەلێ یا ژ هەمیان بنەجهتر ئەوە ئەڤ میرگەهە ڤەدگەڕیتەڤە بۆ نیڤا دویێ ژ سەدێ (١٣ز)؛ چونکو ناڤێ ئێکەم میرێ کورد هاتی ل پشتی کەفتنا دەولەتا عەبباسی کو دەستهەلاتداری ل ئامێدیێ کری ناڤێ وی میر (ئەبو بەکر)بوو، ئەوێ ل سالا ١٢٨١ز ل سەر دەستێ مەغۆلان هاتییە کوشتن(٣)، میرێ ناڤبری دبیتە میرێ ئێکەمین کو بەرهەنگاری مەغۆلان بووی و خۆ ملکەچ نەکری، لەوڕا ناڤبری دبیتە کەسێ دەستپێکێ یێ دامەزراندنا میرگەها ئامێدیێ (هەکاری یا باشوور/ بەهدینان)، هەژی یە بێژین د ژێدەرێن سەردەمێن ئیسلامی دا دەڤەر د گەل (وەلاتێ هەکاری، چیایێن هەکاری، هەرێما جزیرێ، چیایێن کوردان) دهاتە نیاسین، ئانکو بەری ناڤێ دەڤەرێ ببیتە بەهدینان دەڤەر ب (وەلاتێ هەکاری) دهاتە نیاسین، ئانکو دشێین بێژین (هەکاری یا کەڤن/ هەکاری یا باشوور) پایتەختا وێ کەلا (ئامێدیێ) بوو و (هەکاری یا باکور) ژی میرگەها هەکاری لێ هاتبوو دامەزراندن و پایتەختا وێ (جولەمێرگ)ێ بوو، گرۆڤە ژی ل سەر ڤێ چەندێ ل سالا ١٢٩٣ز میر عەلائەددین ئەبولحەسن عەلی هەکاری میرێ (هەکاری یا باشوور ئانکو بەهدینان/ ئامێدیێ)بوو، هەروەکی مێژوونڤێسێ مەملووکی (ئیبن عەبدلزاهر) ل دۆر ڤێ چەندێ گۆتیە: «میر عەلائەددین ئەبولحەسەن عەلی هەکاری» ل هەیڤا (رەبیعول ئەووەل ٦٩١مش/ ١٢٩٢ز) کەسەک ب ناڤێ شێخ عەبدولحەمید هنارتبوو ل دەڤ نائیبێ سولتانێ مەملووکی»مەلک ئەلئەشرەف خەلیل» (١٢٦٧_١٢٩٣ز) ل باژێرێ دیمەشقێ(٤).
میرگەها بەهدینان د بەرفرەهبوونێن بەردەوام دا بوو، زۆربەیا وان ل سەردەمێ میرێ بەهدینان یێ ناڤدار سولتان (حەسەن بەگ) حەسەن بەگ کوڕێ سەیفەددین(سێڤدین) (٨٧٠_٩٤٠مش/ ١٤٦٥_١٥٣٣ز) بووینە ئەوێ دبیتە بابێ سولتان حسێن وەلی، ئەو ژی دەمێ دەولەتا (ئاق قوینلوو) یا تورکمان ڤیای و بزاڤکری ئامێدیێ داگیر بکەت و حوکمێ میر (حەسەن بەگ) بێخیت، سەرکردەکێ وان ب ناڤێ (سلێمان بەگ بیژەن ئوغلی) سەرکردایەتیا لەشکرەکێ کر بۆ ئەرد و وەلاتێ ئامێدیێ (میرگەها ئامێدیێ) و هەر دو کەلهێن سەر ب وێ ڤە (ئاکرێ و شۆش) داگیرکرن و ئامێدیێ ژی بۆ ماوێ سێ هەیڤان دۆرپێچ کر، بەلێ ل ڤێرێ رۆلێ هێزێن مللی یێن پشتەڤان بۆ میرگەهێ بەرچاڤ بوو یا کو عەشیرەتان نوونەراتی دکر ئەو ژی دەمێ هێرشکریە لەشکرێ داگیرکەرا و زیانێن مەزن گەهاندینە وان، لەوڕا دۆرپێچ شکاند و یێن ژ لەشکرێ پاراستی و قورتال ژی بووین خۆ ڤەکێشان و ڕەڤین و ئەڤ روودانە ژی ل سالا (٨٧٥ مش/١٤٧٠ز) بوو(٥).
پشتی ڤێ سەرکەفتنێ میرگەها بەهدینان پتر بەرفرەهی ب خۆ ڤە دیت و نیمچە میرگەها (بەرواری بالا) ژی کو بنگەهێ وێ کەلا هرۆرێ بوو ئێخستە سەر ب میرگەهێ ڤە و د گەل ڤێ چەندێ ژی دانپێدان ب زنجیرا مالباتا وان یا کەڤن یا حوکمدار ژی کر، ئانکو مالباتا میرێن وێ هەر هێلانە ل سەر دەستهەلاتداریێ و د بەردەوامیا بەرفرەهکرنا میرگەهێ دا ل ماوەیەکێ ژ سەدێ (٩مش/ ١٥ز)ێ دەڤەرا (نێروە) ژی یا هەڤسنوور د گەل (بەرواری بالا) حوکمێ زنجیرا وان یا سەر ب خۆ ب دووماهیک ئینا و دەڤەرا (مزووری بالا) ژی ل رۆژهەلاتا (زیێ مەزن) ئێخستە سەر ب میرگەهێ ڤە و ب ڤێ چەندێ میرگەهێ شیا سەروەریا خۆ بێخیتە ل سەر هەمی دەڤەرێن دەوروبەرێن خۆ ژ لایێ باکوری ڤە(٦).
هەروەسا میرێ میرگەهێ (حەسەن بەگ) شیابوو ل سالا (٩١٦مش/١٥١٠ ز) (کەلا دهۆک)ێ ژی ژ دەستێ (داسنی)یا بینیتەدەر و ئەڤ چەندە ژی کو پشتی شیای ل سەر کەلا (دهۆک)ێ زال ببیت و میرگەها (داسن) ژی ژ ناڤ ببەت و پاشی (شێخان) ژی کو سەر ب میرگەها (داسن) ڤە بوو ئێخستە سەر ب میرگەها ئامێدیێ ڤە، دیسا شیا ئاکرێ ژی بێخیتە ژێر دەستهەلاتدارییا میرگەها خۆ(٧).
زاخۆ ژی ل نیڤا دویێ ژ سەدێ (١٦ز) ژ دەستێ (سندییان) هاتبوو دەرێ و کەفتبوو ژێر دەستێ مالباتا میرێن میرگەها ئامێدیێ (بەهدینان) ڤە و ئێدی سنوورێ میرگەهێ گەلەک بەرفرەهبوو و میرێن ڤان دەڤەران هەر ژ لایێ میرێ ئامێدیێ ڤە دهاتنە دەستنیشانکرن، ئەڤجا چ ژ کەسەکێ مالباتێ ب خۆ بیت یان کەسەکێ دیتر بیت بەلێ هەر ل دووڤ ڕەزامەندییا میرێ میرگەهێ. هەروەکی د بەلگەنامەیەکا ئۆسمانی یا سالا ١٥٦٠ز دا هاتی ل وی دەمی برایێ میر سولتان حسێن وەلی (خان ئەحمەد کوڕێ میر حەسەن بەگ) میرێ زاخۆ بوویە، هەر دو عەشیرەتێن سندی و سلێڤانەی گلەیی ژ رەفتارێن میرێ ناڤبری کرینە(٨).
دەربارەی سنورێ میرگەهێ ژ لایێ باشوورێ رۆژئاڤاڤە ل سەردەمێ سولتان حسێن وەلی هەتا دەڤەرا دێر مەقلووب چووبوو، هەروەکی د بەلگەنامەیێن ئۆسمانی دا نەخاسمە دەفتەر تەحریرا مووسل یا سالا ١٥٤٠ز دا هاتی ناحیا دێر مەقلووب کو بۆ ئێکەم جار ل سالا ١٥٤٠ز د ناڤ دەفتەر تەحریرێن مووسل دا هاتییە تۆمارکرن، ل سالا ناڤبری باژێرکێ دێر مەقلووب ژ (٢٩) گوندان پێکدهات، ل سالا ١٥٥٧ز ژ (٢٥) گوندان و ل سالا ١٥٧٥ز ژ (١٧) گوندان پێکدهات، ڕێڤەبرنا ڤان گوندان ل ژێر حوکمدارییا میرێ ئامێدیێ سولتان حسێن [وەلی] بوو، پاشی ئانکو پشتی مرنا وی ئەڤ دەڤەرە بۆ کوڕێن وی هاتینە ئاراستەکرن(٩).
د دەفتەر تەحریرا مــــووسل یا سالا ١٥٢٣ دا ناڤێ شێخان (شێخانا نوکە) وەک گـــوندەکێ سەر ب کەسەکێ داسنی ڤە ب ناڤێ شێخ حەیدەر هاتبوو دیارکرن، بەلێ د دەفتەر تەحریرا سالا ١٥٤٠ دا ناڤێ ڤان دەڤەران (دەڤەرێن داسن) وەک ئەردەکێ سەر ب حوکمێ میرێ ئامێدیێ ڤە هاتییە(١٠)؛ چونکو بەهانەیا سولتان حسێن وەلی وەسا دیار کریە کو گوندێ شێخان سەر ب ناحیا (دێر مەقلووب) ڤەیە و ئەڤ ناحیە ژی سەر ب حکوومەتا بەهدینان ڤەیە.
ژ ئەڤا بۆری دیار دبیت کو سنوورێ میرگەها بەهدینان ژ لایێ باشوورێ رۆژئاڤاڤە هەتا چیایێ مەقلووب و رووبارێ دیجلە چوویە و میرگەهـ هەتا سالا ١٨٤٢ یا بەردەوام بوویە تاکو ل سالا ناڤبری ژ لایێ دەولەتا ئۆسمانی ڤە هاتییە ژناڤبرن و ئیسماعیل پاشایێ دویێ (١٨٣٦_١٨٤٢ز) دووماهیک میرێ میرگەهێ بوو.
تەوەرێ ئێکێ: هەڤژینێن میر و میرزادەیان
ئەڤ تەوەرە یێ تەرخانکریە بۆ وان ژنێن کورد یێن هەڤژینێن میر یان میرزادەیێن میرگەها بەهدینان، نەخاسمە ئەوێن ناڤێن وان د بەلگەنامە یان د ناڤ هندەک ژێدەران دا ئاماژە پێ هاتییە دان یان ناڤ و مێژوویا مرنا وان ل سەر کێلییان هاتینە دیتن.
نائیلە خاتوین:
ئەڤە هەڤژینا میرێ ناڤدارێ بەهدینان میر (سولتان حسێن وەلی) یە ئەوێ د ناڤبەرا سالێن (١٥٣٣_١٥٧٣) حوکمدارییا میرگەها بەهدینان کری، د هندەک ژێدەران دا هاتییە کو کچا مامێ بابێ وی بوویە، مەزنترین کوڕێ وی ژ ڤێ هەڤژینێ هەی ناڤێ وی (قوباد بەگ)ـە(١١).
ڕەوشەن خاتوین:
پشتی هەڤژینا ئێکێ یا میر سولتان حسێن وەلی (نائیلە خاتوون) مری، هەڤژینەکا دیتر ب ناڤێ ڕەوشەن خاتوون کچا مەلک بەگێ هەکاری(١٢) ئینایە، ئەڤە ژ مالباتەکا میرزادەیە و خویشکا میرێ میرگەها هەکاری زەینەل بەگی (١٥٥٢_١٥٨٦) یە(١٣) کوڕێ سولتان حسێن وەلی یێ ناڤی وی بەیرام بەگ(بەهرام بەگ) ژ ڤێ هەڤژینێ هەبوو(١٤).
جەمیلا خاتوین:
گەڕۆک و رۆژهەلاتناسێ ئیتالی قەشە جۆزێبی کەمبانیلێ (١٧٦٢_١٨٣٥ز) ئەوێ د ناڤبەرا سالێن (١٨٠٢_١٨١٥) دهێتە مووسل و کوردستانێ و دبیتە ئەرکدارێ ڕێبازا دۆمینیکانی ل مووسلێ، دەمێ ناڤبری ل دەوروبەری سالێن ١٨٠٧/١٨٠٩ سەرەدانا ئامێدیێ دکەت، ئاماژە دایە ناڤێ هەڤژینا میرێ ئامێدیێ (زبێر پاشای)(15) و دەربارەی جوانی و خەملا سروشتێ دەڤەرا ئامێدیێ دبێژیت کو ئەز دێ سالۆخەتدانێ ژ زاردەڤێ (جەمیلا خاتوین)ا هەڤژینا پاشایێ ئامێدیێ ڤەگێڕم: (وەرە ئەی حەکیمێ خۆشتڤی وەرە دا تە ل ڤێرێ بگێڕینم و دا تو خۆشییا ژیانێ ببینی، دا کو هەناسەیێن خۆ ل بەر بایەکێ هوینک بهەلکێشی و د ناڤ گیایێ کەسک ڕا دەرباز ببی وەرە دا خوشییێ ژ چەپ و چویرێن رێکێ ببەی و ل وێرێ تامێ ژ هوینکاتییا وێ ببینی، ل وێرێ دێ بێهنا گیایێن کەسک تە درێژکەنە د بن سیبەرا خۆ دا، مێرگێن کەسک یێن تژی ژ گول و چیچەکێن بێهندار و دیتن و بێهنا گولێن زراڤ وەل تە کەن کو (کەسکەسۆری/ کێرەستووین ئانکو قەوس و قەزەح) بینی، پێلێن باهینکێن سڤک یێ بێهنا ڤان گولێن نارین ژێ ددزین و گیایێن بێهنێ بەرددەن دێ خۆ بەردەنە د ناڤ هناڤێن تە دا، ب راستی ئەگەر هەتا نوکە تو نەهاتبییە وێرێ، دێ فێر بی کو هاتن و چوون و لەیزینا هەوایی و سیرە سیرا هەوایێ فێنک و تەزی و بێ ترس و بێ شەرمییا خواندنا ئاوازێن چویچک و بالندەیێن نوینەراتیا عاشق و ئەڤیندارێن بێگونەهـ دکەن، جۆک و جووبارێن ئاڤا پاقژ و هوین دێ دل و دەروونێ تە ئارام کەن، ل ڤێرێ دێ د ناڤ سروشتی دا کەیفخۆشی و سەمایا چویچک و بالندەیان بینی، حەکیم ئەز سۆزێ ددەمە تە کو ل وێرێ یان دێ کوردستانەکا بچویک یان دێ ب هاتنا وێرێ ئەڤی واری هەمیێ بینی و نیاسی(١٦).
ژ ڤان سالۆخەتدانێن جوان و سپەهی و شێواز و تامدانەکا ئەدەبی بۆ مە چەند خالەک ژ ڤێ دارێژتنا جەمیلا خاتوینێ دیار دبن:
– ژنێ پێگەهـ و رۆلەکێ دیار د جڤاکێ میرگەهێ دا هەبوویە.
– سروشتێ ئامێدیێ یێ جوان و هوینک و خۆش و بالکێش کریە خودیک و نموونە بۆ هەمی سروشتێ کوردستانێ. ئانکو ئەگەر یێ سروشتێ ئامێدیێ ببینیت هەروەک هەمی کوردستان دیتی!
– ناڤئینانا کوردستانێ شانازیکرنا ژنێ یە ب وەلاتێ خۆ و دانەناساندنا وێ یە بۆ کەسێن گەڕۆک و سەرەدانکەرێن بیانی.
– گەلەک جۆرێن بالندەیان د ناڤ سروشتێ دەڤەرێ دا هەبووینە و ژینگەها وێ یا تژی کەسکاتی بوویە.
نائیلە خاتوین:
(نائیلە خاتوون) هەڤژینا میرێ بەهدینان ئیسماعیل پاشایێ ئێکێ (١٧٦٨_١٧٩٨) کوڕێ میر بەهرام پاشایێ مەزنە (١٧١٤_١٧٦٨)، ل (محەرەما ١٢٤٤مش/ تیرمەها ١٨٢٨ز) مریە و ل کەلا شۆشێ هاتییە ڤەشارتن. هەروەک ل سەر کێلییا گۆڕێ وێ هاتییە نڤیسین: «هذا قبر المرحومە لها نایلە خانم زوجة اسماعیل باشا توفیت فی محرم الحرام فی سنە ١٢٤٤ هــ».
ئەسما خاتوین:
ئەسما خاتوون هەڤژینا میر ئیسماعیل پاشایێ دویێ (١٨٣٦_١٨٤٢) (دووماهیک میرێ بەهدینان) کوڕێ محەممەدتەییار پاشایە(١٧).
پەریخان:
پەریخان کچا میرێ بۆتان (محەممەد بەگ) و هەڤژینا محەممەد بەگ کوڕێ میرێ میرگەها بەهدینان محەممەدسەعید پاشا کوڕێ محەممەدتەییار پاشایە، دو کوڕ ژێ هەبووینە ب ناڤێ: حەسەن و خالد. ل سەردەستێ میر محەممەدێ ڕەواندوزی (میرێ کۆرە) هاتبوو لادان، ل سالا (١٢٥٠مش/١٨٣٤ز) ل دەمێ هێرشا میرێ میرگەها سۆران (محەممەد پاشایێ رەواندوزی) بۆ سەر بەهدینان، (محەممەد بەگ) د گەل هەڤژینا خۆ (پەریخان)ێ و هەر دو کوڕێن وی (حەسەن و خالد) ل مێهڤاندارییا خەزیرێ خۆ میرێ بۆتان (محەممەد بەگ)ێ بوون(١٨).
عریفە خانم:
عەریفە خانم هەڤژینا میرزادە (جاسم بەگ)ـە(19)، هەروەک د بەلگەنامەیێن ئۆسمانی دا نەخاسمە یێن مێژوویا وان ڤەدگەڕنە سالا (١٢٨١/١٢٨٢مش _ ١٨٦٥ز)، تێدا ئاماژە هاتییە دان کو پشتی جاسم بەگ مری، مووچە بۆ خێزانا وی ئەوێن ل سەنجەقا مووسل ئاکنجی بووین دابینکرن، د بەلگەنامەیان دا ناڤێ هەڤژینا وی (عریفە خانم) و کوڕێ وی یێ مەزن (سەعدوللاهـ) و دو کچێن وی (فەلەکناز) و(ماهـ نوور) هاتینە(٢٠).
بەگستان خانم:
ئەڤە هەڤژینا میرزادە (عەلی خان بەگ کوڕێ مراد پاشا کوڕێ ئیسماعیل پاشایێ ئێکێ) یە، هەروەک د چەند بەلگەنامەیێن ئۆسمانی دا نەخاسمە ئەوێن مێژوویا وان ڤەدگەڕن بۆ سالا (١٢٨٣مش _١٨٦٦ز)، تێدا ئاماژە هاتییە دان کو بەگزادەیێ (میرزادە) ئامێدیێ (عەلی خان بەگ) مریە و (٣٠٠) قوروشێن مووچەیێ وی ماینە، لەوڕا نیڤا ژ ڤی مووچەی (١٥٠) قوروشان بدەنە خێزانا وی (بەگستان خانم)ێ(٢١).
تەوەرێ دویێ؛ کچ و خویشکێن میر و میرزادەیان:
د ڤی تەوەری دا دێ ئاماژە دەینە هندەک ژ وان ژنێن کو د ناڤ مالباتا میرێن بەهدینان دا دبنە کچێن میران یان کچ و خویشکێن میر و میرزادەیان ئانکو کچ یان خویشک یان هەڤژینێن وان کەسێن هەر ژ زنجیرا مالباتا حوکمدار، ئەڤجا چ ئەو بن یێن ل سەردەمێ میرگەهێ ژیاین یان ئەوێن ل پشتی کەفتنا میرگەهێ ل دەڤەر و جهێن جودا جودا ئاکنجی بووین.
سولتانە کچا قوباد بەگ:
سولتانە کچا میرێ بەهدینان قوباد بەگێ (١٥٧٣_١٥٨٥) کوڕێ میر سولتان حسێن وەلی (١٥٣٣_١٥٧٣)یە، هەروەکی ل دویڤ هندەک ژ نڤیسینا ل سەر کێلییا وێ مای هاتییە نڤیسین: «…سلطانە بنت قباد…».(٢٢)
ڕەوشەن خان:
ڕەوشەن خان کچا میرێ بەهدینان ئیسماعیل پاشایێ ئێکێ (١٧٦٨_١٧٩٨ز) کوڕێ بەهرام پاشایێ مەزنە (١٧١٤_١٧٦٨)، هەروەک ل سەر کێلییا گۆڕێ وێ هاتییە نڤیسین: (روشن بنت اسماعیل باشا توفیت فی شهر رجب سنە ١٢٠٢)(٢٣) ئانکو ل هەیڤا (ڕەجەبا ١٢٠٢مش _ نیسانا ١٧٨٨ز) مریە و گۆڕێ وێ یێ ل گۆڕستانا میران یا گومبەدا سولتان حسێن وەلی ل ئامێدیێ (گومبەدا وێ یا ب ڕەخ گومبەدا گۆڕێ میر سولتان حسێن وەلی). (وێنەیێ گومبەد و کێلیێ ل پاشکۆیێ: ژمارە٢).
باد سەحەر کچا سولتان حسێن بەگ:
باد سەحەر کچا سولتان حسێن بەگ کوڕێ بەهرام پاشایێ مەزنە و خویشکا میر (ئەحمەد بەگی)یە(٢٤) ئەوێ ل سالا (١٢٢٠مش/١٨٠٥ز) میراتی ل میرگەها بەهدینان کری(25)، مێژوونڤیسێ مووسلی یاسین ئەلعومەری (١٧٤٤_١٨٢٠) دەربارەی (باد سەحەر)ێ دبێژیت: (ل سالا ١٢١٨مش (١٨٠٣ز) ئەحمەد بەگی خویشکا خۆ (باد سەحەر) ددەتە شێخێ خۆ ئەوێ ناڤێ وی (شێخ محەممەد کوڕێ شێخ یەحیا بەرزنجی)، دەمێ ئەڤ چەندە گەهشتییە هندەک میرێن زێبارییان، ڕابوون سەرکەڤتنە کەلا ئاکرێ دا کو شێخێ زەندیق و سەرداچوویی شێخ محەممەد بکوژن، بەلێ ناڤبری ب شەڤێ دڕەڤیت و ئەحمەد بەگ ژی باد سەحەرێ د هنێرتە ئامێدیێ ل دەڤ خویشکا وێ هەڤژینا مراد خان پاشای و ل سالا ١٢٢٠مش (١٨٠٥ز) دەمێ ئەحمەد بەگ رژدی دکر کو جارەکا دیتر خویشکا خۆ ڤڕێکەتە دەڤ شێخێ خۆ ڤە، باد سەحەر ب ڤێ چەندێ دحەسیت و دزانیت، ل وی دەمی (باد سەحەر) ل گوندێ کونەدێرێ بوو بەر ب گوندێ شۆشێ دڕەڤیت و ل وێرێ دمینتە ل دەڤ خویشکا خۆ(٢٦).
فەلەکناز خانم و ماهـ نوور:
ئەڤ هەردووە کچێن میرزادە (جاسم بەگ)ن، هەروەک د بەلگەنامەیێن ئۆسمانی دا نەخاسمە یێن مێژوویا وان ڤەدگەڕنە سالا (١٢٨١/١٢٨٢مش _١٨٦٥ز)، تێدا ئاماژە هاتییە دان کو پشتی مرنا جاسم بەگ، مووچە بۆ خێزانا وی ئەوێن ل سەنجەقا مووسل ئاکنجی بووین دابینکرن، د بەلگەنامەیان دا ناڤێ وان هەردووان (فەلەکناز خانم و ماهـ نوور) و ناڤێ دایکا وان (عریفە خانم) و برایێ وان یێ مەزن (سەعدوللاهـ) هاتینە(٢٧).
ئەنجام:
ل دویڤ ڤێ ڤەکۆلینێ بۆ مە چەند خالێن گرنگ دیار دبن ژ وان ژی:
١) چەندین میرێن میرگەها بەهدینان پەیوەندییێن جڤاکی و خزمایەتیێ د گەل چەندین میرگەهێن دی یێن کوردی هەبوویە، بۆ نموونە د گەل میرگەهێن (هەکاری، سۆران، بۆتان).
٢) ژنێن کورد د ناڤ میرگەهێ دا پێگەهەکێ باش هەبوویە کو هەتا ل پشتی مرنا وان ژی د ناڤ گۆڕستانا میران بهێنە ڤەشارتن و گومبەد ژی بۆ بهێنە ئاڤاکرن.
٣) ناڤێن چەندین ژن و کچێن مالباتا میرگەهێ ناڤێن کوردی بووینە.
٤) ژ بەر گرنگی و رێز و بهایێ ژنێ د میرگەهێ دا، گەڕۆک و رۆژهەلاتناسان ژی ناڤ و سەروبەر و کاروکۆکێ وان د ناڤ نڤیسین و سالۆخەتدانێن خۆ دا دیار کرینە.
پەراوێز و ژێدەر:
(١) کاوە فریق أحمد شاوەلی ئامیدی، إمارە بادینان ١٧٠٠_١٨٤٢ دراسە سیاسیە اجتماعیە ثقافیە، مؤسسە موکریانی للطباعە و النشر، (أربیل: ٢٠٠)، ص ٢٤.
(٢) بۆ نموونە مێژوونڤیس ئەنوەر مایی (١٩١٣_١٩٦٣) د پەرتووکا خۆ (الاکراد فی بهدینان) دا دبێژیت: نێزیکی سالا ٦٥٩ مش / ١٢٦٢ز بهائەددین کوڕێ شەمسەددین کوڕێ شوجاعەددین کوڕێ نەجمەددین کوڕێ خزر کوڕێ مبارز کەک خۆ وەک حاکمێ ئامێدیێ ڕاگەهاندی یە، بەلێ ل دووڤ ژێدەرێن ڕەسەن ل سالا ٦٦١ مش/ ١٢٦٣ز حاکمێ ئامێدیێ عززەددین ئەیبەک کوڕێ عەبدولڵاهـ ئەلبەدری ملکەچیا خۆ بۆ مەغۆلان ڕاگەهاندییە، مێژوونڤیسێ مصری یێ مەملووکی (إبن ناظر الجیش ٦٩٧_ ١٢ زیلحیججە ٧٧٨ مش /١٢٩٧_ ٢١ نیسان ١٣٧٧ز) دیار دکەت: ل سالا ٧٧٨مش [١٣٧٧ز] (شوجاعەددین کوڕێ خزر کوڕێ مبارز کەک) خودانێ ئانکو میرێ ئاکرێ و شۆش بو. إبن ناظر الجیش، کتاب تثقیف التعریف بالمصطلح الشریف، تحقیق: رودلف ڤسلی، (القاهرە: ١٩٨٧)، ص ٧٤. بۆ ڤێ چەندێ ژی ل دووڤ ڤەگێڕانا نڤیسەر ئەنوەر مایی (میر بهائەددین) دبیتە نەڤیێ ڤی میرێ ناڤبری، بێگومان ب ڤی ڕەنگی ژی دڤێت مێژوویا میر بهائەددین ل پشتی ڤێ مێژوویێ بیت، نەکو نێزیکی پتر ژ سەدەیەکێ ل بەری هنگی بیت! هەروەسا مێژوونڤیسێ عیراقی مەحفوز ئەلعەبباسی (١٩٢٤_٢٠١٠) مەلک خەلیل ب دامەزرێنەرێ میرگەهێ دەستنیشان کریە. محفوظ العباسی (محفوظ محمد عمر)، إمارە بهدینان العباسیە، مطبعە الجمهوریە، (الموصل: ١٩٦٩)، ص٥٠.
(٣) ابن العبری (ت: ١٢٨٦م)، تاریخ الزمان لأبی الفرج جمال الدین ابن العبری، نقله الی العربیە الأب إسحق أرملە. قدم له الأب جان موریس فیه، (بیروت: ١٩٩١)، ص ٢٠٥.
(٤) ابن عبدالظاهر، محی الدین أبو الفضل عبدالله المصری. الالطاف الخفیە فی السیرە الشریفە السلطانیە الملکیە الاشرفیە، (مخطوطە)، مکتبە میونخ، رقم التسلسل: ٤٠٥، ج ٣، ص ٩٢_٩٨.
(٥) عماد عبدالسلام رؤوف، السلطان حسین ولی أمیر بهدینان ٩٤٠_٩٨١هــ/١٥٣٣_١٥٧٣م، (هولیر: ٢٠٠٩)، ص٨.
(٦) عماد عبدالسلام رؤوف، المصدر السابق، ص٨.
(٧) شەرەف خان بەدلیسی، شەرەفنامەیا شەرەفخانێ بدلیسی تەرجەما مەلا مەحمودێ بازیدی ١٧٩٧_١٨٦٧. توێژاندن: سەعید دێرەشی، دەزگەها سپیرێز یا چاپ و وەشانێ، (دهۆک: ٢٠٠٧)، ل ١٧٠؛ عماد عبدالسلام رؤوف، المعجم التاریخی لإمارە بهدینان، مکتب التفسیر للطبع و النشر، ط٢، (أربیل: ٢٠٢١)، ص ١٥٠.
(٨) نزار أیوب گولی _ غسان ولید الجوادی، مقدمە فی تاریخ زاخو خلال العهد العثمانی ١٥١٥_١٩١٨، مرکز زاخو للدراسات الکردیە _ جامعە زاخو، (زاخو: ٢٠١٩)، ص ٨٤.
(9) Ahmed Gunduz, Osmanli Doneminde Musul 1523_ 1639. Doktora Tezi. Elazig Universitesi. 1998.s.40.
)10( Ahmed Gunduz .s.191.
(١١) أنور المائی، الفردوس المجهول بحث تأریخی إجتماعی أدبی عن منطقە بادینان عامە و برواری بالا خاصە، (مخطوط)، (١٣٧١هــ/ ١٩٥٢م)، ص ٢٣.
(١٢) میرێ میرگەها هەکاری (جولەمێرگێ) مەلک بەگ کوڕێ زاهد بەگێ هەکاری یە، ل سالا ١٥٤٨ ژلایێ دەولەتا عوسمانی ڤە هاتبوو کوشتن. بنێرە: نزار أیوب گولی، إمارە هکاری فی العهد العثمانی ١٥١٤_١٨٤٩م، دار سپیرێز للطباعە والنشر، (دهوک: ٢٠١٧)، ص ٦٨.
(١٣) أنور المائی، الفردوس المجهول، ص ٢٤.
(١٤) المصدر نفسه، ص ٢٤.
(١٥) زبێر پاشا (دویێ) کوڕێ ئیسماعیل پاشایێ ئێکێ کوڕێ بەهرام پاشایێ مەزن، ل سالا (١٢٢٣مش/١٨٠٨ز) دەمێ میرێ ئامێدیێ (عادل پاشا) مری برایێ وی (زبێر پاشا) جهێ وی گرت. یاسین أفندی العمری، الدر المکنون فی المآثر الماضیە من القرون، (مخطوط: ١٨١١م)، الورقە: ٤٣٢؛ د هەمان دەستنڤیس دا گۆتیە: ل سالا (١٢٢٠) کو دبیتە (١٨٠٥ز) حاکمێ ئامێدیێ (عادل پاشا کوڕێ ئیسماعیل پاشا) مریە. یاسین أفندی العمری، الدر المکنون فی المآثر الماضیە من القرون، (مخطوط: ١٨١١م)، الورقە: ٤٣٠، دیسا ئەلعومەری د پەرتووکا (غرائب الاثر) دا دگەل روودانێن سالا (١٢٢٣مش) دیار کریە: میرێ ئامێدیێ «عادل پاشا کوڕێ ئیسماعیل پاشا»ی مریە و پشتی وی برایێ وی زبێر پاشای وەرگرتییە و دەنگوباسێ برایێ خۆ گەهاندییە بەغدا و وەزیر «سلێمان پاشا» میراتی دایێ و فەرمان لێ کریە کو د گەل برازایێ خۆ (قوباد پاشا) پێک بهێت کو ل ئامێدیێ یێ زیندانکریە…بنێڕە: یاسین افندی العمری، غرائب الأثر فی حوادث ربع القرن الثالث عشر، ص٨٠_٨١، دیسا دوبارە د ناڤبەرا سالێن (١٨١٧_١٨٢٤ز) میراتییا میرگەها بەهدینان کریە. هێرش کەمال ڕێکانی، عەشیرەتێن بەهدینان ١٥١٤_١٩١٩ز (ڤەکۆلینەکا دیرۆکی بەڵــگەنامەیی)، سەنتەرێ بێشکچی بۆ ڤەکۆلینێن مرۆڤایەتی _ زانکۆیا دهۆک، (دهۆک: ٢٠١٩)، ل ٦٣٦.
(١٦) جوزێبێ کەمبانیلێ، دیرۆکا کوردستانێ (دیرۆکا کوردستانێ و هەر حەفت میرگەهـ و مەزهەبێن وێ) ناپۆلی ١٨١٨، وەرگێڕان: وەلات توفیق، (دهۆک: ٢٠٢١)، ل ٣٠_٣١.
(١٧) عماد عبدالسلام رؤوف، المعجم التاریخی لإمارە بهدینان، ص٥٧.
(١٨) المصدر نفسه، ص ٩٩.
(١٩) ناڤێ وی (جاسم بەگ کوڕێ میر مووسا پاشا کوڕێ میر ئیسماعیل پاشایێ ئێکێ کوڕێ میر بەهرام پاشایێ مەزن)ە I.MVL.751.20.S.1.
(20) I.MVL.537.24129.S.2.
(21) I.MVL.558.25048.S.3_5.
(٢٢) عماد عبدالسلام رؤوف _ نرمین علی محمدأمین، شواهد المقبرە السلطانیە فی العمادیە، من مطبوعات الاکادیمیە الکوردیە، (أربیل: ٢٠١١)، ص ٨٦_٨٧.
(٢٣) المصدر نفسه، ص٧٣_٧٤.
(٢٤) ل سالا (١٢٢٠مش/١٨٠٥ز) والیێ مووسل (محەممەدپاشا) مەهدەر و ناڤبژێڤانی بۆ کوردێن ئامێدیێ ل دەڤ والیێ بەغدا (عەلی پاشا) کر، والیێ بەغدا ژی کاروبار دا دەست محەممەد پاشای، وی ژی مزگینییا حوکمی بۆ (عادل بەگ) ڤڕێکر و عادل بەگ ژی نێزیکی (١٥٠) کیسێن پارەی و گەوهەرێن ژنکا بۆ والی ڤڕێکرنە مووسل و عادل بەگ بوو میرێ ئامێدیێ و چیایان، و پسمامێ وی «ئەحمەد پاشا کوڕێ سولتان حسێن» بەر ب ناڤ سلێڤانی و دەنادی(دەنانی)یا چوو، و بانگەشا حوکمی بۆ خۆ کر و پاشی ترسیایە و بەر ب بەغدا ڕەڤی یە. بنێڕە: یاسین أفندی العمری، الدر المکنون فی المآثر الماضیە من القرون، (مخطوط: ١٨١١م)، الورقە: ٤٣٠، ئەلعومەری د پەرتووکا خۆ (غرائب الاثر) دا (١٠٠) هزار قوروش دەستنیشانکریە. بنێڕە: یاسین افندی العمری، غرائب الأثر فی حوادث ربع القرن الثالث عشر، عنی بطبعه و نشره: الدکتور محمدصدیق الجلیلی، مطبعە ام الربیعین _ الموصل، (الموصل: ١٣٥٩هــ_١٩٤٠م)، ص ٧٠.
(٢٥) یاسین خیرالله العمری الخطیب الموصلی، تاریخ محاسن بغداد و هو تهذیب غایە المرام للشیخ یاسین العمری، تهژذیب و تحقیق: السید میعاد شرف الدین الکیلانی البغدادی، دار الکتب العلمیە _ بیروت، (د.ت). ص ٣٠٩ ؛ هێرش کەمال ڕێکانی، عەشیرەتێن بەهدینان ١٥١٤_١٩١٩ز (ڤەکۆلینەکا دیرۆکی بەڵــگەنامەیی)، سەنتەرێ بێشکچی بۆ ڤەکۆلینێن مرۆڤایەتی _ زانکۆیا دهۆک، (دهۆک: ٢٠١٩)، ل ٦٣٥.
(٢٦) یاسین خیرالله العمری الخطیب الموصلی، غایە المرام فی تاریخ محاسن بغداد دار السلام، دار المنشورات البصری، مطبعە دار البصری _ بغداد، (بغداد: ١٣٨٨هــ_١٩٦٨م)، ص ١٠٦ و ٢٠٥. مێژوونڤیس یاسین ئەلعومەری د ڤێ پەرتووکا خۆ دا دەمێ بەحسێ ئەحمەد بەگ و شێخێ وی شێخ محەممەد بەرزنجی دکەت، ب کەسێن خراب و سەرداچووی و ب کێرنەهاتی و خودان کریارێن کرێت و فهێت ب ناڤ دکەت.
(27) I.MVL.537.24129.S.2.
لیستا ژێدەران:
ئێک: بەلگەنامە
سەرۆکاتیا کۆماری _ ئەرشیفێ ئۆسمانی
– (BOA) Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA) Başbakanlık Osmanlı Arşivi
– Meclis-i vala Riyaseti Belgeleri
– I.MVL. 537.24129.
– I.MVL.751.20.
– I.MVL.558.25048.
دو: دەستنڤیس
– ابن عبدالظاهر، محی الدین أبو الفضل عبدالله المصری، الالطاف الخفیە فی السیرە الشریفە السلطانیە الملکیە الاشرفیە، (مخطوطە)، مکتبە میونخ، رقم التسلسل: ٤٠٥، ج ٣.
– أنور المائی، الفردوس المجهول بحث تأریخی إجتماعی أدبی عن منطقە بادینان عامە و برواری بالا خاصە، (مخطوط)، (١٣٧١هــ/ ١٩٥٢م).
– یاسین أفندی العمری، الدر المکنون فی المآثر الماضیە من القرون، (مخطوط: ١٨١١م).
سێ: پەرتووک
١) ب زمانێ کوردی:
– جوزێبێ کەمبانیلێ، دیرۆکا کوردستانێ (دیرۆکا کوردستانێ و هەر حەفت میرگەهـ و مەزهەبێن وێ) ناپۆلی ١٨١٨ وەرگێڕان: وەلات توفیق، (دهۆک: ٢٠٢١).
– شەرەفخان بەدلیسی، شەرەفنامەیا شەرەفخانێ بدلیسی تەرجەما مەلا مەحمودێ بازیدی ١٧٩٧_١٨٦٧. توێژاندن: سەعید دێرەشی، دەزگەها سپیرێز یا چاپ و وەشانێ، (دهۆک: ٢٠٠٧).
– هێرش کەمال ڕێکانی، عەشیرەتێن بەهدینان ١٥١٤_١٩١٩ز (ڤەکۆلینەکا دیرۆکی بەلگەنامەیی)، سەنتەرێ بێشکچی بۆ ڤەکۆلینێن مرۆڤایەتی _ زانکۆیا دهۆک، (دهۆک: ٢٠١٩).
٢) ب زمانێ عەرەبی
– إبن ناظر الجیش، کتاب تثقیف التعریف بالمصطلح الشریف، تحقیق: رودلف ڤسلی، (القاهرە: ١٩٨٧).
– عماد عبدالسلام رؤوف، المعجم التاریخی لإمارە بهدینان، مکتب التفسیر للطبع و النشر، ط٢، (أربیل: ٢٠٢١).
– عماد عبدالسلام رؤوف _ نرمین علی محمدأمین، شواهد المقبرە السلطانیە فی العمادیە، من مطبوعات الاکادیمیە الکوردیە، (أربیل: ٢٠١١).
– کاوه فریق أحمد شاوەلی ئامیدی، إمارە بادینان ١٧٠٠_١٨٤٢ دراسە سیاسیە اجتماعیە ثقافیە، مؤسسە موکریانی للطباعە و النشر، (أربیل: ٢٠٠٠).
– محفوظ العباسی (محفوظ محمد عمر)، إمارە بهدینان العباسیە، مطبعە الجمهوریە، (الموصل: ١٩٦٩).
– نزار أیوب گولی، إمارە هکاری فی العهد العثمانی ١٥١٤_١٨٤٩م دراسە تاریخیە وثائقیە، دار سپیرێز للطباعە والنشر، (دهوک: ٢٠١٧).
– نزار أیوب گولی _ غسان ولید الجوادی، مقدمە فی تاریخ زاخو خلال العهد العثمانی ١٥١٥_١٩١٨، مرکز زاخو للدراسات الکردیە _ جامعە زاخو، (زاخو: ٢٠١٩).
– یاسین خیرالله العمری الخطیب الموصلی، غرائب الأثر فی حوادث ربع القرن الثالث عشر، عنی بطبعه و نشره: الدکتور محمدصدیق الجلیلی، مطبعە ام الربیعین_الموصل، (الموصل: ١٣٥٩هــ_١٩٤٠م).
– ـــــــــــــ، غایە المرام فی تاریخ محاسن بغداد دار السلام، دار المنشورات البصری، مطبعە دار البصری _ بغداد، (بغداد: ١٣٨٨هــ _١٩٦٨م).
– ــــــــــــ، تاریخ محاسن بغداد و هو تهذیب غایە المرام للشیخ یاسین العمری، تهذیب و تحقیق: السید میعاد شرف الدین الکیلانی البغدادی، دار الکتب العلمیە _ بیروت، (د.ت).
٣) ب زمانێ تورکی:
_ Ahmed Gunduz, Osmanli Doneminde Musul 1523_ 1639. Doktora Tezi. Elazig Universitesi. 1998.
