گۆڤارا مەتین گۆڤارەکا ڕەوشەنبیری یا گشتی-هەیڤانەیە
ئەڤ ڤەکۆلینە بەحسێ هەڤسەنگیا د ناڤبەرا ئازادیا ڕادەربڕینێ و بەرپرسیارەتیا یاسایی ل سەردەمێ سۆشیال میدیایێ دکەت، ئەڤ بیاڤە ژ لایێ یاسایی ڤە چاوا هاتیە ڕێکخستن؟ دەستوورێ عیراقێ چاوا سنوورێن ئازادیێ گەرەنتی دکەت؟ سزا و قەرەبووکرن بۆ سەرپێچکاران ب چ ڕەنگن؟ ئەرێ سنوورێن ئازادیا ڕادەربڕینێ ل پلاتفۆرمێن دیجیتاڵی ژ کیڤە دەست پێ دکەن؟ ئایا ئەو یاسایێن بەری داهێنانا ئەنتەرنێتێ دەرکەفتین، دشێن ڕێکخستنا ڤی ئۆقیانۆسێ دیجیتاڵی بکەن؟ ئەرێ بەرپرسیارەتیا یاسایی ب تنێ دکەڤیتە سەر ملێ بەلاڤکەری یان پلاتفۆرمێن سۆشیال میدیایێ ژی ب خۆ ڤە دگریت؟ ئەڤ ڤەکۆلینە ب ڕێکا شرۆڤەکرنا دەقێن دەستووری و یاسایێن کارپێکری ل عیراقێ و هەرێما کوردستانێ، بەرسڤا کۆمەکا پرسیارێن گرێدایی ڤی بابەتی ددەت.
پێشەکی
د چەرخەکی دا کو ئێدی نڤیسین نە ب تنێ کارێ نڤیسەرێن خودان قەلەمێن زێڕینە، وێنە ژی ب تنێ د دەستێ وێنەگرێن پڕۆفێشنال دا نەمایە، هەر کەسەکی مۆبایلا وی وێستگەهەکا پەخشی یا تایبەتە ب وی ڤە، یا دلێ وی دخازیت بۆ ملیۆنان مرۆڤان ل کیشوەرێن جودا پەخش دکەت، بێی کو کەس پرسیارا پیشە، ژێهاتی، یان ڕاستییا وێ ناڤەرۆکێ ژێ بکەت ئەوا ئەو بەلاڤ دکەت. ئەو بینەرێ پێشتر یێ بێدەنگ، یێ بوویە بێژەر، ئەو خواندەڤانێ پێشتر دخاند، یێ بوویە نڤیسەر، وەرگرێ دەنگوباسان یێ بوویە بەرهەمهێنەرێ وان، ئەڤە دیمەنەکە کو مرۆڤایەتیێ د چ سەردەمان دا وێنەیێ وێ نەدیتیە.
سۆشیال میدیا بوویە گۆرەپانەکا بەرفرەهـ، تێدا ڕاستی و درەو، بۆچوون و ناڤزڕاندن، ڕەخنەیا ئاڤاکەر و بریندارکرنا بێ ڕێز تێکهەلی ئێک بووینە. پرسیار ل ڤێرێ نە ئەوە کو ئەرێ مافێ بەلاڤکرنێ هەیە؟ بەلکو کی دێ لێپرسینێ ل گەل کەت ئەگەر سنوور بەزاندن؟ ئەرێ یاسایێن نوکە، کو هندەک ژ وان بەری داهێنانا ئەنتەرنێتێ دەرکەتینە، دشێن رێکخستنا بابەتەکێ ژ ڤی رەنگی بکەن؟ یان ژی ڤالاهیەکا یاسایی هەیە کو بەلاڤکەرێ دیجیتاڵی ل دناڤبەرا ئازادییا ڕەها و دەربازبوون ژ سزای د هێلیت؟ یاسایەک کو ل سالێن پێنجیان یان شێستان ل چەرخێ دەربازبووی دەرکەفتی ئایا دێ شێت لێپرسینێ ل گەل بەلاڤکەرەکێ جیهانا سۆشیال میدیایێ کەت؟ ئەرێ سزایێن نوکە ژ زیندان و غەرامەیان بەسن بۆ ڕێگریکرنێ ل بەلاڤکەرەکی کو چەندین جاران پتر ژ وێ غەرامەیێ ب دەست دئێخیت ئەوا دێ دەت؟ ئەرێ بەرپرسیاری ب تنێ دکەڤیتە سەر ملێ تاکێ بەلاڤکەر، یان پلاتفۆرمێ بخۆ ژی ڤەدگریت؟ ئەڤە ئەو پسیارن یێ مە بزاڤ کری د ڤێ ڤەکۆلینێ دا بەرسڤێ ل سەر بدەین.
گرنگییا ڤێ ڤەکۆلینێ د وێ چەندێ دایە کو تیشکێ دئێخیتە سەر هەڤسەنگیا یاسایی د ناڤبەرا گەرەنتیکرنا ئازادیێ و چەسپاندنا بەرپرسیارەتیێ دا. ئەڤ ڤەکۆلینە وەک بزاڤەکا زانستی دهێتە هەژمارتن بۆ بەلاڤکرنا ڕەوشەنبیریا یاسایی یا بکارئینانا سۆشیال میدیایێ، دیسان ڕوونکرنا وان ڕێکارێن یاسایی یێن ل دۆر بابەتێن تاوان و زیانێن بەلاڤکرنا دیجیتالی دهێنە بجهئینان.
ئارمانجا ڤەکۆلینێ، دیارکرنا گەرەنتیێن دەستووری و یاسایی یێن پاراستنا ئازادیا بەلاڤکرنێ ل پلاتفۆرمێن سۆشیال میدیایێ. دیسان دیارکرنا سنوورێن ڕەوا یێن ئازادیا بەلاڤکرنێ و پاراستنا سیستەمێ گشتی و مافێن کەسایەتی. هەروەسا شرۆڤەکرنا بنەمایێن بەرپرسیارەتیا سزایی و مەدەنی، قەرەبووکرنا مادی و مەعنەوی ژ ئەگەرێ بەلاڤکرن و ناڤەرۆکێن نەیاسایی.
د ڤێ ڤەکۆلینێ دا، پپشتبەستن ل سەر میتۆدا شیکاری یا دەقێن یاسایی هاتیە کرن، ب ڕێکا شرۆڤەکرن و هەلسەنگاندنا دەقێن دەستوورێ عیراقێ یێ سالا ٢٠٠٥، یاسایا کارێ ڕۆژنامەڤانی، هەژمار (٣٥ یا سالا ٢٠٠٧)، یاسایا قەدەغەکرنا خراب بکارئینانا ئامیرێن پەیوەندیکردنێ یا هەژمار (٦ یا سالا ٢٠٠٨)، یاسایا مافێ بدەستڤەئینانا پێزانینان هەژمار (١١ یا سالا ٢٠١٣)، زێدەباری دەقێن یاسایا سزایان (111 یا سالا 1969) و یاسایا مەدەنی یا عیراقی (40 یا سالا 1951).
پشکا ئێکێ: چارچووڤێ یاسایی یێ ئازادیا بەلاڤکرنێ ل سۆشیال میدیایێ
بابەتێ ئێکێ: بنەمایێن یاسایی یێن ئازادیا بەلاڤکرنا دیجیتالی
ئێک: گەرەنتیێن دەستووری بۆ ئازادیا رادەربڕینێ و چارچووڤێ وێ ل پلاتفۆرمێن سۆشیال میدیایێ:
ئازادیا رادەربڕینێ ب ئامرازێن دیجیتالی و پلاتفۆرمێن سۆشیال میدیایێ، ل سیستەمێ یاسایی یێ عیراقێ و هەرێما کوردستانێ ل سەر بنەمایەکێ دەستووری هاتیە ئاڤاکرن، ئارمانج ژێ دابینکرنا ژینگەهەکا دیمۆکراتی یە بۆ وەلاتیان. دەستوورێ عیراقێ یێ سالا ٢٠٠٥ێ، د ماددێ (٣٨) دا ب زەلالی دوپاتیێ ل سەر وێ چەندێ دکەت کو دەولەت یا پابەندە ب گەرەنتیکرنا ئازادیا رادەربڕینێ ب هەمی ئامرازان، ب مەرجەکێ کو ئەڤ ئازادییە نەبیتە ئەگەرێ تێکدانا سیستەمێ گشتی و ئادابێن گشتی. ئەڤ ماددەیە سێ تەوەرێن سەرەکی یێن ئازادیێ ب خۆڤە دگریت: ئازادیا رادەربڕینێ ب هەمی ئامرازان، ئازادیا ڕۆژنامەگەری و چاپ و بەلاڤکرن، هەروەسا ئازادیا کۆمبوون و خۆنیشادانێن ئاشتیانە. گرنگییا ڤی دەقێ دەستووری د وێ چەندێ دایە کو بکارئینانا گۆتنا (ب هەمی ئامرازان) ب رامانا وێ چەندێ دهێت کو ئەڤ گەرەنتییە هەمی پلاتفۆرمێن دیجیتالی و تۆرێن جڤاکی ژی ڤەدگریت، چونکو دەستووری ئامرازێن رادەربڕینێ ب ڕەنگەکێ سنووردار دیار نەکرینە.
ل هەمان دەم دهێتە دوپاتکرن کو ئەڤ ئازادییە نابیت بگەهیتە ئاستێ بنپێکرنا مافێن کەسێن دی، یان بریندارکرنا پیرۆزیێن ئایینی و نەتەوەیی، چونکو دەستوور و یاسا پاراستنا کەرامەتا مرۆڤی و ئازادیا وی یا دەربڕینێ دکەن. ب ڤی ڕەنگی، چارچووڤێ یاسایی یێ ئازادیا دیجیتالی ل عیراقێ و هەرێمێ، هەمی پلاتفۆرمێن سۆشیال میدیایێ بخۆڤە دگریت و وەک ئامرازەک بۆ پیادەکردنا مافێن سیاسی و مەدەنی یێن وەلاتیان دهێتە نیاسین.
دو: چارچووڤێ ئازادیا بەلاڤکرنێ ل دویڤ یاسایا کارێ ڕۆژنامەڤانی ل هەرێمێ:
یاسایا کارێ ڕۆژنامەڤانی یا هەژمار (٣٥) یا سالا ٢٠٠٧ێ، وەک یاسایەکا گرنگ ل هەرێما کوردستانێ دهێتە هەژمارتن، چونکو بنەمایێن نوی بۆ ئازادیا بەلاڤکرنێ و کارێ میدیایی داناینە کو د گەل پرەنسیپێن دیمۆکراسی و مافێن مرۆڤی دگونجن. ئەڤ یاسایە د ماددێ دویێ دا ب زەلالی دیار دکەت کو ئازادیا ڕۆژنامەگەریێ یا گەرەنتی کرییە و نابیت چ جۆرە سانسۆرەک ل سەر بەلاڤکرنێ هەبیت.
د ڤێ یاسایێ دا، کۆمەکا ماف و گەرەنتیان بۆ ڕۆژنامەڤانان هاتینە دابینکرن دا کو ئازادیا وان یا پاراستی بیت. ژ وان ژی، مافێ بدەستڤەئینانا پێزانینێن گرێدایی بەرژەوەندیا گشتی ژ ژێدەرێن جودا، ئەڤە بنەمایێ سەرەکی یێ بەلاڤکرنەکا ڕاست و دروستە. هەروەسا یاسایێ پاراستنا نهێنیا ژێدەرێن پێزانینان کریە مەرج و ڕۆژنامەڤان نەیێ نەچارە ژێدەرێ خۆ ئاشکرا بکەت ئەگەر ب بڕیارەکا دادگەهێ نەبیت. زێدەباری ڤێ چەندێ، مافی ددەتە ڕۆژنامەڤانان ئامادەی کۆمبوون و چالاکییێن گشتی ببن بۆ هندێ بشێن ب ئازادانە ڕویدانان بگەهینن.
خالەکا دی یا هەرە بەرچاڤ د ڤێ یاسایێ دا کو ئازادیا بەلاڤکرنێ دپارێزیت، قەدەغەکرنا سزایێ زیندانیکرنێ یە بۆ تاوانێن بەلاڤکرنێ. یاسادانەرێ کوردستانی د ڤێ یاسایێ دا سزایێن جەستەیی و زیندانیکرن هەڵوەشاندینە و ب تنێ سزایێن دارایی (غەرامە) داناینە بۆ وان حالەتێن کو پێشێلکاری تێدا دهێتە ئەنجامدان. ئەڤە پێنگاڤەکا باشە بۆ پاراستنا ڕۆژنامەڤانان، ڕێ ددەتە وان بێی ترسا ژ دەستدانا ئازادیا خۆ، بابەتێن ڕەخنەیی بەلاڤ بکەن. لێ د هەمان دەم دا، یاسایێ بەرپرسیارەتیا یاسایی ل سەر سەرنڤیسەر و نڤیسەرێ بابەتی داناینە د بوارێ مەدەنی و سزایی دا، ئەگەر بابەتێ بەلاڤکری ببیتە ئەگەرێ ناڤشکاندن یان بنپێکردنا پیرۆزیان.
ب ڤی ڕەنگی، یاسایا هەژمار ٣٥ یا سالا ٢٠٠٧ێ، هەڤسەنگیەکێ د ناڤبەرا ئازادیا ڕەها یا بەلاڤکرنێ و پاراستنا مافێن کەسی و بەرژەوەندیا گشتی دا دروست دکەت. هەرچەندە هندەک دەستەواژەیێن وەک ئادابێن گشتی یان تێکدانا ئاسایشێ د یاسایێ دا ب ڕەنگەکێ گشتی هاتینە، کو دبیت ل دەمێ بجهئینانێ ئاریشان دروست بکەن، بەلێ ب گشتی ئەڤ یاسایە وەک قەلغانەکێ یاسایی دهێتە هەژمارتن کو ناهێلیت ئازادیا بەلاڤکرنا دیجیتالی و ڕۆژنامەڤانی سنووردار ببیت. ئەڤ چارچووڤێ یاسایی بنەمایەکێ ب هێزە بۆ هەر وەلاتیەکی کو دڤێت د بیاڤێ سۆشیال میدیایێ دا کارێ ڕاگەهاندنێ بکەت، ب مەرجەکێ کو پابەندی پرەنسیپێن پیشەیی و یاسایی یێن د یاسایێ دا هاتین ببیت.
بابەتێ دویێ: میکانیزمێن یاسایی یێن پاراستنا ناڤەرۆکا دیجیتالی و سنوورێن ئازادیێ:
ئێک: سنوورێن یاسایی یێن ئازادیا بەلاڤکرنێ و پاراستنا سیستەمێ گشتی:
هەرچەندە ئازادیا رادەربڕین و بەلاڤکرنێ د بیاڤێ دیجیتالی دا وەکو مافەکێ بنەرەتی دهێتە نیاسین، بەلێ ئەڤ ئازادییە د دەستوور و یاسایان دا یا ڕەها نینە و کۆمەکا سنووران بۆ هاتینە دانان دا کو هەڤسەنگیەک د ناڤبەرا مافێ تاکەکەسی و بەرژەوەندیا گشتی دا هەبیت. دەستوورێ عیراقێ یێ سالا ٢٠٠٥ێ، د ماددێ (٣٨) دا گەرەنتیا ئازادیا رادەربڕینێ دکەت ب مەرجەکی ئەڤ ئازادییە نەبیتە ئەگەرێ تێکدانا سیستەمێ گشتی و ئادابێن گشتی. ل دویڤ ڤی بنەمایی، هەر بەلاڤکرنەک ل پلاتفۆرمێن سۆشیال میدیایێ کو دژایەتیا بەهایێن بلند یێن جڤاکی بکەت یان ببیتە ئەگەرێ تێکدانا ئارامیا گشتی، وەک سەرپێچیەکا یاسایی دهێتە هەژمارتن کو سزایێ یاسایی ل سەرە.
چونکو ئارامیا گشتی وەکو سنوورەکی یە بۆ ئازادیا بەلاڤکرنێ. ئەو یاسایێن ل عیراقێ و هەرێما کوردستانێ دهێنە بجهئینان، بەلاڤکرنا هەر بابەتەکێ ببیتە ئەگەرێ هاندانا توندوتیژیێ، تائیفەگەریێ، یان بەلاڤکرنا ترسێ ل ناڤ خەلکی قەدەغە دکەن. بۆ نموونە، یاسایا کارێ ڕۆژنامەڤانی ل هەرێما کوردستانێ (هەژمار ٣٥ یا سالا ٢٠٠٧) ب ئاشکرایی دیار دکەت کو نابیت ئازادیا بەلاڤکرنێ بۆ چاندنا کین و ململانێ د ناڤبەرا پێکهاتەیێن جڤاکی یان سفکاتیکردن ب پیرۆزیێن ئایینی بهێتە بکارئینان.
ل دۆر پاراستنا مافێن کەسان ژى یاسایێ کەرامەتا مرۆڤی و ژیانا وی یا تایبەت پاراستینە. هەردو ماددێن ٤٣٣ و ٤٣٤ ژ یاسایا سزایان یا عیراقی یا هەژمار 111 یا سالا 1969 دوپاتیێ ل سەر وێ چەندێ دکەن کو هەر ناڤشکاندنەک یان خەبەرگۆتنەک ل سۆشیال میدیایێ وەکو تاوانێن ئاشکرا دهێنە هەژمارتن، چونکو پلاتفۆرمێن سۆشیال میدیایێ وەکو جهەکێ گشتی دهێتە دیتن و کارتێکرنەکا مەزن ل سەر ناڤودەنگییا مرۆڤی دکەت. زێدەباری ڤێ چەندێ، ل هەرێما کوردستانێ یاسایا قەدەغەکرنا خرابکارئینانا ئامیرێن پەیوەندیکرنێ یا هەژمار ٦ یا سالا ٢٠٠٨ هاتیە دانان وەک میکانیزمەک بۆ سزادانا وان کەسێن سۆشیال میدیایێ بۆ گەفکرن و ناڤشکاندنێ یان بریندارکرنا هەستێن خەلکی بکار دئینن. ب ڤی ڕەنگی چارچووڤێ یاسایی ل هەرێمێ هەول ددەت ژینگەهەکا دیجیتالی یا ساخلەم دابین بکەت کو تێدا ئازادی یا پاراستی بیت ب مەرجەکی نەبیتە ئامرازەک بۆ بنپێکردنا مافێن گشتی و تایبەت.
دو: مافێ بدەستڤەئینانا پێزانینان ل دویڤ یاسایا هەژمار (11) یا سالا 2013
مافێ گەهشتن و بدەستڤەئینانا پێزانینان، ئێکە ژ ستوینێن سەرەکی یێن هەر سیستەمەکێ دیمۆکراتی و ئازادیا ڕادەربڕینێ، چونکو بێی هەبوونا پێزانینێن ڕاست و دروست ئازادیا بەلاڤکرنێ د بیاڤێ دیجیتالی دا دبیتە ئامرازەک بۆ بەلاڤکرنا گۆمان و نەوەییان. ل هەرێما کوردستانێ دەرچوونا یاسایا مافێ بدەستڤەئینانا پێزانینان یا هەژمار (١١) یا سالا ٢٠١٣ پێنگاڤەکا ستراتیژی بوو بۆ ڕێکخستنا ڤی مافی کو ئارمانجا وێ یا سەرەکی تەرخانکرنا ژینگەهەکا شەفافە دا کو وەلاتی و ڕۆژنامەڤان بشێن پێزانینان ژ دامودەزگەهێن حوکمەتێ و سازیێن گشتی وەربگرن. ئەڤ یاسایە د ماددێ چارێ دا ب ئاشکرایی دیار دکەت کو هەر کەسەکێ سروشتی یان مەعنەوی مافێ هەی پێزانینان وەربگریت و کۆپیێن بەلگەنامەیێن فەرمی ب دەست بێخیت، ژ بلی وان بابەتێن کو یاسایێ وەک نهێنیێن دەولەتێ یان پاراستنا ژیانا تایبەت ژێ ڤەدەرکرین ل دویڤ ماددێ 14 ژ ڤێ یاسایێ.
ڕۆلێ ڤێ یاسایێ د گەرەنتیکرنا ڕاستگۆییا ناڤەرۆکا دیجیتالی و سۆشیال میدیایێ دا گەلەکێ بەرچاڤە، چونکو ئێک ژ ئاریشەیێن هەرە مەزن یێن بەلاڤکرنا دیجیتالی، بەلاڤکرنا پێزانینێن سەختە و خاپینوکن کو دبنە ئەگەرێ تێکدانا ڕایا گشتی. ب جهئینانا ڤێ یاسایێ ڕۆژنامەڤان و بکارئینەرێن سۆشیال میدیایێ دشێن پەنایێ ببەنە بەر ژێدەرێن فەرمی بۆ پشتڕاستکرنا هەر دەنگوباسەکی بەری بەلاڤکرنێ. هەروەسا یاسایێ ل دویڤ ماددێ شەشێ، پابەندی ل سەر سازیێن گشتی داناینە کو پێزانینێن خۆ ب ڕێکا مالپەرێن خۆ یێن ئەلکترۆنی بەلاڤ بکەن و بەردەوام ئاپدێت بکەن، ئەڤە ب خۆ خزمەتەکا مەزنە بۆ دابینکردنا داتایێن ڕاست و دروست بۆ ڕاگەهاندنێ. ئەڤ میکانیزمە دبیتە ئەگەرێ هندێ کو ناڤەرۆک سەر بنەمایێ بەلگە و ڕاستیان بهێتە ئاڤاکرن و ئەرکێ ڤێ یاسایێ گوهۆڕینا گۆتگۆتکایە بۆ پێزانینێن زانستی و فەرمی د ناڤ سۆشیال میدیایێ دا.
پشکا دویێ: بەرپرسیارەتیا یاسایی
ژ بەلاڤکرنێ ل سۆشیال میدیایێ:
بابەتێ ئێکێ: بەرپرسیارەتیا سزایی ژ بەلاڤکرنا ناڤەرۆکا دیجیتالی:
ئێک: بەرپرسیارەتیا سزایی ل دویڤ یاسایا هەژمار ٦ یا سالا ٢٠٠٨ێ:
یاسایا قەدەغەکرنا خرابکارئینانا ئامیرێن پەیوەندیکرنێ یا هەژمار (٦) یا سالا ٢٠٠٨ێ ل هەرێما کوردستانێ، ب ئێک ژ کاریگەرترین میکانیزمێن یاسایی دهێتە هەژمارتن بۆ ڕێگریکرنێ ژ تاوانێن دیجیتالی و پاراستنا کەرامەت و ژیانا تایبەت یا تاکەکەسان. ئەڤ یاسایە ل دەمەکی هاتە دەرێخستن کو گەشەکرنەکا بلەز د ئامیرێن پەیوەندیکرن و تەکنۆلۆژیایێ دا پەیدا ببوو، هەروەسا بۆ پڕکرنا وێ ڤالاهیا یاسایی بوو ئەوا کو د یاسایا سزایان دا هەی ل دۆر بیاڤێ ئەلکترۆنی. ئارمانجا سەرەکی یا ڤێ یاسایێ پاراستنا نهێنیێن کەسی، ئازادیێن تاکەکەسی و سیستەم و ئادابێن گشتی یە ژ هەر جۆرە دەستدرێژیەکێ کو ب ڕێکا ئامیرێن پەیوەندیکرنێ و پلاتفۆرمێن سۆشیال میدیایێ بهێنە ئەنجامدان.
ل دویڤ ماددێ دویێ ژ ڤێ یاسایێ، بەرپرسیارەتیا سزایی ب ڕەنگەکێ توند هاتیە دیارکرن، هەر کەسەکێ ئامیرێن پەیوەندیکرنێ بۆ گەفکرن، ناڤشکاندن، یان کرێتکرنا ڕەوشت و کەرامەتا خەلکی بکار بینیت، یان نهێنیێن ژیانا تایبەت و وێنەیێن خەلکی بێ ڕەزامەندیا وان بەلاڤ بکەت، دکەڤیتە ژێر سزایێن ڤێ یاسایێ. یاسادانەرێ کوردستانێ د ڤێ یاسایێ دا سزایەکێ گران دانایە ئەو ژی زیندانیکرنە بۆ ماوێ نە کێمتر بیت ژ شەش هەیڤان و نە پتر بیت ژ پێنج سالان، زێدەباری غەرامەیەکا دارایی کو ژ ئێک ملیۆن دیناران دەست پێ دکەت و دگەهیتە پێنج ملیۆن دیناران، یان ئێک ژ ڤان هەردو سزایان. ئەڤ سزایە وەسا ددەتە نیشادان کو یاسادانەر ب چاڤەکێ مەترسیدار سەحدکەتە خرابکارئینانا سۆشیال میدیایێ، چونکو زیانێن وێ یێن جڤاکی و دەروونی گەلەک د مەزنن.
گرنگییا ڤێ یاسایێ د وێ چەندێ دایە کو چارچووڤێ ئامیرێن پەیوەندیکرنێ بیاڤەکێ بەرفرەهـ ڤەدگریت کو هەمی تۆرێن جڤاکی ژی بخۆڤە دگریت، هەر جۆرە بەلاڤکرنا ناڤەرۆکەکا زیانبەخش، چ تێکست بیت یان وێنە یان دەنگ، وەکو تاوان دهێتە هەژمارتن. لایەنەکێ دی یێ گرنگ یێ ڤێ بەرپرسیارەتیێ ئەوە کو ڤێ یاسایێ پتر تایبەتمەندی دایە بریندارکرنا هەستێن خەلکی و بنپێکرنا نهێنیان، ئەڤە ژی یا جودایە ژ یاسایا کارێ ڕۆژنامەڤانیێ کو سزایێ زیندانیکرنێ تێدا نینە، لەورا گەلەک جاران دادگەهـ پەنایێ دبنە بەر یاسایا هەژمار ٦ بۆ سزادانا وان کەسێن سۆشیال میدیایێ بۆ مەرەمێن نەیاسایی بکاردئینن. ب ڤی ڕەنگی ئەڤ یاسایە بوویە دیوارەکێ یاسایی یێ ب هێز بۆ سنووردارکرنا وان جۆرە ئازادیێن دبنە ئەگەرێ بنپێکرنا مافێن کەسێن دی و تێکدانا ئاسایشا جڤاکی ل هەرێما کوردستانێ.
دو: بەرپرسیارەتیا سزایی د ناڤبەرا یاسایا سزایان یا عیراقی و یاسایا کارێ ڕۆژنامەڤانی دا:
یاسایا سزایان یا عیراقی یا هەژمار (١١١) یا سالا ١٩٦٩ێ، ب بنەمایێ سەرەکی یێ دیارکرنا تاوانێن ئەزماندرێژیێ و ناڤشکاندنێ دهێتە هەژمارتن، کو تێدا جوداهی د ناڤبەرا دو جۆرێن سەرەکی یێن ڤان تاوانان دا هاتیە کرن ئەو ژى: تومەتبارکرن و خەبەرگۆتن. ل دویڤ ماددێ (٤٣٣)، تومەتبارکرن: دانەپالا رویدانەکا دیارکریە بۆ کەسەکی ب ئێک ژ رێکێن ئاشکرا، کو ئەگەر ئەو رویدانە یا راست ژی بیت، ببیتە ئەگەرێ سزادانا وی کەسێ تومەت بۆ هاتییە دروستکرن، یان ببیتە ئەگەرێ کێمکرنا بهایێ وی ل دەڤ خەلکێ وەلاتێ وی. بەلێ خەبەرگۆتن ل دویڤ ماددێ (٤٣٤) بریندارکرنا هەست و کەرامەتا کەسەکی یە ب ڕێکا پەیڤێن نەجوان بێی کو چو ڕویدانێن دیارکری بدەتە پال وی کەسی. یاسایا سزایێن عیراقی بۆ ڤان تاوانان سزایێ زیندانیکرنێ و غەرامێ داناینە و هەژمارتنا ڤان کریاران وەکو تاوانەکا ئاشکرا د حالەتێ بەلاڤکرنێ دا د ڕۆژنامە یان هەر ئامرازەکێ ڕاگەهاندنێ دا، وەکو کاودانەکێ توند دهێتە هەژمارتن کو سزایی گرانتر دکەت.
ل لایەکێ دی، یاسایا کارێ ڕۆژنامەڤانی ل هەرێما کوردستانێ (هەژمار ٣٥ یا سالا ٢٠٠٧) گوهۆرینەکا گەوهەری د فەلسەفەیا سزادانێ دا دروست کریە. ئەڤ یاسایە د ماددێ نەهێ دا، لیستا وان بابەتێن کو بەلاڤکرنا وان قەدەغەیە دیار کرینە، وەکو: سفکاتیکردن ب پیرۆزیێن ئایینی، هاندان بۆ توندوتیژی و ململانێ، یان دەستدرێژیکرن بۆ سەر ژیانا تایبەت یا وەلاتیان. جوداهیا هەرە مەزن ئەوە کو یاسایا کارێ ڕۆژنامەڤانی ل هەرێمێ، سزایێ زیندانیکرنێ بۆ ڕۆژنامەڤانان هەلوەشاندیە و ب تنێ پەنا برینە بەر سزایێن دارایی کو غەرامەیە. ل دویڤ ڤێ یاسایێ، ئەگەر ڕۆژنامەڤان یان پلاتفۆرمەکا ڕاگەهاندنێ ناڤێ کەسەکێ بشکێنیت یان ناڤەرۆکەکا نەیاسایی بەلاڤ بکەت، سزایێ وی ب تنێ غەرامەیە کو دبیت بگەهیتە پێنج ملیۆن دیناران، یان د حالەتێن گرانتر دا دگەهیتە د ناڤبەرا دەهـ ملیۆن بۆ بیست ملیۆن دیناران.
سەبارەت بەرپرسیارەتیا یاسایی، هەردو یاسا تەئکیدێ ل سەر وێ چەندێ دکەن کو بەرپرسیارەتیا تاوانێ دکەڤیتە سەر ملێ نڤیسەرێ بابەتی و سەرنڤیسەرێ سازیا ڕاگەهاندنێ وەک بکەرێن سەرەکی. لێ یاسایا سزایێن عیراقی پتر تایبەتمەندیێ ددەتە مەرەما تاوانکاری، واتە پێدڤیە بهێتە سەلماندن کو نڤیسەری ب مەرەم حەز کریە زیانێ بگەهینیتە ناڤودەنگیا کەسێ دی. د حالەتێ سۆشیال میدیایێ دا، دادگەهـ ڤان بنەمایێن یاسایا سزایان بکاردئینن و هەر بەلاڤکرنەک ل سەر لاپەرێن گشتی وەکو تاوانەکا ئاشکرا دهێتە هەژمارتن، چونکو بیاڤێ دیجیتالی ب بەرفرەهی دهێتە دیتن و کارتێکرنا وێ ل سەر کەرامەتا مرۆڤان گەلەک یا ب مەترسیدارە. ب ڤی ڕەنگی یاسایا ڕۆژنامەڤانی پاراستنەکا پتر ددەتە ئازادیا دەربڕینێ ب ڕێکا نەهێلانا زیندانیکرنێ، بەلێ یاسایا سزایان یا عیراقی وەکو بنەمایەک دمینیت بۆ پاراستنا کەرامەتا تاکی د حالەتێن خرابکارئینانا وێ ئازادیێ دا.
بابەتێ دویێ: بەرپرسیارەتیا مەدەنی
ژ بەلاڤکرنا ناڤەرۆکا دیجیتالی:
ئێک: بنەمایێن بەرپرسیارەتیا مەدەنی ژ ئەگەرێ زیانێن بەلاڤکرنێ:
بەرپرسیارەتیا مەدەنی ل سەر بنەمایێ قەرەبووکرنا ئەو زیانا گەهشتی ژ ئەگەرێ بەلاڤکرنا ناڤەرۆکەکا نەیاسایی ب سەر کەسەکێ دی دهێن. ب جوداهی ژ بەرپرسیارەتیا سزایی کو ئامانجا وێ سزادانا تاوانباری یە، بەرپرسیارەتیا مەدەنی بزاڤێ دکەت ئەو زیانا گەهشتیە زەرەرمەندی ب ڕێکا ماددی یان مەعنەوی بهێتە چارەسەر کرن. داکو ئەڤ بەرپرسیارەتییە هەبیت، پێدڤییە سێ ستوینێن سەرەکی هەبن: شاشی، زیان، و پەیوەندیا هۆکاری د ناڤبەرا شاشی و زیانێ دا. شاشی ل ڤێرێ واتە بەلاڤکەر پابەندی یاسایان نەبوویە یان زێدەگاڤی ل سەر کەرامەتا کەسەکی کریە، یان ژی نهێنیێن تایبەت بێ ڕەزامەندی ئاشکرا کرینە، کو ئەڤە ب خۆ ب شاشیا خەمساریێ یان بەرپرسیاریا خەمساریێ دهێتە هەژمارتن چونکو د ناڤبەرا بەلاڤکەر و زەرەرمەندی دا چ گرێبەستێن پێشوەخت نینن.
زیان د بەرپرسیارەتیا مەدەنی دا بۆ دو جۆرێن سەرەکی دابەش دبیت، جۆرێ ئێکێ زیانا مادی یە، کو زیانەکا بەرجەستەیە و کارتێکرنێ ل سەر سەروەت و سامانی یان داهاتێ مرۆڤی دکەت. بۆ نموونە، ئەگەر بەلاڤکرنا نووچەکێ ساختە ل سۆشیال میدیایێ ببیتە ئەگەرێ هندێ کو بازرگانەک یان کۆمپانیەک بکرێن خۆ ژ دەست بدەت، یان ببیتە ئەگەرێ دویرخستنا کارمەندەکی ژ کارێ وی، ئەڤە هەمی وەک زیانێن مادی دهێنە هەژمارتن و پێدڤیە قەرەبووکرن بۆ هەبیت. یاسایا مەدەنی یا عیراقی (هەژمار ٤٠ یا سالا ١٩٥١) د ماددێ (٢٠٤) دا ب زەلالی دیار دکەت کو هەر دەستدرێژیەکا دبیتە ئەگەرێ زیانەکا مادی بۆ کەسەکێ دی، یێ پابەندە بۆ قەرەبوو کرنێ.
جۆرێ دویێ یێ زیانێ کو ل سۆشیال میدیایێ گەلەک یێ بەربەلاڤە، زیانا مەعنەوی یان ئەدەبی یە. ئەڤ زیانە کارتێکرنێ ل هەست، ناڤودەنگی و پێگەهێ جڤاکی یێ مرۆڤی دکەت. یاسایا مەدەنی یا عیراقی د ماددێ (٢٠٥) دا دیار دکەت کو هەر دەستدرێژیەک ل سەر ئازادی، نامیس، شەرەف، یان ناڤودەنگییا مرۆڤی، یان پێگەهێ وی یێ جڤاکی بهێتە کرن، مافێ قەرەبووکرنا مەعنەوی ددەتە زەرەرمەندی. د ژینگەها دیجیتالی دا، ناڤشکاندن و سفکاتیکردن ب کەسایەتیا مرۆڤان ل بەرچاڤێ هەمی خەلکی، برینەکێ دروست دکەت کو ب پارەی ناهێتە پیڤان، لەورا زێدەباری غەرامە کرنێ، بەلاڤکەر دهێتە نەچار کرن داخوازا لێبۆرینێ بەلاڤ بکەت. یان بڕیارا دادگەهێ د هەمان پلاتفۆرم دا بەلاڤ بکەت وەکو قەرەبوویەکا مەعنەوی.
خالا گرنگ د ڤان بنەمایان دا، هەبوونا پەیوەندیا هۆکاری یە، واتە پێدڤیە بهێتە سەلماندن کو ئەو زیانا مادی یان مەعنەوی گەهشتیە زەرەرمەندی، ب شێوەیەکێ ڕاستەوخۆ ژ ئەنجامێ وێ بەلاڤکرنێ بوویە. ئەگەر زیان ژ ئەگەرەکێ دەرەکی یان شاشیا زەرەرمەندی ب خۆ پەیدا بوویە، وی دەمی بەرپرسیارەتیا مەدەنی ل سەر ملێ بەلاڤکەری نامینیت.
دو: میکانیزمێن قەرەبووکرنێ و مافێن کەسان:
پاراستنا ناڤودەنگ و کەرامەتا مرۆڤی، ژ ئەرکێن سەرەکی یێن سیستەمێ دادوەری یە، چونکو هەر دەستدرێژیەک ل سەر ڤان مافان د سۆشیال میدیایێ دا ب بەرفرەهی بەلاڤ دبیت و زیانێن وێ یێن مەعنەوی گەلەک د گرانن.
قەرەبووکرن ئامرازێ دادگەهێ یە بۆ چارەسەرکرنا زیانان، چ ب نەهێلان یان کێمکرنا وان زیانان. قەرەبووکرن دگەل زیانێ یە، هەبوونا وێ ب هەبوونا زیانێ ڤە یا گرێدایە. پێدڤییە قەرەبووکرن بەرامبەر زیانێ بیت، بێی کو زێدەتر بیت یان کێمتر. یا دروست نینە کۆژمێ قەرەبوویێ پتر بیت ژ قەبارێ زیانێ دا کو نەبیتە سزا یان ژێدەرێ مفایى بۆ زیانڤێکەفتی.
قەرەبووکرن وەسا دهێتە پێناسەکرن کو کۆژمەکێ پارەیە یان هەر ڕازیبوونەکا دی، بەرامبەر وێ خوسارەتییا ب سەر زیانڤێکەفتی دا هاتی و ئەو دەستکەفتێ ژ دەست چووی، لەوا قەرەبوو کرن نە ب تنێ ب پارەى دهێتە کرن بەلکو جۆرەکێ دیتر ژی یێ هەی و ب ڤی رەنگی: د بیاڤێ سۆشیال میدیایێ دا، میکانیزمێن قەرەبووکرنێ دبنە دو جۆرێن سەرەکی: یێ ئێکێ قەرەبووکرنا مادی، نەقدی (ب کوژمەکێ پارەی): ئەڤە ڕێکارێ هەرە بەربەلاڤە ل دادگەهان، تێدا کوژمەکێ پارەی بۆ زیانڤێکەفتی دهێتە تەخمینکرن دا کو زیانێن مادی یێن ژ ئەنجامێ ناڤشکاندنێ پەیدا بووین بهێنە چارەسەرکرن ل دویڤ قه‌باره‌یێ زیانێ و به‌ربەلاڤبوونا بابه‌تی ل سۆشیال میدیایێ، ئەڤ جۆرێ قەرەبووکرنێ ئانکو قەرەبووکرنا نەقدی ئەسلە (بنەمایە) د تەخمینکرنا قەرەبووکرنێ دا بۆ کارێن نەیاسایی. ماددێ (٢٠٩ / بڕگا ٢) دبێژیت: (قەرەبووکرن ب نەقدی دهێتە تەخمینکرن…).
جۆرێ دویێ، قەرەبووکرنا نە نەقدی (ب تشت یان کار): د یاسایا مەدەنی یا عیراقی دا چ ڕێگری نینن بۆ قەرەبووکرنا نە نەقدی. دەقێ ماددێ (٢٥٥ مەدەنی) ب شێوەیەکێ گشتی هاتییە و مەرج نە داناینە کو قەرەبوو ب تنێ ب پارەی بیت کو دبێژیت: (پابەندبوون ب ڕێکا قەرەبووکرنێ دهێتە بجهئینان ل دویڤ وان حالەت و ئەحکامێن یاسایێ دیارکرین). دیسان دەقێ ماددێ (٢٠٩ مەدەنی) ئەرکێ دیارکرنا قەرەبووکرنێ و چەوانییا تەخمینکرنا وێ بەحس دکەت و دبێژیت: (١- دادگەهـ ل دویڤ کاودانان ڕێکا قەرەبووکرنێ دیار دکەت، و دروستە قەرەبووکرن ب قست بیت، یان ب داهاتەکێ ڕێکخستی بیت…. ٢- قەرەبووکرن ب پارەی دهێتە تەخمینکرن، بەلێ بۆ دادگەهێ هەیە ل دویڤ کاودانان و ل سەر داخوازا زیانڤێکەفتی، فەرمانێ بدەت ب ڤەگەڕاندنا رەوشێ بۆ ئەوا بەری هنگی ل سەر، یان حوکمی ب ئەنجامدانا کارەکێ دیارکری بدەت، یان ڤەگەڕاندنا هەمان تشت د تشتیێن هەڤشێوە دا وەکو قەرەبوو). ئەوا ژ ماددێ (٢٠٩) دهێتە تێگەهشتن ئەوە کو قەرەبووکرن دبیت ب پارەی بیت یان نە و د حالەتێ دویێ دا سێ شێواز یێن هەین:
شێوازێ ڤەگەڕاندنا رەوشێ وەک بەری چێبوونا زیانێ.
شێوازێ حوکمکرن ب ئەنجامدانا کارەکێ دیارکری، وەک بەلاڤکرنا بڕیارا دادگەهێ د هەمان پلاتفۆرم دا بۆ پاقژکرنا ناڤودەنگیا کەسان د بابەتێن ناڤشاندنێ دا.
شێوازێ ڤەگەڕاندنا هەمان تشت، د تشتێن هەڤشێوە دا.
پێدڤییە بهێتە زانین کو حوکمکرن ب قەرەبووکرنا نە نەقدی ب تنێ ل سەر داخوازا زیانڤێکەفتی دبیت، چونکو ئەسل ئەوە قەرەبوو ب پارەی بیت ئەگەر زیانڤێکەفتی تشتەکێ دی نه‌خوازیت.
دەرئەنجام:
ل دویماهیا ڤێ ڤەکۆلینێ ئەم گەهشتینە ڤان دەرئەنجامان:
1- سۆشیال میدیایێ هاوکێشەیا کلاسیک یا ڕاگەهاندنێ سەروبن کرییە، وەرگرێ بێدەنگ بوویە بەلاڤکەرەکێ ئەکتیڤ. ئەڤ چەندە بوویە ئەگەرێ پەیدابوونا لافاوەکا پێزانینان کو تێدا جوداهی د ناڤبەرا ڕاستی و درەوێ دا بەرزە بوویە.
2- دەستوورێ عیراقێ بنەمایەکێ ب هێزە بۆ ئازادییا ڕادەربڕینێ ب هەمی ئامرازان، بەلێ ئەڤ ئازادییە یا ڕەها نینە. سنوورێن وێ ل وێرێ ب دویماهی دهێن دەمێ کەرامەتا مرۆڤی، ژیانا تایبەت، ئادابێن گشتی و سیستەمێ گشتی دهێنە بنپێکرن.
3- ل هەرێما کوردستانێ ژ بەر نەبوونا یاسایەکا تایبەت ب میدیایا ئەلکترۆنی و سۆشیال میدیایێ ڤە، دو ئاراستەیێن یاسایی یێن جودا یێن هەین: یاسایا هەژمار (٣٥ یا سالا ٢٠٠٧): کو پارێزگارییێ ل ئازادیێ دکەت و سزایێ زیندانیکرنێ بۆ تاوانێن بەلاڤکرنێ لادایە. دیسان یاسایا هەژمار (٦ یا سالا ٢٠٠٨): کو یاسایەکا توندە و سزایێ زیندانێ هەتا پینج سالان دانایە بۆ گەف و ناڤزڕاندنێن دیجیتاڵی. زۆربەیا تاوانێن سۆشیال میدیایێ دکەڤنە بن سێبەرا ڤێ یاسایا دویێ.
4- دەرئەنجامەکێ یاسایی یێ گرنگ ئەوە کو دادگەهـ بەرێ خۆ ددەتە پلاتفۆرمێن سۆشیال میدیایێ وەک ئامرازەکێ ئاشکرا. لەوا هەر ناڤزڕاندنەک ل سۆشیال میدیایێ وەک تاوانەکا ئاشکرا دهێتە هەژمارتن کو سزایێ وێ گرانتر دبیت ژ ناڤزڕاندنەکێ کو د ناڤبەرا دو کەسان دا ب تنێ ڕووی بدەت.
5- یاسایا هەژمار (١١ یا سالا ٢٠١٣) وەک ئامرازەکێ گرنگ دهێتە هەژمارتن بۆ ڕێگریکرنێ ل دەنگوباسێن سەختە و دابینکرنا شەفافیەتێ و پێزانینێن ڕاست ژ لایێ دەزگەهێن فەرمی ڤە، دشێت ناڤەرۆکا سۆشیال میدیایێ ژ گۆتگۆتکان بەر ب ڕاستییا زانستی ببەت.
6- بەلاڤکەرێ دیجیتاڵی ب تنێ ناکەڤیتە بەر سزایێن غەرامە و زیندانکرنێ، بەلکو بەرپرسیارەتییا مەدەنی ژی دکەڤیتە سەر ملێن وی. دەرئەنجام ئەوە کو زیانڤێکەفتی مافێ هەی داخوازا قەرەبووکرنا مادی و مەعنەوی بکەت بەرامبەر هەر زیانەکا ب ناڤودەنگییا وی کەفتی.
7- قەرەبووکرن ل سۆشیال میدیایێ دشێت نە-نەقدی بیت، وەکو نەچارکرنا بەلاڤکەری ب بەلاڤکرنا داخوازا لێبۆرینێ یان بەلاڤکرنا بڕیارا دادگەهێ د هەمان پلاتفۆرم دا بۆ پاقژکرنا کەرامەتا کەسێ زیانڤێکەفتی.
8- یاسایێن نوکە پتر فوکسێ دئێخنە سەر تاکێ بەلاڤکەر و هێشتا چو یاسایێن نوی نینن بۆ لێپرسینێ ل گەل خودانێن پلاتفۆرمان بخۆ دەما ناڤەڕۆکەکا زیانبەخش بەلاڤ دکەن. لەورا یا پێدڤییە پەرلەمانێ کوردستانێ یاسایەکا هەڤچەرخ دەربێخیت بۆ رێکخستنا بیاڤێ سۆشیال میدیایێ و بەلاڤکرنێن ئەلکترۆنی ب گشتى.
ژێدەر:
1- دەستوورێ عیراقێ یێ سالا 2005ێ.
2- یاسایا مەدەنی یا عیراقی یا هەژمار 40 یا سالا 1951ێ.
3- یاسایا سزایان یا عیراقی یا هەژمار 111 یا سالا 1969ێ.
4- یاسایا كارێ رۆژنامەڤانی ل کوردستانێ یاهەژمار 35 یا سالا 2007ێ.
5- یاسایا قەدەغەکرنا خرابکارئینانا ئامیرێن پەیوەندیکرنێ ل هەرێما کوردستانێ یا هەژمار 6 یا سالا 2008ێ.
6- یاسایا مافێ ب دەستڤەئینانا زانیاریان ل هەرێما کوردستانێ یا هەژمار 11 یا سالا 2013ێ.
7- حرية الصحافة في إقليم كوردستان- العراق (دراسة في ظل القوانين النافذة)، هێرش رەسول، جامعة السليمانية التقنية، 2021، اقلیم کوردستان – العراق.
8- التنظيم القانوني لحرية الصحافة في القانون العراقي واللبناني والايراني، أحمد سلمان شدهان، مجلة الجامعة العراقية، العدد 5 لسنة 2024، العراق.
9- الرأي العام: قراءة نقدية في آليات عمل فيسبوك، عبد المنعم رقاز، مجلة روافد للدراسات والأبحاث العلمية في العلوم الاجتماعية والإنسانية، ٢٠٢٢، الجزائر.
10- حرية الصحافة، خالد صلاح، مركز القاهرة لدراسات حقوق الإنسان، 2007، مصر.
11- السب والقذف (الجرائم المرتكبة عبر شبكة الانترنت)، متعب علي جلوب، جامعة الموصل – كلية الحقوق، 2020، العراق.
12- المسؤولية المدنية لرئيس التحرير عن النشر الصحفي الالكتروني، د. إلهام حامد عبدالمنعم، مجلة العلوم القانونية – جامعة بغداد، ٢٠١٩، العراق.
13- المسؤولية المدنية للصحفي، جنيد محمود إدريس، جامعة الشرق ألاوسط، ٢٠١٨.
14- جريمتي القذف والسب على مواقع التواصل الاجتماعي، د. حسين عبدالله علي، كلية التربية – مجلة علمية محكمة، ٢٠٢٤، العراق.
15- دور حرية الصحافة في حماية حقوق الانسان، لينا حسن كحار، جامعة بابل – كلية الآداب، ٢٠٢٢، العراق.
