پێشگۆتن  

مللەتێ کورد ژی وەکە هەر مللەتەکی ل جیهانێ کولتوور و فۆلکلۆرەکی زەنگین هەیە و هەر دەڤەرەکێ تایبەتمەندییا خۆ هەیە؛ ئەو ژی ل دویڤ جوگرافی و سروشت و ژینگەها وێ دەڤەرێ دمینت. دەڤەرا شنگالێ ئێک ژ وان دەڤەرێن ب ناڤودەنگ و زەنگینە ب فۆلکلۆرێ کوردییێ ڕەسەن؛ بگرە ژ چیرۆک و ستران و داستان و سەرهاتییان؛ سترانا کۆچک و دیوانا ل ڤێ دەڤەرێ ب تەڤ جۆرێن خوە ڤە بوویە پالدەرەک بۆ دیارکرن و نیشادان و تۆمارکرنا چەندین بوویەرێن دیرۆکی؛ ئەو ژی ب ڕێکا کەسێن ب3ەهرەمەند د بوارێ سترانێ دا؛ چونکو هەردەم ل کۆچک و دیوانا و ل هەلکەفتان هاتینە گۆتن تا قووناغا تۆمارکرنێ ب ڕێکا دەنگی، لەورا ئەم دکارین بێژین دئێنە هژمارتن پشکەکا گرنگ ژ کولتوور و فۆلکلۆرێ کوردییێ ڕەسەن. د ڤێ ڤەکۆلینێ دا مە پێکۆل کریە ئاماژێ ب هندەک جۆرێن وان سترانان د نیشادانا بوویەران دا بدەین؛ زێدەباری رۆلێ چەندین سترانبێژێن دەڤەرا شنگالێ د پاراستنا وان دا، هیڤیدارین مە کاریبت خزمەتەکە بچووک بۆ خوەندەڤانێن هێژا بکەین.

پێناسە:

سترانا فۆلکلۆری: ستران ب شێوەیەکی گشتی؛ ئانکو سترانا سەردەم ژ هۆزان و ئاوازێ پێک دئێت و ئەو ژی دبتە چەندین جۆر؛ دلداری، نیشتمانی، دلۆڤانی و ئایینی و… هتد. دبت پتر بۆچوونێن جوداجودا ژی ل سەر سترانا نوو هەبن ژ بەر کو بابەتێ مە یێ سەرەکی ل دۆر سترانا فۆلکلۆری یە دێ د ڤێ پێناسێ دا ڕامانا سترانا فۆلکلۆری دەینە دیارکرن. ستران کەڤنترین پشکا ئەدەبێ فۆلکلۆری یە؛ ئەڤ هونەرە گەلەک ژ کەڤن دا پەیدا بوو، د وی دەمی دا بوو کو هێژ هشیارییا خەلکی د ئاستەکی نزم دا بوو، ل گۆر بۆچوونێن هندەک زانایان ئەڤ پشکا ئەدەبی دگەل کارێ چاندنیێ پەیدا بوویە و د بەر کاری را هاتینە گۆتن و هێدی هێدی بابەتێت دی ژی ب خۆ ڤە گرتینە (رەسوول،1970 :59). د پێناسەکە دی دا خویا دبت سترانا فۆلکلۆری هەلبەست و ئاوازەکە د ناڤ خەلکی دا بەلاڤ دبت و خودانێ وێ نەیێ دیارە، ئانکو سترانا فۆلکلۆری دبتە ملکێ گشتییێ ئەوی مللەتی و سیما و رەهەندێن گشتی یێن ئەوی مللەتی تێدا هەنە و پێ دئێتە ناسین (کۆمەکە ڤەکۆلەران، 2022: :165).

رۆلێ سترانبێژێن دەڤەرا شنگالێ د پاراستنا سترانان دا:

پاراستنا سترانا فۆلکلۆری ئێکە ژ پالدەرێن گرنگ ژ بۆ پتر بەربەلاڤبوونا وێ و دیارکرنا بوویەر و چیرۆک و بابەتێن دەربڕین ژێ هاتییەکرن، دبت هندەک ستران ب رەنگەکی جیاواز ب رێکا سترانبێژێن جودا جودا هاتینە گۆتن و تۆمارکرن؛ لێ هەرچاوا بت هەر دەستەکی بۆ یێن ل پشت خۆ هێلاینە و تا نهۆ ژی دئێنە گۆتن و بۆ دکیومێنتکرنێ ژی مفا ژێ دئێتە وەرگرتن. سترابێژێن دەڤەرا شنگالێ ژ بۆ پاراستن و بەردەوامییا سترانا فۆلکلۆرییا رەسەن پێنگاڤێن باش هاڤێتینە و رۆلەکە باش هەبوویە؛ هندەک ژ وان وەغەرا دوماهیێ کرینە و هندەک د ژیانێ دا ماینە، ئەم د ڤێ کورتە ڤەکۆلینێ دا نکارن ناڤێن هەمووا ب ڕێز کەین داکو ژ ناڤەڕۆکا بابەتی دوور نەکەڤین، لێ دکارین ئاماژێ ب ناڤێ هندەکان بدەین یێن پتر ناڤێ وان دەنگ ڤەداین وەکی؛ برۆیێ شەرقی(1873-1940)، پیر گرۆ(1907-1998)، قەپال دومۆ(1950-1992)، قاسمێ مەیرێ (1927-2001)، خدر فەقیر(1950-2009)، پیر مچۆ(1949-2002)، عیدۆیێ کوتی(1910-1982)، قەوالێ شێخموس(1949-1986)(حمد، 2013 : 9تا ل 45 و 67 تا 75)، حەسۆ گیچۆ(1945-2022) فارس قولۆ(1946-2015) (داود، 2023 : 103تا 108) لەزگین سەیدۆ، خەلەف شنگاری، خەلەف حالی، تەحسین فەقیر خدر و عەلی فەقیر خدر و گەلەکێن دی.

ئاشکرایە هەر سترانەک ل دۆر بابەتەکی دەستنیشانکری هاتییە گۆتن و ئەو ستران د جۆراوجۆرن و هەر ئێک دەربڕینێ ژ تشتەکی جودا دکەت تا کو دبتە پالدەر بوویەرەک پێ بهێتە دیارکرن؛ ئەو ژی ب رێکا هندەک پەیڤێن لێکدای و ئاوازەکە گونجای ل دویڤ جۆرێ سترانێ. ئەڤ ستران ژی دابەش دبنە سەر چەند جۆرا و هەر ئێک گرێدای بابەتەکی یان چیرۆکەکێ یە و ب رێکا وێ بوویەرەک گرنگ هاتییە دیارکرن و دکیومێنتکرن تا ئیرۆ بوویە پشکەک گرنگ ژ فۆلکلۆری ئانکو ئەدەبێ زارەکی؛ وەکی دیرۆکی، ئەڤینی، خۆشمێری، غەریبی، شەڕان …هتد، لەورا ب گرنگ دبینین هەر جۆرەکی ب رێکا پارچەکێ ژ هەر سترانەکێ بدەینە دیارکرن کا چی بوویە پالدەر تاکو ئەڤ ستران ل سەر ڤان بابەتان بهێنە دابەشکرن:

دلداری:

ئەو جۆرێ سترانێ ل دۆر بابەتێن ئەڤینداری دئێنە گۆتن و ناڤەڕۆکا وێ دەربڕینێ ژ چیرۆکەکە ئەڤینیێ دکەت؛ وەکی سترانا فاتما سالح بەگێ؛ ئەو ژی ل دۆر دو کەسا هاتییە گۆتن؛ فاتما سالح بەگێ و ئەحمەد بەگێ کوڕێ عەلی بەگێ؛ ئەڤە ژی پارچەک ژ وێ سترانێ یە:

هەی مێڤانێ مالا بابێ منۆ

سبەیەکە ل هەیڤا ئادارێ

ل سەر ملێت مە هاتی

سبەیەکە گەلەک زەلالە زیزە

مێڤانەکی مالا بابێ منە

ل بەر دلێ من کارا غەزالا

گەلەک شرینە، پر عەزیزە

ئەزێ ڕابم تێشتەکە ژ مێڤانێ مالا خۆ حازر بکەم

ئەزێ نزانم چ لایقە چ جایزە

ئەزێ ژێرا بینم قەیماغێ هلکا

دبسێ ئۆمەریا؛ نیڤشکێ چوڕا؛ ئیمشخانێ(فێقی) چیایێ شنگارێ

ئەگەر مێڤانێ مالا بابێ من قایل بوو قایل بوو؛ ئەگەر قایل نەبوو

ئەزێ بەرسینگ و بەرێ کالێ گەورێ بەیازی ژێرا بقەتینم

ئەزێ سینگ و بەرێ کالێ بەیازی ژ مێڤانێ مالا بابێ خوە رە ڤالا بکەم

ئەزێ بێژم مێڤانۆ گونها تە ل سەر ستۆیێ تە بت

شەڤێ دقولپێ نیڤا شەڤێ

وەرە تاخمێ سینگ و بەرێ فاتما سالح ئاغا وەکی فەرخێت کەوا

وەرە ب جۆتێ مەمکێت فاتما سالح ئاغا بلەیزە(خەتاری، 81،82،83).

دوبەرەکی:

ئانکو دەمێ دو خێل یان دو بنەمال ژبەر هەر ئەگەرەکی هەبت لێکدکەفتن و کەسێن قارەمان و خۆشمێر تێدا پشکدار دبوون و ستران ل سەر دهاتنە گۆتن و ناڤەک بۆ وان د دیرۆکێ دا دهاتە تۆمارکرن؛ وەکی شەڕێ مالا نێسر و مالا قوتۆ؛ ئەڤە ژی پارچەک ژ وێ سترانێ یە:

لۆلۆ ئاغاوۆ لۆلۆ ماقوولۆ

من دیت وەلیفێ ب سێ دەنگا گازی دکە، دبێژێ

نوورێ حزنێ غەزەبێ و ئەمینێ وەیلا م ئاڤا چاڤا ڕژیایێ

ئەز دێن و بالا خوە ددمێ خۆرتێت مالا نێسر

فەرخێت مالا براهیمێ حاجی

ل وێ حافا مەیدانا قێرێ ل ملێ حزنە میرا شەوتی

سبەیە سبە نابە

دخانا سوستەمێت خۆرتێت مالا نێسر

چەپل درێژێت مالا قوتۆ

ل وێ حافا رەجەمێ ل ملێ حزنە میرا شەوتی

ل حافا مەیدانا قیرا وەیلا م ئاڤا چاڤا ڕژیایێ

خۆرتێت مە هەردو عەشیرا

ب خوەدێ تخوومێ مە رەشکۆتا ژێک سافی نابە

سوستەمیەک د دەستێ بابێ غەزەبێ دەیە

ل نیڤا دوژمن دە خەرا بوویە لاوۆ شەڕ پێ نابە(حمد،2021: 59).

فەرمان:

خویایە گەلەک فەرمان و کۆمکوژی ب سەرێ ئێزدیان هاتینە و پتریا وان ژ ئەگەرێ وێ چەندێ بوو دەست ژ ئایین و ئاخ و کولتوورێ خوە بەردەن، لەورا بوویە ئەگەرێ وێ چەندێ ستران پێ بهێنە گۆتن؛ شەڕێ فەریق پاشای ئێک ژ وان سترانایە؛ ل دۆر فەرمانەکێ هاتییە گۆتن دەمێ دەڤەرێت ئێزدییان تووشبوینێ. ئەڤە ژی پارچەک ژ وێ یە:

بەلێ ئەڤە سبەیە دنیا ل مە بوویە وەک تارا بێژینگێ

من دی ئۆسێ مەژدین بابێ کەمال

ب سێ دەنگا گازی دکە سڤۆکێ مەتۆ بابێ بەرجەس

مەحەمایێ عەڤدۆ بابێ سالح

گەلی باب و برا مێر بن مێرچی بن

خەباتەکە مێرا بکن دەست هلینن

چاڤێ خوە ژ نەزاما عەسکەرێ فەریق پاشا مەشکینن

دەستێ خوە ل چەقماقێ تڤنگێ بێشاتاشا بگەڕینن

عەرز و عەیالێ رەنگین ژ دەستێ عەسکەرێ فەریق پاشا بفکینن

ئەزێ ئیرۆ بالا خوە بدمێ

ڤان عەگیدا و خوەشمێرا شێوەرەکە گران د نیڤا خوە دە دانییە

ل ملکێ فەقیرا ل بن دارا زڤنگێ. (شنگالی،2011 : 136)

دیرۆک:

ب ڕێکا هندەک سترانان بوویەرێن دیرۆکی دئێنە پێشچاڤ؛ ژ بەر کو ب هندەک قارەمانان دئێنەگۆتن و ناڤودەنگێ وان دکەڤتە د دیرۆکێ دە و ئەو ستران ژی دبنە پالدەر بۆ بدەستڤەئینانا پێزانینێن دیرۆکی؛ وەکی سترانا ئێزدی میرزا و سترانا شێخ میرزایێ ئاقوونسی و شەڕێ دەلانە و…هتد. ل هێرە ئەم دکارین پارچەکێ ژ سترانا ئێزدی میرزا بدەینە دیارکرن، دەربارەی ئەگەرێ ئەڤ سترانە پێ هاتییەگۆتن دبێژن چاخێ هەولدای باژارێ بەغدایێ ژ دەستێ قزلباشێن عەجەم بینتەدەر، سولتانێ ئۆسمانی (مرادێ چارێ) میرزایێ داسنی خەلات کر و ل سالا (1950ز) دەمێ وی لەشکرێ قزلباشان شکاندی، ئەو کرە پاشایێ مووسلێ(گۆڤارا لالش،2000: 237) ئەڤە ژی پارچەکە ژ وێ سترانێ:

 گەلی برا چەندی سبەیە سەرێ من تێشێ و دلێ من ڤێڕا

من دیت ڤان کافرا ل باژارێ مووسلێ دەوری گێڕا

د دەستێ ئێزدی میرزا کرینە ساتۆر و کێرا

ب کۆتەکی و دارێ زۆرێ سەرژێکرینە حەیدەر و عەمەر

جوهتکێ برایێت کچک، یێت خشیم، یێت دەلال، یێت گوهار زێڕا

من دی جارەکێ شەمسێ ئێزدینە سەرێ من ب گۆری

ژ بەحرا قودرەتێ

قامەکێ ڕۆژهەلاتا ل سەر ملێ میرا کرماشان و خەلاتا…(حمد، 2013: 87).

غەریبی:

ئەڤ جۆرێ سترانا ل دۆر بوویەرێن ب کول و کۆڤان دئێنەگۆتن؛ ب تایبەتی دەما کو یەک ژ کەسوکارێن خوە دوور دبت و هاتن و چۆن د ناڤبەرا وان دا نەبت یان وەغەر کەت و ئەڤە ژی پارچەک ژ وێ یە:

دە لۆلۆ کورمامۆ ڕەشۆ

دە لۆلۆ کورمامۆ ڕەشۆ

وەیلا ل من ڕەزیلێ، ل من ڕەبەنێ

وەلە ل با خودێ نەعەجێبە ل با عەڤدا عەجێبە

ل سەر ڤێ دنێ کو چاوا بووک و زاڤا یێن سێ مەها بوون

ژ کەیفا دلێ خوە ڕا سەرێ زاڤا ل سەر چۆکا خوە دادینێ و د گندڕێ ناسەکنێ

ژ من وەرە خەوکا شێرینێ دلێ من تێ(حەسەن، 2011: 59).

ژێدەر:

 ١) د. عیزەدین مستەفا رەسول، ئەدەبی فۆلکلۆری کوردی، لێکۆلینەوە، (بەغدا: 1970) .

٢) وارهێل عبدالباقی و کۆمەکە ڤەکۆلەران، فۆلکلۆرێ کوردی، سەنتەرێ زاخۆ بۆ ڤەکۆلینێن کوردی، بەرگێ ئێکێ، (2022).

٣) خلف حجی حمد، سترانڤانێت وەغەرکریێت شنگال و بەرخوەدانەکە بێ وێنە، (دهۆک: 2013).

٤) مەروان داود، ئاوازێن هیژیران، (تەهران: 2023).

٥) داود مراد خەتاری، هەر سترانەکێ چیرۆکەک ژ دەڤەرێت شنگال و شێخان، ئەنستیتیویا کەلەپوورێ کوردی.

6) خلف حجی حمد، قەفتەکە نێرگزا ژ باخچێ ڕەنگینێ سترانا چیایێ شنگالێ، چاپا ئێکێ، (2021).

7) خێری شنگالی، ل چیایێ شنگالێ قەبە قەبا کەوێ نێرە، بەرگێ دووێ، (سلێمانی: 2011).

8) ڕێسان حەسەن جندی، لالش و سترانا دیرۆکی یا کوردی، گۆڤارا لالش ژمارە 12، (دهۆک: 2000).

٩) رێسان حەسەن، شنگال وەک قوتابخانا سترانا فۆلکلۆری یا کوردی، (هەولێر: 2011).