گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
دهڤهرا نهێلێ ل سنورێ قهزا ئامێدیێ، پتر ژ (25) گوندان پێكدهێت، پترییا خهلكێ وان پێشمهرگه و كاسبكار و هونهردۆستن. لهوا خهلكێ وێ هزر ل دامهزراندنا تیپا نهێل یا فۆلكلۆرى كر. تیپا نهێل ل سالا 2008ێ هاتییه دامهزراندن، ل وهزارهتا رهوشهنبیرى یا تۆماركرى و دهستویردایه، د سالێن بهرێ دا هاریكارییهك بۆ دهاته كرن، بهلێ مخابن نوكه هاتییه راوهستاندن و وهكو پێدڤى پشتهڤانى لێ ناهێته كرن.
ل رێكهفتى 16ى مهها گولانا بۆری، ئهنیستیتۆیا كهلهپوورێ كوردى ل دهۆكێ سهیرانهك بۆ تیپا نهێل ل دهڤهرا وان رێكخست سهخمهراتى تۆماركرن و دیجیتالكرنا ستران و داوهتێن وێ دهڤهرێ، پتر ژ (20) جۆرێن دیلان و داوهتان هاتنه تۆماركرن، زێدهبارى شرۆڤهكرنا هندهك رهوشت و تیتالێن دهڤهرێ، ههر چهنده دهڤهرهكا زهنگینه و كارێ وان ل ڤێره و د ڤێ سهیرانێ دا ب دووماهى ناهێت، بهلێ ل ههر جههكى و د ههر چالاكییهكێ دا د بهرههڤ و د بهردهوامن.
دەڤەرا نهێلێ خودان بەرهەمەکێ خۆمالی یێ کاریگەر و رهسهنه، چونکى فۆلكلۆرێ نهێلییان ل دەڤەرەکا بەرتەنگ و یا دەستنیشانکری دەستپێکرییە و هاتییە پاراستن، دیسان هەلگرا کۆمەکا واتایێن مرۆڤایەتییە ب تایبەت ژ لایێ رەوشت و تیتالێن جڤاکی ڤە وەک (سەرکەفتن ل سەر زۆلمێ، بابەتێن وەفادارییێ، بابەتێن حەزژێکرنا ئاخێ، مێرخاسی و… هتد). دەڤەرا نهێلێ خودان فۆلکلۆرەکێ ڕهسهنە، چونکو هەلگرا کۆمەکا چیرۆکێن خودان تەڤنێن دیارە، د هەمان دەم دا ژ لایێ دەربڕینێ ڤە، هەلگرا ڕامانێن کویرە.
پڕانییا پهرتووکێن فۆلكلۆرى
ژ گهنجینهیا فۆلكلۆرێ دهڤهرا نهێلییانه!
ئهدیب عهبدوللا، نڤیسهر و ئێك ژ خهمخورێ فۆلكلۆرێ دهڤهرا نهێلییان، كو ب رێیا وى ل ڤێ دووماهییێ گهلهك ژ وى فلوكلۆرى ژ لایێ ئهنیستیتۆیا كهلهپوورێ كوردىڤه هاتییه دیجیتالكرن و ئهرشیفكرن، ههروهسا شییا سهیرانهكا کولتوورێ رێك بێخێت ل گهل تیپا نهێل بۆ تۆماركرنا ستران و داوهتان وهكو ههیى.
ل دۆر ڤێ چهندێ نڤیسهر و فۆلكلۆرزان ئهدیب عهبدوللاى گۆت:
دهڤهرا نهێلێ ب فۆلکلۆرێ کوردی دهڤهرهکا دهولهمهنده، ئهز ب کانییا فۆلكلۆرێ کوردی ل قهلهم ددهم. گهلهك بهلگه ههنه ژ بۆ سهلماندنا ڤێ گۆتنێ کو ئهز دێ تنێ ڤان چهند خالا بێژم: فۆلكلۆرزانێن نهێليیا ب ههردو ڕهگهزانه؛ ژن و زهلام، ب تنێ ژی دبێژن و ب ههڤرا ژی دبێژن، ههمی چهقێن فۆلكلۆری ژ: چيرۆك، سهرهاتى، بهيت، ئهفسانه، ترانه، حهیرانۆك، بهندێن بهرمهشكا، نارينك، پاییزۆك، مهتهل، گۆتنێن مهزنان، شهڤهرۆك و هتد دزانن. ژ لایهك دیڤه، پڕانییا پهرتووکێن فۆلكلۆری ئهوێن سالێن ههشتێيان و هێرڤه هاتينه چاپكرن، مفا ژ گهنجێن نهێلییا وهرگرتینه كو هینگێ گهلهك ژێ قوتابى بوون ل باژێڕێ دهۆكێ دخواند، ئهو تێكستێن فۆلكلۆری یێن هاتينه وهرگرتن و بووینه پهرتووك ژ زاردهڤێ نهێليیان هاتینه وهرگرتن، لێ وهكو پێدڤى ناڤێ نهێلییا و خزمهتا وان نه هاتيیه دياركرن.
رێكخهرێ سهیرانێ پتر گۆت: پشتی کو ب سهدان فۆلکلۆرزانێن دهڤهرێ وهغهركری و گهنجینهیهکا مهزن یا ڤی سامانێ نهتهوهیى ل گهل خۆ بن ئاخ کرى، شوینگرێ وان ئهڤ تیپا نهێلییا مایى، من ب گرنگى زانی پهیوهندییێ ب ئهنیستیتۆتا كهلهپوورێ کوردى بكهم، دهم بۆ دهمى من ئێك ئێكه و دو دو ل گهل خۆ دبرنه ئهنیستیتۆیێ، وان ژى تهخسیری نه کر و گهلهك د ھاریکار بوون ل گهل مه دا ژ بۆ ئهرشیف كرنا ڤى سامانێ پیرۆز ههتا ئاههنگهک ژی ہۆ ڤێ تیپێ داناى و گهلهك دهقێن فۆلكلۆری ژ مرنێ هاتنه ڕزگار کرن، دیسان ب رێكا ههڤال (نهجيب بلاڤهیى)، هژمارهكا باش یا کاسێتێن فۆلكلۆرزانێن دهڤهرێ پاراستینه.
ههبوونا گۆڤارهكا فۆلكلۆرى
ژ كارێن فهره
ههروهسا دا دیاركرن: باشترين رێك ژ بۆ پاراستنا کولتوورى، پێدڤییه سازيیهك بهێته دامهزراندن وهکی یا ئهنیستیتۆیێ و کهساتییێن تایبهت و خهمخورێن فۆلكلۆرى تێدا بهێنه كۆمكرن و دامهزراندن، دویڤچوونا ههمى فۆلكلۆرزانا بکهن کا كێ چ ڤێ مايه، ههمى بهێته تۆماركرن و پاراستن و چاپکرن داكو ئهڤى سامانێ پیرۆزێ نهتهوهیی ژ مرنێ بهێته ڕزگار كرن، ژبلی ڤێ ژى،گۆڤارهکا تایبهت ب ڤى فۆلكلۆرى ڤه بهێته وهشاندن و نيڤهك دهقێن فۆلكلۆری بن و نیڤا دى ژی ڤهکۆلینێن زانستى و ئهكادیمى بن ل سهر وان دهقێن فۆلكلۆرى.
جهمال نهێلى سهرۆكێ تیپا نهێل یا فۆلكلۆرى، دبێژیت: دهست بۆ دەستى ڤان کەسان خۆ کرییە قوربانى هونەرێ رەسەنێ کوردی، ههمى جهێ رێزێ نه، بەلێ مخابن جهێن پهیوەندیدار خۆ لێ ناکەنە خودان، بەس وەختێ وانا بڤێت؛ مه بۆ خۆ بکار دئینن و گهلهك سۆزا ددەن، بەلێ مخابن پشتی کار ب دویماهیک دهێت، داخازێن مە دهێنە ژبیرکرن. مخابن، ل چ دهڤهرێن کوردستانێ وەک تیپا نهێل یا فۆلکلۆری نینن، کو هونەرێ رەسەنێ کوردی پاراستی و خۆ لێ کرییە خودان.
تیپا نهێل كارهكێ مهزن بۆ دهڤهرا ئامێدیێ دكهتن
ئهندامێن وێ خهلكێ گهلهك گوندانه و پێكڤه كار دكهن
وهلید یوسف، ڤهكۆلهر ژ ئهنیستیتۆیا كهلهپوورێ كوردى، نوینهرێ ئینستیتۆیێ ل گهل سهیرانا بۆ تیپا نهێل هاتییه رێكخسستن، ل دۆر كارێ وان گۆت: دهربارهى كارێ مه بۆ فۆلكلۆرێ كوردى، ل ههمى دهڤهران ئهم كار تێدا دكهین، ئهڤرۆ ل دهڤهرا نهێلییان د ئامادهینه، داوهت، سهرهاتى، مامك و حهیرانۆك، ستران و چیرۆك، ههمى بوارێن فۆلكلۆرى یێ دهڤهرا نهێلێ ئهم تێدا كار دكهین، كو کولتوورهكێ گهلهك دهولهمهنده. تیپا نهێل كارهكێ مهزن بۆ دهڤهرا ئامێدییێ ههمییێ دكهتن، چونكى یێن گهلهك گوندا (ڕهشاڤه، بهلاڤه و گوههرزێ) پێكڤه كار دكهن و ئهندامێن چالاكن د ڤێ تیپێ دا، ههر گوندهكى هندهك كهسێن وان تێدا ههنه.
د ڤێ سهیرانێ دا، ئهم سترانێن وان تۆمار دكهین و پاشى دێ كهینه نڤیسین ژى، ل پاشهرۆژێ دێ بنه ژێدهرهكێ باش، نفشێ داهاتى و مامۆستایێن زانكۆیێ دێ مفاى ژێ بینن و ڤهكۆلینان ل سهر كهن. ئهڤ بهرههمه وهكو پهرتووك ژى دێ هێنه چاپكرن.
ماندیبوونا ئهندامێن تیپا نهێل، خزمەتەکا مێژوویی یا مەزنە
بهار عهلى حاجى، ڕێڤهبهرا ئینستیتۆیا كهلهپوورێ كوردى ل پارێزگهها دهۆكێ، ههتا نوكه وهكو ئهنستیتۆ شیاینه گهلهك كارێن بهركهفتى بۆ تیپا نهێل ئهنجام بدهن، ل دور وان كاران؛ گۆت: پرۆژەیێ تۆمارکرنا داوەت و سترانێن فۆلکلۆری ل دەڤەرا نهێلێ، ب مەرەما پاراستنا ڕەسەنایەتییا کەلتۆرێ کوردی، ئەنیستیتۆ ب هەماهەنگی ل گەل تیپا نهێل یا کەلتۆری، سەرەدانەکا مەیدانی بۆ دەڤەرا نهێلێ ئەنجام دا. ئهڤ سهیرانه دبوو چهند تهوهر، تەوەرێ ئێکێ: تۆمارکرنا ستران و داوەتان، چەندین ستران و داوەتێن فۆلکلۆری ژ لایێ تیپا ناڤهاتی ڤە هاتنە پێشکێشکرن. ئەڤ کارە ب شێوەیێ دەنگ و ڕەنگ (ڤیدیۆیی) هاتە دۆکیۆمێنتکرن دا کو بۆ نفشێن داهاتی ب مینیته پاراستی. تەوەرێ دویێ: ناسنامەیا جلكێن کوردی. دروستکرنا چۆخکێ کوردی، دیدار د گەل کەسانێن شارەزا هاتنە ئەنجامدان و قووناغێن چێکرنا وی ب ڕوونی هاتنە شرۆڤەکرن.
شێوازێن گرێدانا دەرسۆکان، بەحس ل شێوازێن جودا و ڕامانا هەر شێوازەکێ ل دەڤەرا نهێلێ هاتە کرن و ب شێوەیێ دەنگ و ڕەنگ هاتنە ئەرشیفکرن.
ب ڕێكا گۆڤارا (مهتین)، سۆپاسییهكا تایبەت و دهستخۆشیێ ئاڕاستەی ئهندامێن تیپا نهێل یا فۆلكلۆرى دکەین بۆ کۆمکرن، ئەرشیفکرن و پاراستنا فۆلکلۆر و کەلتوورێ مە یێ ڕەسەن. ماندووبوونا وان خزمەتەکا مێژوویی یا مەزنە. پێشکێشکرنا ستران و داوەتێن فۆلکلۆری و بۆ هەماهەنگیا وان یا بەردەوام د سەرئێخستنا ئەڤی پرۆژەیی دا. دەستخۆشییەکا بێ دووماهى ئاڕاستەی کارمەند و تیما مەیدانی یا ئەنیستیتۆیا کەلەپوورێ کوردی دکەم، ئەوێن کو دەم و وەختان نانیاسن و ب شەڤ و ڕۆژ د دلسۆزن بۆ كارێ خۆ.
ههروهسا ل دۆر پرۆژهیێ وان ئهرشیفكرنا بهرههمێن دهڤهرا نهێلێ، بهار خانمێ ئهو كار ل سهر چهند خالان پارڤه كر و گۆت:
١- دۆکیۆمێنتکرنا مێژويا سترانبێژ هەلالا بەرچی: ئەم وەک ئەنيستیتۆ شیياینە سترانێن هونەرمەند و سترانبێژا مەزن هەلالا بەرچی کۆم بکەین. بۆ ڤێ مەبەستێ چەندین جاران مە سەرەدانا مالا وێ کرییە و کارەکێ مەیدانی یێ بەرفرەهـ ل سەر هاتییە کرن. بەرهەمێ ڤی کاری پێکدهێت ژ: چاپکرنا پەرتووکەکێ ل دۆر ژیان و هونەرێ وێ. بەرهەمهێنانا سی دی (CD)یەکا دەنگی. چێکرنا فیلمەکێ دۆکیۆمێنتاری ل سەر ژیان و مێژوويا وێ یا هونەری.
٢- تۆمارکرن و کليپکرنا سترانێن داوهتان (شەهیانان):
مە دەنگبێژێن دەڤەرا نهێلێ ئيناینە ستودیۆیا ئەنيستیتۆیێ و چەندین جاران دەنگێ وان و سترانێن داوهتێن رەسەن یێن دەڤەرێ مە تۆمارکرینە. پاشى تیما مە چوویە ناڤ دەڤەرا نهێلێ و ئەو دەنگێن د ستۆدیۆیێ دا هاتینە تۆمارکرن، ل گۆڕ شێوازێ تایبەت یێ گرێدانا داوهتێن دەڤەرێ (کو هەر جۆرەک جودا هاتییە نیشادان)، مە ل ناڤ سروشتێ دەڤەرێ کليپکرینە. دو جارا هاتينه ناڤ ستوديۆيێ، دو جارا چووينه دهڤهرا نهێلێ، ژ وان دهنگبێژێن داوهتان ئهڤهنه: (محسن کورکۆیی، بەهزاد ئیبراهیم، نەجیب بلاڤەیی، حەکیم مستەفا، رەشید بناڤی، فەریق بەخشی، نەزمی مەسیحا، محەمهد ئەمین ڕەشاڤەیی، ئیبراهیم گوهەرزی و سالح سەلیم).
٣- ئەرشیفکرنا سترانێن ژنان یێن دەڤەرێ:
بۆ پاراستنا پشکا هونەری یا ژنان د کەلەپوورێ نهێلێ دا، مە مێهڤانداریيا هەردو ژنە دەنگبێژێن دیار (پەریخان خانم) و (زەهرا خانم) ل ئەنيستیتۆیێ کرییە، ئەو سترانێن دەڤەرا نهێلێ یێن کو ژن ل دەمێن جودا دا؛ دبێژن، مە ب شێوازەکێ زانستی ئەرشیف کرینە.
٤- پرۆژەیێ تایبەت یێ هونەرمەند و پێشمەرگە (ئیبراهیم رەشاڤەیی):
نوکە ئەم کار ل سەر پرۆژەکێ مەزن دکەین تایبەت ب مێژوويا پێشمەرگە و هونەرمەندێ کۆچکری (ئیبراهیم رەشەڤایی)، بۆ ڤێ مەبەستێ: مە دیدار ل گەل ههڤچەپەر، هەڤال و بنەمالا وی ئەنجام داینە. دەنگبێژێن گوندێ ڕەشاڤه مە مێهڤان کرینە، کو ل ڤێرێ مامۆستا (ئەدیب عهبدوللا) هاریکارەکێ مەزن بوو ل گەل مە دا بۆ ئینانا ڤان هونەرمەندان. مه ل بەرە د پاشەرۆژەکا نێزیک دا، پەرتووکەک و ئەلبۆمەکا تایبەت بۆ مێژوويا ئیبراهیم ڕەشەڤایی دروست بکەین.
٥- دیجیتالکرنا کاسێتێن فۆلکلۆری یێن دەڤەرێ: ئهم شیياینە نێزیکی (١٠٠) سەد کاسێتێن دەنگى یێن هێژا (نەجيب بلاڤهیى)، یێن دەڤەرا نهێلێ کۆم بکەین، کو ل مالا خۆ پاراست بوون. مە دەست ب دیجیتالکرنا وان کرییە داكو ژ ناڤ نهچن و د پاشەرۆژێ دا ل دويڤ دەم و پرۆژهیێن جودا کار ل سەر ڤان کانيیا دەنگان بکەین، کو پێکهاتینە ژ: سەرهاتی، چیرۆک و سترانێن رەسەن یێن دەڤەرێ.
٦- پرۆژهیێ ئینسایکلۆپیدیایا فۆلكلۆرى يا دهڤهرا نهێلێ: نڤيسەر (قەهرەمان) کار ل سەر کۆمکرن و نڤيسینا (٤٠) پەرتووکان ژ چیرۆک، ستران و ئەفسانەیێن دەڤەرێ کرییە. مە وەک ئەنيستیتۆ ئەڤ کارە وەک پرۆژە وەرگرتییە دا کو د داهاتی دا بکهینە ئینسایکلۆپیدیایەکا مەزن یا فۆلكلۆری تایبەت ب دەڤەرا نهێلێ ڤه.
٧- ستران و ئاوازێن دوزەلێ: مە چەندین جاران ئامێرێ (دوزەلێ) ب شێوازەکێ مەیدانی و ستۆدیۆیی بۆ (دودك) دوتكبێژێن دێرین یێن دەڤەرا نهێلێ ژ وانا (محهمهد تاهر، سدقی نهێلی)، مە چهند جاران تۆمار کرینە، چونکی دوزەل ئێکە ژ گرنگترین و کەڤنترين ئامێرێن مۆزیکا فۆلكلۆری کو ئاوازێن وێ گرێدانەکا بهێز ب رەسەناتیيا دەڤەرێ ڤە هەیە.
٩ – بۆ چیرۆک و سەرهاتيیان، مە چیرۆکبێژ (شەمسەدین بلاڤەیی و محهمهد ئەمین نهێلی) چەند جارا ل ستودیۆیێ مێهڤان کرینە، هەروەسا کارێ مهیدانی ل مالێن وان مێهڤان بووینە. ئهم شیياینە فلمهکێ ل سەر دەڤەرا نهێلێ دروست بكهين ل گەل دروستکرنا (١٠) کلیپێن جۆرێن داوهتێن دەڤەرا نهێلێ.
تیپا نهێل قوتابخانهكا زیندى یا پاراستنا ناسنامه و رهسهناتییا دهڤهرێ یه
ههروهسا ل دور تیپا نهێل، بهار خانمێ گۆت: تیپا نهێل نە تنێ دۆزەکا هونەريیە، بەلکو قوتابخانەکا زندی یا پاراستنا ناسنامە و رەسەناتيیا دەڤەرێ یە. کار و خەباتا ڤێ تیپێ د درێژاهیيا مێژوويا خۆ دا، سەلماندیيه لایەنەکێ هەرە گرنگ یێ پاراستنا کهلتوورێ دەڤەرێ بووینە ژ بەرزەبوون و شێواندنێ.
ئەم وەک ئەنيستیتۆیا کەلەپوورێ کوردی، گەلەک ب چاڤەکێ مەزن و ب بهێز تەماشەيی کارێن ڤێ تیپێ دکەین. د دەمەکی دا کو گەلەک جاران هونەرێ مۆدێرن یان کهلتوورێ هاوردەکری گەفێ ل هونەرێ رەسەن دکەت، هەبوونا تیپا نهێل و بەردەوامبوونا وان ل سەر شێوازێ کهلتۆری یێ دروست (چ د چیرۆک و سترانا، داوهتان، یان د لبەرکرنا جلك و گرێدانا دەرسۆکێ دا)، ئەرکێ مە هەمیانە دۆستێن کەلەپووری و دامودەزگایانە کو پشتەڤانيیا ڤان خەمخۆران بکەین، دا کو ئەڤ کانیيا زەنگین بۆ نفشێن پاشەرۆژێ ب پاقژی بمینیت.
بۆ هندێ کو کهلتۆر و رەسەناتیيا دەڤەرا نهێلێ و کارێن ڤێ تیپێ پتر بهێنە پاراستن و گەشەپێدان، خانم بهارێ پێشنیاز کر ئەڤ پێنگاڤە د پاشەرۆژێ دا بهێنە هاڤێتن:
ئێک: پشتەڤانیيا دارایی و مەعنەوی یا بەردەوام:
پێدڤییە لایەنێن پەیوەندیدار و دەزگەهێن کهلتۆری پشتەڤانيیەکا جێگیر بۆ تیپا نهێل دابین بکەن، دا کو بشێن بەرهەمێن خۆ یێن شانۆیی و فۆلكلۆری پەرەپێبدەن و پشکداريیێ د فێستیڤالێن نەتەوەیی و نێڤدەولەتی دا بکەن.
دو: ئاڤاکرنا (کۆچکا فۆلكلۆری یا نهێلێ) ل باژێڕێ مێژوویی یێ ئامێدیێ:
پێدڤییە جهەکێ فۆلكلۆری یێ تایبەت ب شێوازێ (کۆچک) ل باژێڕێ ئامێدیێ بۆ ڤێ تیپێ بهێتە دابینکرن، چونکی ئامێدیيێ جهەکێ ستراتیژی و گەشتیاری یێ مەزنە و سالانە سەرەدانا پێلێن مەزن یێن گەشتیاران بۆ دهێت. ئەڤ کۆچکە دێ بیتە ناڤەندەکا زندی؛ ژ لایەکێ ڤە دێ بیتە بنکەیێ کار و راهێنانێن تیپێ، ژ لایێ دیڤە دێ چیتە د ناڤ ڕابەرێ گەشتیاری یێ دەڤەرێ دا. دەمێ گەشتیار دهێنە ئامێدیيێ و سەرەدانا ڤێ کۆچکێ دکەن، تیپا نهێل دێ ب شێوازەکێ زندی و ڕاستەوخۆ (ب تایبەت ل دەمێ ئێڤاریيان) نماییشێن داوهتێن رەسەن، ژەنینا ئامێرێ دوزەلێ و گۆتنا سترانێن فۆلكلۆری پێشکێش کەت. ئەڤە دێ بیتە ناڤەندەکا کهلتووری یا گەلەک سەرنجڕاکێش کو گەشتیار تێدا هەست ب وێ ڕەسەناتی و کهلتوورێ زەنگین یێ دەڤەرا نهێلێ و بەهدینان بکەن.
پێدڤییه بنگهههكێ كهلهپوورى بهێته دانان
دا كهلهپور و کولتوورێ وێ دهڤهرێ بهێته پاراستن
بژیان سهبرى مهسیحا، نڤیسهر و چیرۆكنڤیس، ژ مالباتهكا فۆلكلۆرزان، ژ وهلاتێ بریتانیا (لهندهنێ) د پهیوهندییهكێ دا ل گهل مه، گۆت:
گرنگیدان ب دهڤهرا نهێلییا و فۆلكلۆر و کولتوورێ وێ دهڤهرێ، دێ خزمهتهكا مهزن بۆ کولتوورێ كوردى ب گشتى هێتهكرن، چونكو ئهو دهڤهر ب كانییا فۆلكلۆرێ كوردى دهێته نیاسین. ب دیتنا من تۆماركرنا چهند بهرنامهیهكان وهكو دهنگ و ڕهنگ خزمهتهكا زۆر باشه، بهلێ یا ژ وێ گرنگتر ئهوه كو نه ب تیپهكا هونهرى، بهلكو پێدڤییه سهنتهر یان بنگهههكێ كهلهپوورى ل وێ دهڤهرێ بهێته دانان و ڤهكرن، دا بشێت باشتر و كویرتر خزمهتا وێ دهڤهرێ بكهت، ههر تشتهكێ گرێدایى كهلهپور و کولتوورێ وێ دهڤهرێ ب ڕێیا وى سهنتهرى بهێته پاراستن، كو هندهك ژ وان كار و رهوشت و تیتالان، كارسازییان، زێدهبارى فۆلكلۆرێ دهڤهرێ یێ بهر ب نهمانێ دچیت، كو چهند كهسهك وهغهرێ دكهت، گهنجینهیهكێ ل گهل خۆ دبهت، چونكى ههر ئێكى ژ خهلكێ وێ دهڤهرێ، سینگێ وى خزینهیهكا تژى دڕ و مرارى یێن وى کولتوورى و فۆلكلۆرى نه ژ ههر چق و تایهكێ فۆلكلۆرى مرۆڤ بگریت، ههر كهسهك گهنجینهكه و باوهر ناكهم تشتهكێ فۆلكلۆرى ههبیت كو ئهو كهس نهزانن.
تیپا دهۆك یا هونهرێ مللى و مفا وهرگرتن ژ كهلهپوورێ دهڤهرا نهێلێ
تیپا دهۆک یا هونەرێ مللی هەر ژ دەستپێکا دامەزراندنا خۆ (سالا ١٩٩٧) تاکو ئەڤرۆ، شییاینە چەندین تابلۆیێن هونەری بەرهەم بینین وەک تابلۆیێن نیشادانێ، هەلگرێن چیرۆکان، کهلتۆر و لەشکری، ل سەر ئاستێ کهلتۆرێ کوردی ب گشتی و بەهدینان ب تایبەت ، ئەو تابلۆ ژی ئەڤەنە: (زەمبیلفرۆش، چوخۆ، سەما ڤیانێ، هەڤڕکی، چارۆکێ، شڤان و بێری، مەم و زین، گولبهار، مامر، پێکڤەژیان، سەما پێشمەرگەى، سۆرانی، شاهی، دیلانێن کوردی، تابلۆیا بیانی)، زێدەباری ئەڤێ چەندێ ژبەر زەنگینییا فۆلكلۆرێ کوردی، ئهو شیاینە چەندین پانوراما و داستانێن گرێدایی بابەتێن نیشتمان پەروەرییێ بەرهەم بینین، وەک: (داستانا کوردستانێ، ئەنفال، شنگال، نیشتمان، ئاخ، ژنێن کورد، برینا بێ خوین و ئەفسانا پێکڤەژیانێ).
تیپا دهۆک یا هونەرێ مللى ژ چەندین پشكێن جودا پێکهاتییە، هەر پشكەکێ ئەندام و فەرمانبەرێن خۆ یێن تایبەت هەنە. (٥) کەس وەکو دەستەیا رێڤەبەر، (١٠) کەس وەک مۆزیکژەن، (٣) ڕاهێنەر، (١٤) سەماکارێن کوڕ، (١٠) سەماکارێن کچ، واتە سەرجەمێ گشتی یێ ئەندامێن دەستەیا ب رێڤەبرن و کارێن هونەری د بنە (٤٢) کەس. نوکە وهكو تیپەکا فەرمی یە ب شێوەیێ گرێبەسته ل حکومەتا هەرێما کوردستانێ یه. وەزارەتا رەوشەنبیری و لاوان و رێڤەبەریا گشتی یا رەوشەنبیرییا دهۆکێ پالپشتییا وێ دکهن.
هونەرمەند ئەحمهد مشەختی، مامۆستا ل زانکۆیا دهۆکێ و سەرۆکێ تیپا دهۆکێ یا هونەرێ مللی ل دۆر وان خالێن بوینە هاندەر کو خۆ ژ بەشەکێ بچویکێ فۆلكلۆرێ زهنگینێ دەڤەرا نهێلێ بکەنە خودان و د تابلۆیێن خۆ یێن هونهرى دا بهرجهسته بكهن، دبێژیت: پێدڤییه خۆ ل پاراستنا فۆلکلۆرێ کوردی بکەینە خودان، ب تایبەت ئەو دەڤەرێن خودان خاسیەتێن گرنگێن پاراستنا ناسنامەیا نەتەوەیی لێ دمشه، بێگومان دەڤەرا نهێلێ ئێک ژ ئەوان دەڤەرانه، لەورا هەژی گۆتنێ یە بێژین پڕانییا کەسانێن بسپۆر د بوارێ (رێڤەبرن و دەرهێنان و کوریۆگرافیا و نڤیسین و سەماکار) یێن تیپا دهۆک یا هونەرێ مللی د مەلەڤانن د کهلتورێ پیرۆزێ دەڤەرا نهێلێ دا، ژبەر ئەڤان خالێن ل خوارێ دیارکری تیپا دهۆک د دیتنا خۆ یا زانستی دا، هەولدایە رابیت ژ بۆ پاراستن و مفا وەرگرتنا بەشەکێ ژ کهلتۆرێ دەڤەرا نهێلێ.
ئەڤی فۆلکلۆری پەیوەندییەکا راستەوخۆ ل گەل دانەنیاسینا ناسنامەیا نەتەوەیی هەیە، زێدەباری جهێ خۆ د بیردانکا کۆمێ دا کرییە، چونکى د هەمی خۆشی و نەخۆشییان دا، ئەڤ دەڤەرە شییایە فۆلكلۆرێ خۆ بکەتە پشكەک ژ ژیانا رۆژانە، باشترین نموومە شۆڕشێن کوردی ئەڤێن ل دەڤەرا نهێلێ هاتینە ئەنجامدان د ئەرشیفێ هەیی دا دیار دبیت کو ستران و دیلان و سەمایێن ئەڤێ دەڤەرێ پشكەکا سەرەکی بوون د سەرکەفتنێن ئەڤان شۆڕشان دا، لەورا شیایە ببیتە پشكەک د مێشکێ کۆمێ یێ جڤاکا کوردی دا.
ئەڤ فۆلكلۆره خودان بوهایێن جڤاکییە، دێ بینین ستران و دیلانێن تاییبەت یێن گرێدایی کار و پیشەیێن رۆژانە ل ئەڤێ دەڤەرێ هەنە، زێدەباری هەبوونا ب سەدان سەرهاتی و پەندێن گرێدایی پەروەردەکارییا زارۆیان، دیسان هەبوونا چەندین جۆرێن جودا جودا یێن دیلانان.
فۆلكلۆرێ ئەڤێ دەڤەرێ یێ بەرنیاسە ب هەبوونا (ستاتیکایێ) جوانییێ، جوانی خالەکا جەوهەرییە د فۆلكلۆرێ ئەڤێ دەڤەرێ دا؛ ب تابیەت ژ لایێ دیتنێ و گوهلێبونێ ڤە وەک (راپێچانا ژن و زەلامان، گونجاندنا رەنگان، هەبوونا ریتمێن جودا جودا، هەبوونا سەرهاتی و گوتنێن پڕی هارمۆنی).
– ب دیتنا ته ئهو كارێ بۆ كۆمكرن و تۆماركرنا وى کولتوور و فۆلكلۆرێ دهڤهرێ هاتییه كرن، شییاینه چهندهكێ ژێ ژ ناڤچوونێ ڕزگار بكهن؟
– ل گور دیتنا مە؛ تا نوکە ئەو کارێن هاتینە ئەنجامدان ژ بۆ مەبەستا پاراستنا ژ ناڤچوونا فۆلكلۆری د ئاستێ پێویست دا نە بووینە، چونکو ئەڤ کارێ پیرۆز د شییان دا نینە ب رێیا کەسۆکی و گرۆپ و سازییێن بچویک بهێتە ئەنجامدان، لەورا پێدڤییه د ئەجیندا و پلانا حکومەتا هەرێما کوردستانێ و تایبەت وەزارەتا رەوشەنبیری و لاوان دا، پلانەک بهێتە دارێژتن بۆ ئەڤێ مەبەستێ، نەخاسمە پشتی پێشکەفتنا تەکنۆلۆجیایێ و پەیدابوونا ژیرییا دەستکرد، نوکە دونیا هەمی هەڤڕکییێ ل سەر پاراستنا ناسنامەیێ دکەت، لەورا هەکەر بۆ خەلکی جارەکێ پێدڤى بیت، بۆ مە دوجارا ئەڤ کارە پێدڤییە، ژ لایێ (راگەهاندنا پرۆژەیێن تایبەت بۆ پاراستنا کهلتۆری، هەبوونا فێستیڤالێن لوکال، بەرنامەیێن تێلهفزیۆنی یێن تایبەت ب فۆلكلۆری ڤە، گێرانا کۆنفرانس و دیبەیتان، هتد…).
ئهندامێن تیپا نهێل چ دبێژن و داخوازییێن وان چ نه؟
حهكیم نهێلى، ئهندامێ تیپا نهێل:
ل دهستپێكێ ئهم (10) ئهندام بووین، پاشى بووینه (25) و هندهك ئهختیار مه یێن ههین كو نهشێن ههمى كارا برێڤه ببهن، گهلهك جاران ئهم بێهنڤهدانا ددهینێ، ئهم ئهڤێن دیتر (10) ئهندام د بهرههڤین خزمهتا فۆلكلۆر و کولتوورێ كوردى بكهین تایبهت بۆ دهڤهرا مه یا نهێلێ، كو ب كانییا فۆلكلۆرێ كوردى دهێته نیاسین. مه پشكدارییا د گهلهك جۆرێن چالاكییان دا ل چهندین دهڤهران دا كرىیه، ئهم ههر یێن ئێكێ بووینه و دێ ههر یێن ئێكێ بین!!. ههمى جۆرێن ستران و داوهتان دزانین، سترانێن داوهتان، بهیتان، سهرهاتییان، نارینك و حهیرانۆكان، نێزیكى (21) جۆرێن داوهتان ئهم دزانین.
داخوازا مه ئهوه جههك، بنگهههك بۆ مه بهێته دانان و ڤهكرن و پشتهڤانى لێ بهێتهكرن، دا بشێین ڤى کولتوورى بپارێزین و ژ مرنێ بهێته ڕزگار كرن، داكو ب ڕێكا وى بنگههى بشێین نفشێن داهاتى فێر بكهین و چونكى پشتى مه دا ئهڤ کولتوورێ ههر بمینته ساخ.
مهجید بلاڤهیى، ئهندامێ تیپا نهێل:
مخابن و جهێ داخێ یه، گهلهك تشت مه گۆتن و ئهمێ دكهین و بهردهوامین ل سهر كارێ خۆ، لێڤهنابین ژى، بهلێ ههتا نوكه دڤێت خۆ لێ بكهنه خودان، ئهم گهلهك تشتا یێ دكهین و دبێژین، بهلێ رۆژ بۆ رۆژێ یێ دهێته مراندن، ئهم حهز دكهین ئهڤ کولتووره بهێته پاراستن، دهڤهرا نهێلێ دهڤهرهكا زهنگینه.
زههرا نهێلى، ئهنداما تیپا نهێل:
ب ڤى كارێ ئهم دكهین، گهلهك پێ د دلخۆشین، ئهڤه مللهتێ مهیه و دێ خزمهتا مللهتێ خۆ كهین، ئازادییهكه بۆ مه، ئه مپێ د كهیف خۆشین، مه ستران گۆتن چونكى ئهم نهشێین داوهتان بكهین. د بهرێ دا مه ب تنێ نهێلییان، مه (10) ژن ههبوون دستران دگۆتن، وهكى (ههلالا بهرچى، فاتێ، لهعلێ یا دوشا من، هیرێ، مریهم و … ). سرانبێژێن مه پترییا وان وهغهر كرن، ئهز ب تنێ یا مایم و ل ڤى ژییێ خۆ ئهزا سترانا دبێژم دا فۆلكلۆرێ مه بهرزه نهبیت.
د. نزمى مسیحا، ئهندامێ تیپا نهێل:
پهیڤا مۆزیك، پهیڤهكا ڕهسهن یا زمانێ كوردییه، داڤێن ئامیرێن مۆزیكى ژ موى یێن ههسپى نه، دهمێ تشتهكى ڤێڕا دهینن و دبهن، دبیته داڤ داڤ و دهنگهكێ زراڤ ژێ دهێت، لهوا دبێژمێ مۆزیك (موى+ یك).
ئهندامهكێ دى یێ تیپێ، گۆت:
پێدڤییه کولتوور بهێته پاراستن، بۆ نموونه دهمێ دبێژین ئاكرێ، ئێكسهر جهژنا (نهورۆز)ێ دهێته پێشچاڤ، دهمێ دبێژن دهڤهرا نهێل، كو دهڤهرهكا زهنگینه ب هونهرى و کولتوورى، فۆلكلۆرێ وێ دهێته پێشچاڤ.
