هەکەر تو گەهشتبییە وی ئاستی کو هەست پێ بکەی ژیانا تە د بازنەیەکا دائێخستی دا کورت بوویە؛ ڕابوون ژ خەو، چوون بۆ سەر کارێ خۆ یان زانکۆیێ و پاشی زڤڕین بۆ مالێ و دوبارە نڤستن ل بەر شاشەیا تەلەفۆنێ. هۆسا ب مخابنی ڤە، دڤێت بێژم: تو بوویە نێچیرا خەفکا دوجهی.

خەفکا ژیانا دوجهی:

دەربارەی ڤێ قەیرانا سەردەم و ڕۆتینێ بێزارکەر، کۆمەلناسێ ناڤدار (ڕەی ئۆلدێنبێرگ) هۆشداریێ ددەت و دبێژیت: تو هێدی هێدی یێ گیانێ خۆ یێ مرۆڤایەتی و جڤاکی ژدەست ددەیی و یێ دبییە ئامیرەکێ بەرهەمهێنەر یێ بێ ڕۆح کو ب تنێ ئەرکان بجهـ دئینیت.

ئۆلدێنبێرگ د وێ باوەریێ دایە کو مانەڤەیا هەر کۆمەلگەهەکا ساخلەم و پاراستنا دەروونێ مرۆڤی، پێدڤی ب سێ ژینگەهان (جهان) هەیە بۆ ڕاگرتنا هەڤسەنگییا ژیانێ:

جهێ ئێکێ: سەقفێ مالا مە و ژوورا مە یا تایبەتە کو تێدا دڤەحەویێین.

جهێ دویێ: گۆڕەپانا ئەرکێ مە یێ فەرمی یە، چ کارێ مە بیت یان زانکۆ بیت.

لێ ئەوا مرۆڤایەتییا مە تەمام دکەت، جهێ سێیێ یە؛ ئەو پانتایی و ڕوحا جڤاکی یە کو د باژێرێن سەرمایەداری یێن ئەڤرۆ دا ب تەمامی هاتییە بەرزەکرن. ئەڤە ئەو جهە کو ئەم تێدا نە ماندیبوونێ دفرۆشین و نە ژی خەوێ دکڕین، بەلکو ب تنێ بۆ پێکڤەبوونێ دژین و نەبوونا ڤی جهی یە کو ئەڤرۆ مە بێ ئاگەهـ ژیانا خۆ پێ دۆڕاندیە.

جهێ سێیێ چییە؟ (نموونەیا ئایدیال):

بۆ تێگەهشتن و شیکارکرنا ڤی بابەتی، ڕەی ئۆلدێنبێرگ ڕێبازەکا زانستی یا تایبەت بکاردئینیت. ئەو د پشکا ئێکێ یا پەرتووکا خۆ (The Great Good Place) دا، پشتبەستنێ ل سەر چەمکێ «نموونەیا ئایدیال» (Ideal Type) یێ زانایێ کۆمەلناسی (ماکس ڤێبەر)ـی دکەت. ئەڤ چەمکە ژی دروستکرنا مۆدێلەکێ تیۆری یە بۆ دیاردەیەکێ، کو ل ڤێرێ ژیانا گشتی یا نەفەرمی یان جهێ سێیێ یە، ب مەرەما دەستنیشانکرن و جوداکرنا تایبەتمەندییێن بنەڕەتییێن وێ. (Oldenburg, 1999, p12)

ب ئاڤاکرنا ڤی سەرنموونەیێ (نموونەیا بالادەست یا تیۆرێ) ل دەستپێکێ، ئۆلدێنبێرگ پیڤەرەکی ددەتە دەستێ ڤەکۆلەران. ئەڤ نێزیکبوونا شیکارییە ڕێکێ ددەت کو ب شێوەیەکێ سیستەماتیکی، نموونەیێن کەتواری، دیرۆکی، و فرە-کولتووری بهێنە تاقیکرن و هەلسەنگاندن دگەل ڤی مۆدێلێ تیۆری. (Weber, 1949, p90)

د بوارێ ڤەکۆلینا زانستی دا، ئەڤ ڕێکارە بۆ لێکۆلینا هەر دیاردەیەکا کۆمەلایەتی یان ژینگەها فیزیکی دهێتە بکارئینان؛ ئەو ژی ب ڕێیا ئەنجامدانا شیکارییەکا ئیتنۆگرافی (Ethnographic) داکو دیار ببیت کا تا چ ڕادە جیهانا ڕاستەقینە دگەل ڤی چارچووڤەیێ تیۆری دگونجیت یان ژێ لاددەت.

ب کورت و کورمانجی، هەکەر ئەم ڤێ فەلسەفەیێ سادە بکەین: جهێ سێیێ ئەو جهە یێ کو نە سەقفێ مالێ یە و نە ژی چارچۆڤێ کار و قوتابخانێ یە. ئەو دیمەنێ ئازادیێ یە، ئەو جهە کو تو تێدا نە ل ژێر بەرپرسیارییا باب و دایک بوونێ یی، نە ل ژێر فشارا فەرمانبەر بوونێ یی، نەژی د پەراوێزێن ناسنامەیا قوتابی بوونێ دایی… ل وی جهی، تو هیچ نینی ژبلی «خۆ»؛ مرۆڤەکێ سادە و ئازاد کو ب تنێ بۆ ژیانێ یێ ل وێرێ.

هەشت مەرجێن جهێ سێیێ یێ ڕاستەقینە:

ئۆلدێنبێرگ هەشت نیشانان ددەتە مە دا بزانین کا ئەو جهێ ئەم لێ دڕوینین ب ڕاستی جهێ سێیێ یە، یان ب تنێ دیکۆرەکێ بریقەدارە کو ژیانا مە ددزیت. ئەو تایبەتمەندییە ئەڤەنە:

1 – ئەردێ بێلایەن Neutral Ground:

جهەکێ ئازادە. تو دشێی هەر دەمێ تە ڤیا بچی و هەر دەمێ تە ڤیا دەربکەڤی، بێی کو تو دەستویریێ ژ کەسێ بخوازی و چ کەسەک ژی نەچار نینە ڕۆلێ خودان مالێ یان مێهڤاندار ببینیت.

2 – وەکهەڤی و شکاندنا چینایەتیێ The Leveler:

جهەکە کو پێگەهـ و پلەیێن دونیایێ تێدا چ بهایێ خۆ نینە. ل ڤێرێ پلە، پۆست و ناڤێ بابێ تە چ مفا بۆ تە نینن. ئەڤە خالەکا ب ئیشە بۆ جڤاکێ ئەڤرۆ. ل دەڤ مە، هەکەر تو بچییە کافێیەکێ و سویچێ تڕۆمبێلا خۆ یا مارسیدس ل سەر مێزێ نەدانی و قات و ڕیباتێن براندێن جیهانی ل بەر تە نەبن، ڕەنگە خەلک یان هەتا گارسۆن ب چاڤەکێ کێمتر تەماشەیی تە بکەت. ئەڤە ب تەمامی دژی بنەمایێ وەکهەڤییێ یە د جهێ سێیێ دا.

3 – ئاخڤتن چالاکییا سەرەکی یە Conversation is the Main Activity:

ئەسلێ بابەتی و ئارمانجا هەبوونا ڤی جهی، گوهۆڕینا هزرانە. ئۆلدێنبێرگ ب ڕوونی دبێژیت: ئاخڤتن چالاکییا سەرەکی یە: ئاخڤتن هەمی تشتە. (Oldenburg, 1999, p22) ئانکو جهێ مژیلبوون ب شاشەیان نینە، جهێ زاردەڤی یە.

4 – دەستپێگەهشتن و ئاسانکاری Accessibility and Accommodation:

دڤێت جهەکێ نێزیک بیت و گەهشتنا ب وی جهی یا ئاسان بیت، پتریا دەمێن ڕۆژێ یێ ڤەکری بیت. بۆ نموونە؛ دڤێت جهێ سێیێ یێ گەڕەکا تە بیت، نەک ئەوە تو نیڤ دەمژمێرێ د قەرەبالغا جادەیێن دهۆکێ دا ب خەندقی تا تێدا بچی و سترێسێ بێخییە د گیانێ خۆ دا ب تنێ بۆ وێ چەندێ بگەهیێ!

5 – کەسێن هەردەمی The Regulars:

هەبوونا کۆمەکا کەسێن بەردەوام، کو سەرەدانکەرێن هەردەمی نە. ئەڤ کۆمەنە کو ڕوح، ناسنامە و تایبەتمەندییێ ددەنە وی جهی و دکەنە ژینگەهەکا گەرم.

6- سادەیی و بێ فیزبوون A Low Profile:

پێدڤی ناکەت جهەکێ شاهانە، گرانبها یان بریقەدار بیت. واتە جهێ سێیێ نابیت ب چارچووڤە و دیکۆرێ خۆ خەلکی بترسینیت، دڤێت هند یێ سادە و بێ فیز بیت کو مرۆڤ تێدا هەست ب ئارامییا مالا خۆ بکەت. چ تو کرێکار بی یان دکتۆر بی، چ جلکێن تە یێن کارکرنێ ل بەر تەبن یان یێن بڕاندێن جیهانی بن، ئەو جهە تە وەردگریت و هەستێ کێمبوونێ نادەتە تە. لەورا، ئەڤ جهە وەکو چایخانەیەکا میللی یان کافێیەکا بچویک یا گەڕەکێ، جهەکێ زۆر سادەیە. کەلوپەلێن تێدا ژی د ئاسایی نە.

7 – کەشوهەوا یێ کەیفخۆشە The Mood Is Playful:

تڕانە، سوحبەت و پێکەنینێن ژ دل ل ڤی جهی د پیرۆزن. جهێ گرژی و ململانێ و فەرمیبوونێ نینە، بەلکو جهێ ڤەبوونا دلانە.

8 – مالەکا دویر ژ مالێ A Home Away from Home:

ئەڤ جهە وەسا ل مرۆڤی دکەت کو خۆ ب خودانێ جهی بزانیت و هەست ب غەریبیێ نەکەت. ئانکو د دەمێ فشار و ماندیبوونێن ژیانێ دا، ئەڤ جهە دبیتە مالا تە یا دویێ؛ کو تو تێدا دویر ژ ئەرکێن مالێ و کاری، وەک وێستگەهەکا ئارام دبینی، کو تو ل وێرێ بێی چ بارگرانی، ڕۆحا خۆ تێدا ئارام دکەیی.

دیرۆک و دیوانخانەیێن مە یێن بەرزەبوویی:

دەمێ ئۆلدێنبێرگ بەحسێ مێژوویا جهێ سێیێ دکەت، ئاماژێ ب قەهوەخانەیێن فەڕەنسی و پابێن (مەیخانەیێن) بریتانی دکەت وەکو ناڤەندێن گوهۆڕینا هزران. هەکەر ئەم ڤێ تیۆرێ ل سەر جۆگرافیا خۆ جێبەجێ بکەین، ئەم دبینین کو ل کوردستانێ مە دیوانخانە و چایخانە هەبوون. هەر ژ کەڤن دا تا نوکە، ئەڤە جهێن سێیێ یێن مە یێن ڕەسەن بوون؛ ئەو جهێن کو ڕهێن جڤاکیبوونا مە یا لاوەکی تێدا دهاتنە ئاڤدان و کێشە تێدا دهاتنە چارەسەرکرن، بێی بەرچاڤ وەرگرتنا پێگەهێ چینایەتی. (Najm, 2025, para3).

پرسیار ل ڤێرێ ئەوە: ڕەوشا ئەڤان جهان بۆ کیڤە؟

بەرسڤ ئەوە کو باژێرسازییا نوی و سیستەمێ سەرمایەداری ئەم یێن خاپاندین. مە دیوانخانە و چایخانەیێن گەڕەکان کوشتن و ل شوینا وان مە مۆل ئاڤاکرن. کێشەیا مەزن د مۆلان دا ئەوە کو ئەو جهێ سەرفکرن و مەزاختنێ نە (Consumption)، نەکو جهێ جڤاکیبوونێ (Socialization).

د مۆلێ دا، تو نە مێهڤانی و نە ژی هاوەلاتی. تو ب تنێ بکڕی. وەکهەڤییا کو ئۆلدێنبێرگ بەحس دکەت ل ڤێرێ ب تەمامی دمریت، چونکو تو ل ناڤ مۆلێ هەست ب غەریبی و نامۆبوونێ دکەیی هەکەر پارە د بەریکا تە دا نەبیت. ل ڤێرێ، جهێ سێیێ ئێدی پەناگەهەک نینە بۆ ئارامییا ڕۆحێ، بەلکو بازاڕەکە کو ناسنامەیا تە ب پیڤەرێ پارەیی دهێتە پیڤان.

ژن و خەفکا بەردەوام ل سەر ئەرکی On-Duty:

ئۆلدێنبێرگ د پەرتووکا خۆ دا ب شێوەیەکێ زۆر ڕۆهن و ژیرانە بەحس ل وێ چەندێ دکەت کا چاوا ژن، ب درێژاهییا دیرۆکێ، هەردەم د ڕەوشا ل سەر ئەرکبوونێ دا (On-Duty) دژین. ئەو دبێژیت: ژ بەر پێدڤیبوونا بەردەوام یا چاڤدێریکرنا زارۆکان، کۆمبوونێن ژنان هەردەم زارۆک ژی تێدا پشکدار بووینە. ژبەرکو ئەوان هەردەم هەست کرییە کو د ئەرکی دانە، ژن کێمتر شیایە خۆ ژ ژینگەها ناڤخۆیی (مالێ) ڤەقەتینن و دویر بکەڤن. (Oldenburg, 1999, p235).

هەکەر ئەم ڤێ ڕاستییێ ل سەر جڤاکێ خۆ بجهبینین، دێ بینین کو ژنا کورد ب ڕاستی جهێ سێیێ یێ سەربخۆ نینە. هەکەر جارەکێ بچیتە دەرڤەی مالێ ژی، ئەو گەڕیانە دگەل خێزانێ یە؛ ئانکو کار و بەرپرسیارییا مالێ دگەل خۆ دا برییە دەرڤە، یان ژی ل ژێر فشار و چاڤدێرییا توند یا جڤاکی یە. وێ د وی جهی دا مافێ ئازادییا ڕەها و دامالینێ ژ ناسنامەیا دایک یان هەڤژین نینە.

ژ بەر ڤێ بێبەهرکرنێ، ژنا کورد نەچار بوویە جهێ سێیێ یێ خۆ یێ ئازاد د ژینگەهەکا گریمانەیی دا ببینیتەڤە؛ وەکو سناپ چات و گرۆپێن ڤایبەری. ئەڤە چونکو باژێرسازییا مە، جادە، پارک و جهێن کۆمبوونێ، ب تەمامی و زێدەتر ب زالبوونا زەلامان هاتینە دیزاینکرن. جهێ سێیێ یێ فیزیکی ل باژێرێن مە، بوویە دەستهەلاتەکا نێرسالاری و ژنێ چ پەناگەهەک نینە ژبلی شاشەیا تەلەفۆنێ.

گەنج و سۆشیال میدیا: پەناگەهەکا خەیالی (سەختە) ل شوینا جهێ سێیێ:

دەمێ باژێر دبنە ناڤەندێن بازرگانی و هەمی تشت ب پارەی دهێنە پیڤان، جهێ سێیێ یێ ڕاستەقینە نامینیت. ل ڤێرێ، گەنج دبنە قوربانیێن ئێکێ یێن ڤێ غەریبیێ. ژ نەچاری، ئەو پەنایێ دبەنە بەر جهێن بێ ڕۆح؛ وەک مۆلێن بازرگانی، گەراجێن ترۆمبێلان، یان گۆشەیێن تاریک یێن جادەیان.

ئۆلدێنبێرگ زۆر ب هویری بەحسێ ڤێ دیاردەیێ دکەت و دبێژیت: ل دەوروبەر و پەراوێزێن باژێران، گەنج گەلەک جاران ل نێزیک ترۆمبێلێن خۆ ل گەراجێن خوارنگەهـ و کافتریایان کۆم دبن. ژبەر کو ڕێپێدان نینە ئەڤ گەنجە بۆ دەمەکێ درێژ ل ناڤ ڤان جهان بڕوینن و بمینن. (Oldenburg, 1999, p268).

هەکەر ئەم ژی سەحکەینە باژێرێن خۆ، دێ بینین کو هەر هەمان کارەسات یا ل دەڤ مە ژی ڕوی ددەت. گەنجێن مە د ناڤ باژێرەکی دا دژین کو ل هەمبەر وان یێ دائێخستییە؛ لەوما یان بێ هیڤی ل سەر شۆستەیان و بن دیواران دڕوینن، یان ژی دڕەڤنە ناڤ پەناگەهەکا سەختە. ئەو جهێ سێیێ یێ خۆ ژ لایڤێن تیکتۆکی یان د ناڤ چاتێن یارییا پۆپجیێ دا ئاڤا دکەن.

گەنج بۆچی دڕەڤنە وێرێ؟ بەرسڤ زۆر یا سادەیە: چونکی د ناڤ باژێری دا جهەکێ سێیێ یێ فیزیکی نینە کو ئەو تێدا هەست ب وەکهەڤی، ئینتیما و کەرامەتا خۆ بکەن بێی کو پێدڤی ب مەزاختنا پارەی ببن. ژینگەها ڕاستەقینە ئەو پەراوێز ئێخستینە و جهێ وان تێدا نینە، لەوما شاشەیێن مۆبایلان بووینە تاکە جیهان کو کەس وان ژێ دەرنائیخیت و ل وێرێ هەست ب هەبوونا خۆ دکەن.

ئەرێ زانکۆ دێ شێت بیتە جهێ سێیێ؟

ئۆلدێنبێرگ ڕەخنەیەکا توند ل وان جهان دگریت کو ب تنێ بۆ ئێک مەبەست (Unifunctional) هاتینە ئاڤاکرن. هەکەر ئەم ڤێ ڕەخنەیێ بێخینە سەر ژینگەها زانکۆیێن مە، دێ بینین کو ل شوینا زانکۆ ببنە ناڤەندەکا گەرم یا جڤاکی، پڕانییا وان بووینە فەرمانگەهێن مەزن، هشک و بێ ڕۆح.

سیستەمێ زانکۆیێن مە وەسا هاتیە داڕشتن کو قوتابی وەک فەرمانبەرەکی دهێت، وەکو ئەرکەکێ نەچارکری د ناڤ هۆلێن خواندنێ دا دڕوینیت، گوهـ ددەتە وانەیێ و هەر دەمێ دەوام ب دویماهی هات، ڕاستەوخۆ بەر ب مال دڕەڤیت. قوتابی ل زانکۆیێ نامینیت، چونکو ل وێرێ چ ژینگەهەکا ئارام یان پانتاییەکا وەسا نینە کو وی هان بدەت ب مینیت و پەیوەندییێن کۆمەلایەتی یێن کویر تێدا ئاڤا بکەت.

هەکەر ئەم ب ڕاستی بزاڤێ بکەین جڤاکەکێ ساخلەم ئاڤا بکەین، ئەم پێدڤی ب وان پەنجەراینە کو ڕووناهییا جڤاکیبوونێ دئیننە ژوور. ل ناڤ زانکۆیێ دا، ئەم پێدڤی ب باخچە، جهێن بێهنڤەدانێ و پانتاییێن هەڤپشکینە؛ جهێن کو تێدا ئاخڤتن، پێکەنین و لێکتێگەهشتنا د ناڤبەرا گەنجان دا، زۆر ژ نمرە، پارەی و ئەرکێن فەرمی گرنگتر و پیرۆزتر بیت.

زانکۆ ب تنێ وی دەمی دشێن ببنە جهێن سێیێ یێن ڕاستەقینە، دەمێ ژ قالبێ دەزگەهەکێ هشک یێ پەروەردەیی دەردکەڤن و دبنە مالەکا گەرم و پانتاییەک بۆ ژیانا نەفەرمی یا گەنجان.

ل دویماهیێ:

وەکو ڕەی ئۆلدێنبێرگ ب کویری هۆشداریێ ددەت، ژیان بێی هەبوونا جهێ سێیێ، ب تنێ ڕەڤینەکا چاڤ نقاندی یە ل دویڤ کار و ئەرکێن بێ دویماهی یێن ڕۆتینی، کو ل دویماهیێ ڕوحا مرۆڤی هشک دکەت.

ب کورتی؛ هەکەر تە دڤێت بزانی ئەرێ جڤاکەک یێ بەرەڤ ژناڤچوون و غەریببوونێ دچیت یان نە، پێدڤی ناکەت پەرتووکێن ئالۆز بخوینی، بتنێ بەرێ خۆ بدێ: کا چەند چایخانە و پارکێن گشتی (یێن کو جهێن خەلکی نە) یێن ماین. د بەرامبەر دا، کا چەند مۆل و ناڤەندێن بازرگانی (یێن کو جهێن مەزاختنێ نە) یێن پەیدابووین و باژێر داگیرکرین!

ژێدەر:

1- Oldenburg, R. (1989). The great good place: Cafés, coffee shops, community centers, beauty parlors, general stores, bars, hangouts, and how they get you through the day. Paragon House.

2- Weber, M. (1949). “Objectivity” in social science and social policy. In E. A. Shils & H. A. Finch (Eds. & Trans.), The methodology of the social sciences (pp. 49–112). The Free Press.

3- Najm, R. (2025, September 2). From teahouses to cafés: The changing nature of public space in Kurdistan Region. Amargi. Retrieved from: https://theamargi.com/posts/from-teahouses-to-cafes-the-changing-nature-of-public-space-in-kurdistan-region