زیرەکییا دەستکرد، ئێك ژ دیارترین دیاردێن پێشکەفتنا تەکنۆلۆژی یا سەردەمە، چونکو کارتێکرنا وێ ب تنێ ل سەر لایەنێن تەکنیکی نەمایە، بەلکو بەرفرەهـ بوویە و گەهشتییە پێکهاتەیێن یاسایی و بنگەهێن پاراستنا مافێن مرۆڤی ژی، بوویە هەڤڕکییەکا مەزن بۆ یاسایا ناڤدەولەتی، ئەڤ ڤەکۆلینە، ل سەر وان ڕەهەندێن یاسایی راوەستییایە ئەوێن ژ ئەگەرێ ڤێ پێشکەفتنا ب لەز و کارتێکرنێن وێ یێن جودا ل سەر مافێن مرۆڤی پەیدا دبن، ڤەکۆلینێ دوپاتی ل دانانا یاسایێن ناڤدەولەتی و نشتیمانی کریە، دا کو ڤالاهیێن یاسایی یێن تایبەت ب بەرپرسیارەتی و لێپرسینێ ڤە بهێنە پڕکرن کو ژێدەرێ وان یێ سەرەکی جاڕنامەیا جیهانى یا مافێن مرۆڤی بیت و گەرەنتى هەبیت ئەڤ تەکنۆلۆژیایە هەر د خزمەتا پاراستنا مرۆڤی و مافێن وی یێن بنەرەتى دا بیت د هەمی قووناغان دا.

پێشەکی

جیهان گوهۆڕینەکا دیجیتالی یا بێ وێنە ب خۆڤە دبینیت ژ ئەگەرێ پێشکەفتنا ب لەز یا زیرەکییا دەستکرد، ژ بەر ڤێ چەندێ ڤەکۆلینا کاریگەریێن وێ ل سەر مافێن مرۆڤی دبیتە بابەتەکێ گەلەک گرنگ، زیرەکییا دەستکرد د بیتە ئەو هێزا پالپشت بۆ گوهۆڕینا دیجیتالى یا جیهان ب لەزاتییەکا مەزن ڤەگرتى، ئەڤ شۆڕەشا دیجیتالى یا بوویە ئەگەرێ پێشکەفتنێن گەلەک گرنگ د هەمی بیاڤان دا، شییان داینە مرۆڤان کو ژیانا خۆ باشتر بکەن، لێ د هەمان دەم دا بوویە هەڤڕکییەکا مەزن بۆ یاسایێ و جڤاکی.

ژ بەر ڤان پێشکەفتنێن ب لەز، زیرەکییا دەستکرد یا بوویە خالەکا بەرچاڤ بۆ ژ نوى پێناسەکرنا گەلەک تێگەهان، د دەمەکی دا کو زیرەکییا دەستکرد دەلیڤەیێن مەزن بۆ دادپەروەرییا جڤاکی و گەشەپێدانا بەردەوام پێشکێش دکەت، د هەمان دەم دا، مەترسیێن کویر ژی د ناڤ خۆ دا هەلدگریت کو گەفن ل سەر کەرامەتا مرۆڤی و ماف و ئازادیێن وی یێن بنەرەتی.

ژ بەر ڤێ چەندێ، بابەتێ «کاریگەرییا یاسایی یا زیرەکییا دەستکرد ل سەر مافێن مرۆڤی» وەکو ئێک ژ بابەتێن هەری ب لەز دیار دبیت کو پێدڤی ب ڤەکۆلینەکا شرۆڤەکارى یا گشتگیر هەبیت، ئارمانج ژێ دیتنا چارچووڤەیەکێ یاسایی یە کو هەڤسەنگیێ ل ناڤبەرا داهێنانا تەکنۆلۆژى و گەرەنتیکرنا لێپرسین و پابەندبوون ب بنەمایێن ناڤدەولەتى یێن مافێن مرۆڤی پەیدا بکەت.

زیرەکییا دەستکرد هەڤڕکییەکا مەزنە بۆ یاسایا ناڤدەولەتی؛ چونکو کارتیکرنێ ل سەر گەلەک بیاڤێن یاسایی دکەت، ژ وانا مافێن مرۆڤی، بەرپرسیاریا مەدەنی و تاوانکاری، تایبەتمەندی، پێدڤییە ب دیتنەکا یاسایی یا گشتگیر سحکەینە زیرەکییا دەستکرد، بۆ گەرەنتیکرنا مفایێن وێ و کێمکرنا مەترسیان ل سەر تاکەکەس و جڤاکان.

پەیداکرنا هەڤسەنگیێ ل ناڤبەرا شییانێن مەزن یێن زیرەکییا دەستکرد و وان مەترسیێن ل سەر کەرامەت و مافێن مرۆڤی دروست دکەن، پێدڤی ب ژێرخانەیەکا یاسایی و ئەخلاقی یا توند هەیە، ئەڤ چارچووڤەیە پێدڤییە ل سەر پرەنسیپێن یاسایا ناڤدەولەتى یا مافێن مرۆڤی بهێتە ئاڤاکرن، وەکو رێبەرەکێ رێنیشاندەر بۆ گەرەنتیکرنا وێ چەندێ کو تەکنۆلۆژیا خزمەتا مرۆڤایەتیێ بکەت، نە بەروڤاژی.

دەرگەهێ ئێکێ: هەڤسەنگی ل ناڤبەرا زیرەکییا دەستکرد و مافێن مرۆڤی 

 ئێک: زیرەکییا دەستکرد: تایبەتمەندى و مەترسی و مایتێکرنا یاسایێ

زیرەکییا دەستکرد بیاڤەکێ زانستی یە پتر کو تێگەهەک بیت ب سـانەهی بهێتە پێناسەکرن، چ پێناسەیەکا گشتگیر و ئێکگرتی بۆ زیرەکییا دەستکرد نینە کو هەمى ل سەر د رێککەفتى بن و پێناسەیێن وێ هەمەجۆر بووینە ل دویڤ وێ تایبەتمەندییا تێدا پێشکەفتی، چ د زانستێن کۆمپیۆتەری دا بیت یان ژى زانستێن دیتر.

دهێتە پێناسەکرن کو شییانا ئامیرەیانە ل لاساییکرنا رەفتارێن زیرەک یێن مرۆڤی یان شییان هەبن ل لاساییکرنا رەفتارا زیرەک یا مرۆڤی، وەکو شییانەک دیار دبیت ل چێکرنا پرۆگرامێن کۆمپیۆتەری یێن کو لاساییا شێوازێن رەفتارا مێشکێ مرۆڤی و شییانێن وی یێن تێگەهشتن و فێربوون و هزرکرنێ دکەن، ئامیرە دشێت وان ئەرکێن ئالۆز ئەنجام بدەت یێن کو بەری نوکە ب تنێ د گرێدایى بوون ب شییانا مێشکێ مرۆڤی ڤە، ب کارئینانا زیرەکییا دەستکرد کارەکێ بنەرەتى یە د سیستەمێن جڤاکی و یاسایی دا، بیاڤێ بکارئینانا وان بەرفرەهـ بوویە و گەهشتییە گەلەک کەرتێن ژیانێ.

ژ تایبەتمەندیێن زیرەکییا دەستکرد: ب کارئینانا زیرەکییا دەستکرد ب چەندین تایبەتمەندییان بەرچاڤ دبیت کو ژ شییانێن ئاسایی یێن مرۆڤی د چارەسەرکرنا کێشەیان دا بلندترن، ژ وانا: سیستەمێن زیرەکییا دەستکرد شییانێن بلند یێن هەین ژ کارامەیی و هویربینیێ د رێڤەبرنا پرۆسەیان دا، و ئامیر کار دکەت بێی کو ماندى ببیت یان بێزار ببیت. دیسان شییانێن هویر و گەلەک ب لەز یێن هەین د وەرگرتنا بڕیارێن ئالۆز دا، ئەو ژی شییانا ئامیری یە ل فێربوون و کارکرن و رەفتارکرنێ ب شێوەیەکێ ئۆتۆماتیکی. ئامیران شییانێن  بەلگەئینان و دەرئەنجامان یێن هەین، ئەڤە ئەو شییان بوون کو بەری نوکە ب تنێ د تایبەت بوون ب مێشکێ مرۆڤی ڤە.

زیرەکییا دەستکرد وەکو ئامرازەکێ بهێز پشتەڤانییا پێشکەفتنا مرۆڤی دکەت یان وەکو گەفەک مەترسییان زێدەتر دکەت: زیرەکییا دەستکرد ناکۆکیەکێ د ناڤ خۆ دا هەلدگریت کو د گەل پێشکەفتنا وێ دچیت، د شێت ببیتە ئامرازەکێ ب هێز پشتەڤانیا پێشکەفتنا مرۆڤی ب کەت، د هەمان دەم دا وەکو ژێدەرەک بۆ گەلەک مەترسی و ئاستەنگان دهێتە هژمارتن، ژ وانا: پشتەڤانیا پێشکەفتنا مرۆڤی و دەلیڤەیێن ئەرێنی دکەت، یا پشکدارە د باشترکرنا ژیانا تاکەکەسان و پەیداکرنا ژیانەکا ئاسودە بۆ وان، دشێت پشتەڤانیا تێگەهشتنا ستراتیژی یا کویر ب کەت و شییانا پێشبینیێ یا هەى بۆ هندەک بابەتان وەکو کارەساتێن سروشتی، پشکداریێ دکەت د پشتەڤانیکرنا گەشەپێدانا بەردەوام دا، ژ کاریگەریێن نەرێنی: دلگرانییان ل دۆر ئاسایشا ئەلکترۆنی و تایبەتمەندیان دروست دکەت، دشێت وان مەترسییان زێدەتر بکەت یێن کو کەرامەتا مرۆڤی و مافێن وی تێک بدەن، دشێت ببیتە هێزەکا پشتەڤان بۆ سیستەمێن دەستهەلاتدار و شییانا وێ ل چاڤدێرییا تاکەکەسان و کۆنترۆلکرنا وان زێدەتر بکەت، دشێت ببیتە ئەگەرێ لایەنگری و جوداکاریێ و بنپێکرنا مافێ تایبەتمەندی و پاراستنا زانیارییێن کەسی.

پێدڤییە یاسا مایتێکرنێ بکەت بۆ روى ب روى بوونا وان پێشکەفتنێن ژ ئەنجامێ دانا بڕیارێن ئامیرەی پەیدا دبن: زیرەکییا دەستکرد تەحەدایەکا مەزن بۆ یاسایا ناڤدەولەتی دروست دکەت. ژ بەر ڤێ چەندێ یا گرنگە کو ب دیتنەکا یاسایی یا گشتگیر بەرێ خۆ ب دەینێ، وەکو: پێشکەفتنا تەکنۆلۆژی پێدڤی ب دەستێوەردانا یاسایێ هەیە بۆ روى ب روى بوونا وان پێشکەفتنێن ژ ئەنجامێ دانا بڕیارێن ئامیرەی پەیدا دبن؛ چونکو پێشکەفتنا جڤاکی د بنەڕەت دا شەنگستێ هەبوونا یاسایێ یە، ئەو پێڤەرێ پێشکەفتنا وێ یە. پێشکەفتنێن زیرەکییا دەستکرد بووینە ئەگەر کو بڕیار ب شێوەیەکێ تەمام ئۆتۆماتیکی بهێنە دان، ئەڤ دەستێوەردانا یاسادانانێ یا پێدڤییە بۆ سنوردارکرنا بەرفرەهبوونا ڤان بڕیاران و دبیت ببنە گەف بۆ هندەک مافێن بنەرەتی، وەکو مافێ ژیانا تایبەت. بکارئینانا ڤێ تەکنۆلۆژیێ پێدڤییە یا مەرجدار بیت کو زیانێ نەگەهینیتە ماف و ئازادییێن تاکەکەسان و هەمی ستانداردێن رێکخستنێ یێن زیرەکییا دەستکرد ل دویڤ بنەمایێن ناڤدەولەتی یێن مافێن مرۆڤی بهێنە ئاڤاکرن، گەلەک رێکخراوێن ناڤدەولەتی و سازیێن ئەکادیمی کار دکەن بۆ دانانا چارچووڤەیەکێ یاسایی یێ گونجای بۆ سەرەدەرى کرنێ ل گەل ئاستەنگێن زیرەکییا دەستکرد. بکارئینانا زیرەکییا دەستکرد پرسێن یاسایی یێن گرێدایى ب بەرپرسیارەتیا مەدەنی و تاوانکاری و پاراستنا مولکیەتا هزری و بازرگانیا ناڤدەولەتی ڤە د ئارینیت.

دو: زیرەکییا دەستکرد و مافێن مرۆڤی:

حوكمڕانی د چارچووڤێ زیرەکییا دەستکرد دا پرۆسەیا دانانا چارچووڤەیەکێ یاسایی و ئەخلاقی و رێکخستنی یێ گشتگیرە، پێدڤی ب ڕێکارێن خۆپاراستنێ و چاڤدێریێ یە دا کو مفایێ ڤێ تەکنۆلۆژیایێ بگەهیتە هەمییان.

گرنگیا پاراستنا مافێن مرۆڤی بۆ گەرەنتییا گشتگیر کرنا مفایێ زیرەکییا دەستکرد: تەکنۆلۆژیا زیرەکییا دەستکرد مەترسیێن کویر ب خۆ ڤە دگریت کو دشێن کەرامەتا مرۆڤی و مافێن وی تێک بدەت، لەورا پاراستنا مافێن مرۆڤی و ئازادیێن بنەرەتی د پێدڤى نە بۆ گەرەنتى کرنا هندێ کو مفایێ حوكمڕانيیا زیرەکییا دەستکرد بگەهیتە هەمی کەسان، پاراستنا مافێن بنەرەتی یێن کو تویشی پێشێلکاریێ دبن، پاراستنا مافێن مرۆڤی د بیاڤێن دیارکری دا بابەتەکێ زندى یە و ڤان بیاڤان ب خۆ ڤە دگریت: (تایبەتمەندی و داتایێن کەسی) تایبەتمەندی مافەکێ جیهانی و بنەرەتی یە ژ مافێن مرۆڤی، ل گەل ڤێ چەندێ ژی، زیرەکییا دەستکرد شییان یێن هەین ل کۆمکرنا داتایێن کەسی بێی ڕەزامەندیا وان، یان بۆ بکارئینانا ڤان داتایان ب ڕێکێن نەیاسایی، هەر وەسا تەکنیکێن زیرەکییا دەستکرد دلگرانییان دەربارەی ئاسایشا ئەلکترۆنی و تایبەتمەندییا کەسی دروست دکەن. (چاڤدێرییا ب کۆم) زیرەکییا دەستکرد دشێت چاڤدێرییا ب کۆمی و سانسورێ ب سـانەهی بکەت. دیسان سیستەمێن زیرەکییا دەستکرد دشێن جۆرەکێ لایەنگری و جوداکاریێ دروست بکەن و دبیت لایەنگری ببیتە ئەگەرێ جوداکاری و دەرخستنێ ل سەر بنەمایێ ڕەگەز یان نەتەوە یان ڕەنگ کو دبیت ببیتە ئەگەرێ زێدەکرنا شێوازێن جوداکاریێ یێن هەین، و ب پراکتیکی دیار بوویە کو سیستەمێن زیرەکییا دەستکرد یێن کو د دادپەروەریا تاوانکاری دا بۆ پێشبینیکرنا رەفتارا تاوانکاری دهێنە بکارئینان دشێن جوداکاریێ بهێزتر بکەن و مافان تێک بدەن. دلگرانی ل دۆر کاریگەرییا زیرەکییا دەستکرد ل سەر بازارێن کاری و مافێ ژیانا ب روومەت دهێتە ورژاندن کو ئۆتۆماتیکی بوون ببیتە ئەگەرێ ژ دەستدانا کاری، ئەڤەژى رەنگە ببیتە ئەگەرێ زێدەکرنا نە یەکسانیێ.

چاڤدێری و کۆنترۆلکرنا پێدڤی، ژ ئەنجامێ ڤان مەترسییان، دەستەیێن ناڤدەولەتی داخوازا دانانا کۆنترۆلێن پێدڤی کرینە: کۆمسیارێ بلند یێ مافێن مرۆڤی داخواز ژ وان کۆمپانیێن د ڤی بیاڤی دا کار دکەن کریە کو کۆنترۆلا پێدڤی ل سەر کارێ خۆ بکەن ب شێوەیەکى کو د گەل مافێن مرۆڤی بگونجیت. جڤاتا مافێن مرۆڤی بڕیارەک (ل تیرمەها سالا 2023) دەرکر و تێدا داخوازا وەرگرتنا ڕێکارێن خۆپاراستنێ و چاڤدێریێ و بهێزکرنا شەفافیەتێ د چالاکیێن زیرەکییا دەستکرد دا کر، بۆ گەرەنتیکرنا سەرپەرشتیا مرۆڤی.

مافێن مرۆڤی بناغەنە بۆ پێشڤەبرن و حوکمرانییا زیرەکییا دەستکرد: پێدڤییە گەرەنتى یێن پاراستنا مافێن مرۆڤی د ناڤەندا هەمی قووناغێن داهێنانا تەکنۆلۆژیایێ بهێنە چەسپاندن، مافێن مرۆڤی ئەرکان ل سەر حکومەتان (بۆ پاراستنا وان) و ئەرکان ل سەر رێکخراو و کۆمپانیان (بۆ پابەندبوونێ) دروست دکەن. پێدڤییە ب دیتنەکا یاسایی یا گشتگیر سحکەینە زیرەکییا دەستکرد، و ب شێوەیەکێ هەڤسەنگ سەرەدەریێ ل گەل ئاستەنگێن وێ بکەین، پێدڤییە هەمی ستانداردێن رێکخستنێ یێن زیرەکییا دەستکرد ل سەر بنەمایێن ناڤدەولەتی یێن مافێن مرۆڤی بهێنە ئاڤاکرن، ئاراستەیەکێ نوى د فقھێ دا هەیە کو فوکسێ دئێخیتە سەر تێکهەلکرنا مافێن مرۆڤی د خولا ژیانا زیرەکییا دەستکرد دا ب تەمامی، ژ دەستپێکێ هەتا دویماهیێ، ب شێوەیەکی کو پرەنسیپێن مافێن مرۆڤی د پرۆسەیا کۆمکرنا داتایان و دیزاینکرنا نموونە و ئامرازان دا بهێنە تێکهەلکرن.

یاسایا ناڤدەولەتی یا مافێن مرۆڤی، وەکو ژێدەرێ سەرەکی، چارچووڤەیەکێ جێگیر پێک دئینیت کو د شییان دایە پشت پێ بهێتە بەستن بۆ دابینکرنا وان بەربەستێن پێدڤی یێن کو ژ بکارئینانا خراب یا شییانێن مەزن یێن زیرەکییا دەستکرد دپارێزن، گوهۆڕینێن دیجیتالی پێدڤی ب دەستێوەردانا یاسایێ هەیە بۆ روى ب روى بوونا وان پێشکەفتنێن ژ ئەنجامێ وەرگرتنا بڕیارێن ئامیرەی پەیدا دبن، ئەڤ دەستێوەردانا یاسادانانێ یا پێدڤییە بۆ سنوردارکرنا بەرفرەهبوونا بڕیارێن تەمام ئۆتۆماتیکی، یێن کو دبیت ببنە گەف بۆ مافێن بنەرەتی وەکو مافێ ژیانا تایبەت.

دەرگەهێ دویێ: کاریگەرییا زیرەکییا دەستکرد ل سەر مافێن مرۆڤی:

ئێک: ئەو دەلیڤەیێن زیرەکییا دەستکرد  یێن مافێن مرۆڤی ب هێز دکەن:

ل گەل وان ئاستەنگ و مەترسییێن کو زیرەکییا دەستکرد دروست دکەت، بەلێ ئەو ئالییێن ئەرێنی و دەلیڤەیێن کو ددەتە مرۆڤی د شیان دا نینە بهێنە هژمارتن، ئەپلیکەیشنێن زیرەکییا دەستکرد یێن بووینە پشکەکا سەرەکی ژ ژیانا رۆژانە کو پێشکێش کرنا خزمەتگوزاریێن جودا جودا بۆ مرۆڤی ب سـانەهی دکەت وەکو:

1- یا پشکدارە د باشترکرنا ژیانا تاکەکەسان و پەیداکرنا ژیانەکا ب سەرفەراز: زیرەکییا دەستکرد دەلیڤەیێن نوى پێشکێش دکەت بۆ باشترکرنا ژیانا تاکەکەسان وەکو رۆبۆتێن خودان هویربینییا بلند، پشکداریێ د بهێزکرنا مافێن مرۆڤی دا دکەن ب ڕێکا پاراستنا مافێ تاکەکەسان د پەیداکرنا باشترین ستانداردێن ژیانێ، یان کارکرنا گەلەک دەمژمێران بۆ ئەنجامدانا ئەرکێن دوبارەبوویی یان مەترسیدار، ئەڤ چەندە ڕێ خۆشکەرە بۆ مرۆڤی بێهنا خۆ ڤەدەت و خۆشیێ ژ داهێنانان ببینیت یا کو د جاڕنامەیا جیهانی یا مافێن مرۆڤی دا ئاماژە پێ هاتیە کرن، هەروەسا ئەپلیکەیشنێن زیرەکییا دەستکرد د پێشخستن و نویکرنا سیستەمان دا بۆ هاریکاریا کەسێن خودان پێدڤیێن تایبەت دهێنە بکارئینان، و ژ نموونێن وێ ئەپلیکەیشنەکا بێ بەرامبەر بۆ کەسێن نابینا کو دشێت «دیتنێ» بۆ جیهانا دەوروبەرێ وى وەسف بکەت.

 2- باشترکرنا کوالیتییا خزمەتگوزاریێن جودا جودا: بکارئینانا زیرەکییا دەستکرد خزمەتێن جودا جودا پێشکێشى مرۆڤی دکەن، وەکو باشترکرنا کوالیتییا فێرکرن و ساخلەمیێ، هەروەسا باشترکرنا کارێن ناڤخۆیی یێن کەرتێ گشتی ب ڕێکا کێمکرنا تێچوونێن دارایی کو ئەڤ چەندە تێکهەلکرنا ئەنجامدانا کاری و خزمەتگوزاریان ب شێوەیەکێ کاریگەر ب سـانەهی دکەت، هندەک وەلاتان ئەپلیکەیشن بۆ هاریکاریا پەنابەران چێکرینە، ب ئارمانجا هاریکاریکرنا وان د دیتنا دەلیڤەیێن کاری دا و پێشخستنا شییانێن وان یێن کەسی.

 3- پشتەڤانیکرنا گەشەپێدانا بەردەوام (وەکو ئێک ژ گرنگترین پشکدارییان بۆ مافێن مرۆڤی): سیستەمێن زیرەکییا دەستکرد دشێن پشکداریێ د پەیداکرنا پاشەڕۆژەکا باشتر دا بکەن بۆ مافێن مرۆڤی ب ڕێکا پشتەڤانیکرنا گەشەپێدانا بەردەوام، هەروەسا سیستەمێن زیرەکییا دەستکرد پشکداریێ د کۆمکرنا پێزانینان دا دکەن ل دۆر گوهۆڕینا کەشوهەوای و کاریگەرییا وێ ل سەر کۆچبەرییا ئاکنجییان کو ئەڤ چەندە هاریکاریێ د دەستنیشانکرن و نویکرنا نەخشێ ئاکنجییان دا دکەت.

4- پشتەڤانیکرنا دادپەروەریا جڤاکی و ڕوى ب روى بوونا جوداکاریا ڕەگەزی: ئارمانجا زیرەکییا دەستکرد پشتەڤانیا دادپەروەریا جڤاکی یە، و شێوەیەکێ دیموکراتی بدەتە گەهشتنا پێزانینێ، و بکائینانا وێ د بیاڤێ شرۆڤەکرنا داتایێن مەزن دا ڕۆلەکێ کاریگەر دگێڕیت، هەروەسا دشێت یا پشکدار بیت د بەرسنگ گرتنا تاوانێ دا.

 دو: ئاستەنگێن دبنە گەف ل سەر مافێن مرۆڤی:

سەرەرای وان دەلیڤە و ئالیێن ئەرێنی یێن کو زیرەکییا دەستکرد پەیدا دکەت، لێ ئەڤ تەکنۆلۆژیە نیگەرانیێن مەزن ل دۆر کاریگەرییا وێ ل سەر مافێن مرۆڤی دروست دکەت کو ئاستەنگەکا مەزن بۆ یاسایا ناڤدەولەتی پەیدا دکەت؛ چونکو کاریگەریێ ل سەر گەلەک بیاڤێن یاسایی دکەت وەکو:

1- بنپێکرن ب ڕێکا بکارئینانا تەکنۆلۆژیایێ بۆ دەستنیشان کرنا ناسنامەیێ بێی ڕەزامەندی یان بکارئینانا داتایان ب ڕێکێن نەیاسایی، ئەڤە ژى دبیتە ئەگەرێ بنپێکرنا مافێن مرۆڤی.

2- چاڤدێرییا ب کۆم یا کو تێگەهێ تایبەتمەندیێ تێک ددەت، زیرەکییا دەستکرد دشێت ببیتە هێزەکا پشتەڤان بۆ سیستەمێن دەستهەلاتدار د جیهانێ دا، ئەڤ چەندە شییانێن وان ل سەر چاڤدێرییا تاکەکەسان و کۆنترۆلکرنا وان زێدەتر دکەت، ب تایبەت دانانا سیستەمێن نیاسینا دێمى و دانانا وان ل جهێن گشتی کو ئەڤ چەندە دبیتە ئەگەرێ تێکدانا هەر تێگەهەکێ تایبەتمەندیێ.

 3- تاوانێن ئەلکترۆنى یێن نوى، پێشکەفتنا بەردەوام یا زیرەکییا دەستکرد بوویە ئەگەرێ داهێنانا شێواز و شێوه‌یێن نوى یێن تاوانێن ئەلکترۆنی، (تاوانێنDeep fake  سەختەکارییا کویر) کو نموونەیەکە بۆ تەکنیکەکا نوى یا کو دشێت ڕوى و ڕاستیان تێکهەل بکەت، و ئەو ژ دیارترین شێوه‌یێن تاوانێن ئەلکترۆنى یە، هەروەسا تاوانا خراب بکارئینانا زیرەکییا دەستکرد ب ڕێکا گرێدانا داتایان ب ناڤەرۆکەکێ ڤە کو ب دژی دابونەریتێن گشتی بیت یان نیشادانا وێ ب شێوەیەکی کو زیانێ بگەهینیتە نامیس و ناڤودەنگیا کەسان، د گەل وێ چەندێ ژى تاوانبار هەمی توخمێن کریارا مادی دزانیت، بەلێ زەحمەتیا سەلماندنێ هوکارەکە، چونکو تاوانێن ل تۆڕێن پێزانینان روى د دەن ب وێ چەندێ دهێنە نیاسین کو د گەلەک حالەتان دا نە د دیارن.

4- لایەنگری و جوداکاری و کاریگەرییا زیرەکییا دەستکرد ل سەر کاری، د شییانێن سیستەمێن زیرەکییا دەستکرد دایە جۆرەکێ لایەنگری و جوداکاریێ دروست بکەت کو ببیتە گەف ل سەر مافێ یەکسانیێ و بەرسینگ گرتنا شێوازێن جوداکاریێ، هەروەسا ب پراکتیک هاتییە سەلماندن کو سیستەمێن زیرەکییا دەستکرد ئەوێن ل دادپەروەریا تاوانکاری دا دهێنە بکارئینان بۆ پێشبینیکرنا رەفتارا تاوانکاری دشێن جوداکاریێ بهێزتر بکەن و مافان تێک بدەن.

5- کاریگەرییا زیرەکییا دەستکرد ل سەر بازارێن کاری و ژ دەستدانا کاران، زیرەکییا دەستکرد گەفە ل سەر مافێن تاکەکەسان ل کارێ ئارام ب تایبەت د بیاڤێ دەلیڤەیێن کاری دا، دهێتە چاڤەڕێ کرن کو بکارئینانا رۆبۆتان کاریگەریێ ل سەر کاران بکەت د بیاڤێ پیشەسازیێن ڤەگۆهێز و پیشەسازیا ترۆمبێلان و ئامرازێن کارەبایی دا کو دبیت ببیتە ئەگەرێ قەیرانەکا بێکاریێ یا جیهانی یا بەرفرەهـ، و ئەڤێ چەندێ پێدڤی ب چارچووڤەیەکێ یاسایی یێ ناڤدەولەتی هەیە بۆ کۆنترۆل کرنێ و پاراستنا مافێن بنەرەتی.

6- مەترسیێن ئەمنی و یاسایی یێن نوى ئەوێن پەیوەندی ب خراب بکارئینانا تەکنیکێن زیرەکییا دەستکرد ڤە هەى د بیاڤێن هێز و دەستهەلاتێ دا و دبنە گەف بۆ سەر ئاسایشا ناڤدەولەتی، وەکو خراب بکارئینانا تەکنیکان بۆ بهێزکرنا سیستەمێن دەستهەلاتدار و زێدەکرنا شییانێن وان ل سەر چاڤدێرییا کەسان، ئەڤ چەندە دبیتە ئەگەرێ تێکدانا هەر تێگەهەکێ تایبەتمەندیێ، و دەولەت (ب تایبەتی یێن نە دیموکرات) دشێن ڤان تەکنیکان بۆ دویڤچوونا چالاکڤانێن مافێن مرۆڤی و ئۆپۆزسیۆنێ بکاربینن.

7- مەترسیێن سەربازیکرنا زیرەکییا دەستکرد و پێشئێخستنا چەکێن خۆکار کو ئاستەنگەکا مەزنە د بیاڤێ شەڕی دا، و ترس یا هەی ژ سەربازیکرنا زیرەکییا دەستکرد و بکارئینانا وێ د مەرەمێن خراب دا، و شارەزایان هشیاری دایە کو زیرەکییا دەستکرد دشێت مرۆڤان د دو سالان دا بکوژیت، و شییانێن هەین بۆ دروستکرنا چەکێن بایۆلۆژی ل سەر ئاستەکێ بەرفرەهـ، یان ئەنجامدانا هێرشێن ئەلکترۆنی یێن مەترسیدار و ئەڤ مەترسیە پتر لێ دهێن دەمێ کو سیستەمێن زیرەک زیرەکیەکێ دروست بکەن کو ژ شییانێن مرۆڤان پتر بیت، دیسان خراب بکارئینانا تەکنیکان ژلایێ تیرۆرستان ڤە و زیرەکییا دەستکرد دەرگەهی بۆ گرۆپێن تیرۆرستی ڤەدکەت کو تەکنیکێن وێ د بۆ گەف کرنێ بۆ ئاسایشێ بکاربینن، زیرەکییا دەستکرد بەرسڤا پرسیارێن توندڕەوان د دەت ل دۆر دروستکرنا بۆمبێن پەقاندنێ و گوهۆڕینا چەکان و هاککرنا پرۆگرامان و چوونە د ناڤ نەخشەیێن ئاڤاهیێن مەدەنی و حکومی دا.

8- زەحمەتییا سەلماندنا تاوانان و دویڤچوونا ئەنجامدەرێن وان ژ ئەگەرێ سروشتێ نەدیار یێ تاوانێ کو ئێک ژ دیارترین ئاستەنگێن یاسایی یە، هەروەسا ب سـانەهیا ژێبرنا بەلگەیان ژى ئێک ژ وان زەحمەتیانە کو ڕێگریێ ل پرۆسەیا سەلماندنێ دکەن، دیسان دویریا جهی ژى ئێک ژ وان ئاستەنگێن یاسایى یە کو تاوان ژ دویرڤە دهێتە ئەنجامدان، و ئەنجامدەر ل جهێ تاوانێ نینە، و ئەڤ چەندە زەحمەتیا دیتنا تاوانێ یان دویڤچوونا وێ زێدەتر د کەت، کێمیا شارەزاییێ ژى ئێک ژ وانە کو دەزگەهێن پۆلیسان گەلەک جاران د هەلسەنگاندنا گرنگیا تاوانێ دا ب سەرناکەڤن ژ ئەگەرێ کێمیا شارەزایی و ڕاهێنانێ د بیاڤێ زیرەکییا دەستکرد دا، ئەڤ چەندە ئەرکێ فەرمانبەرێن دادوەریێ و دادوەران د سەرەدەرى کرنێ د گەل ڤی جۆرێ تاوانان ئالۆز دکەت.

دەرگەهێ سیێ: چارچووڤێ یاسایی و پاراستنا مافێن مرۆڤی:

بجھئینانا هەڤسەنگیێ ل ناڤبەرا شییانێن مەزن یێن زیرەکییا دەستکرد و وان مەترسیێن کو ل سەر کەرامەت و مافێن مرۆڤی دروست دکەت پێدڤی ب ژێرخانەکا یاسایی و ئەخلاقی یا توند هەیە، ئەڤ دەرگەهە ڕۆلێ یاسایا ناڤدەولەتی د دروستکرنا ڤێ ژێرخانێ دا دیار دکەت.

ئێک: یاسایا ناڤدەولەتی یا مافێن مرۆڤی وەکو بنەمایەک بۆ پاراستن و ڕێکخستنێ:

یاسایا ناڤدەولەتی یا مافێن مرۆڤی چارچووڤێ یاسایی یێ سەرەکی یە بۆ ڕێکخستنا زیرەکییا دەستکرد:

1- جیهانیبوونا مافێن مرۆڤی و پەیوەندیا وێ ب زیرەکییا دەستکرد ڤە (کاریگەرییا زیرەکییا دەستکرد ل سەر هەر مافەکی کو ب شێوەیەکێ ناڤدەولەتی دانپێدان پێ هاتیە کرن)، یاسایا ناڤدەولەتی یا مافێن مرۆڤی کۆمەکا ڕێسایێن ناڤدەولەتی ب خۆ ڤە دگریت کو هەول ددەن مافێن مرۆڤی بپارێزن و بهێزتر بکەن، مافێن مرۆڤی ب وێ چەندێ دهێنە نیاسین کو د جیهانی نە و نابیت دەست ژێ بهێنە بەردان، چونکو پێکڤە دگرێدای نە و زیرەکییا دەستکرد کاریگەرى یا ل سەر هەر مافەکی ژ مافێن مرۆڤی یێن کری کو ب شێوەیەکێ ناڤدەولەتی دانپێدان پێ هاتیە کرن، ماف و ئازادیێن بنەرەتی، وەکو مافێ تایبەتمەندیێ و ئازادیا ڕادەربرینێ و نە جوداکاریێ، گرنگیەکا زێدە یا هەی بۆ گەرەنتیکرنا وێ چەندێ کو مفایێ حوکمرانییا زیرەکییا دەستکرد بگەهیتە هەمی کەسان، پێدڤییە هەمی ستانداردێن ڕێکخستنێ یێن زیرەکییا دەستکرد ل سەر ڕێسایێن ناڤدەولەتی یێن مافێن مرۆڤی بهێنە ئاڤاکرن، پەیماننامە و پرەنسیپێن مافێن مرۆڤی ل سەر حکومەتان د سەپینن کو ئەرکێ پاراستنێ بکەن، و ئەرکان ل ڕێکخراو و کۆمپانیان دکەن پابەندی ڤان مافان ببن.

2- شەرعیەتا ناڤدەولەتی يا مافێن مرۆڤی (جاڕنامەیا جیهانی و هەردو پەیماننامێن ناڤدەولەتی) وەکو بنەمایێن سەرەکی کو د شییان دایە لێزڤرین بۆ بهێتە کرن بۆ پاراستنا کەسان، ئەڤ سێ بەلگەنامەیە بناغێ یاسایا ناڤدەولەتی یا مافێن مرۆڤی نە، ئەڤ بەلگەنامە ژى ئەڤەنە: جارناما جیهانی یا مافێن مرۆڤی یا سالا 1948 یا کو مافێن بنەرەتی گەرەنتى دکەت، بۆ نموونە، ماددێ 12 ژ وێ جارنامێ دیار دکەت کو نابیت چ کەس تووشی دەستێوەردانەکا هەڕەمەکی د ژیانا خۆ یا تایبەت دا ببیت، و هەر کەسەکى مافێ هەی کو یاسا وی ژ دەستێوەردانەکا هۆسا بپارێزیت. پەیمانناما ناڤدەولەتی یا تایبەت ب مافێن مەدەنی و سیاسی یا سالا 1966 یا کو بنەمایێن یاسایی یێن پابەندکەر بۆ دەولەتان ب خۆ ڤە دگریت، و ماددێ 17 ژ وێ دیار دکەت کو نابیت چ کەس تووشی دەستێوەردانەکا هەڕەمەکی یان نەیاسایی د تایبەتمەندیێن خۆ دا ببیت، و مافێ وی یە کو یاسا وی ژ ڤێ دەستدرێژیێ بپارێزیت، پەیمانناما ناڤدەولەتی يا تایبەت ب مافێن ئابووری و جڤاکی و رەوشەنبیری يا سالا 1966، ئەڤ بەلگەنامە و پەیماننامە وەکو بنەمایێن گشتی و سەرەکی دهێنە هژمارتن کو دشییان دایە لێزڤرین بۆ بهێتە کرن بۆ پاراستنا تاکەکەسان ل روی ب روی بوونا ئاستەنگێن زیرەکییا دەستکرد.

3- پێدڤییا گونجاندنا بنەمایێن یاسایی داکو د هەڤدەم بن د گەل پێشکەفتنا بلەز یا زیرەکییا دەستکرد، زیرەکییا دەستکرد دشێت شێوازێن نوى یێن پێشێلکاریێن مافێن مرۆڤی پەیدا بکەت، بنەمایێن یاسایی یێن ناڤدەولەتی یێن پەیوەندیدار ب مافێن مرۆڤی ڤە (وەکو شەرعیەتا ناڤدەولەتی) بنەمایێن گشتی نە، لێ هندەک جاران ناگەهنە ئاستێ بنەمایێن پابەندکەر، لەورا پێدڤییە ب دیتنەکا یاسایی یا گشتگیر سحکەینە زیرەکییا دەستکرد و پێشکەفتنا تەکنۆلۆژی پێدڤی ب دەستێوەردانا یاسایێ هەیە بۆ ڕوى ب روى بوونا وان بڕیارێن ژ ئەنجامێ دانا بڕیارێن ئامیرەی پەیدا دبن، ئەو پرسیارا دهێتە کرن ئەوە کا چەند ئەڤ بنەمایێن یاسایی یێن تایبەت ب پاراستنا مافێن مرۆڤی تێرا هندێ هەنە کو ژ مەترسیێن زیرەکییا دەستکرد ب پارێزن، لەورا یا پێدڤییە ئەڤ بنەمایە بهێنە گونجاندن دا کو هەڤدەم بن د گەل پێشکەفتنا بلەز یا جڤاکێن مرۆڤاتیێ، گەلەک یا گرنگە کو ب تنێ پشتگەرمێن بنەمایێن گشتی نەبین، بەلکو ا یپێدڤییە کار بهێتە کرن ل سەر دەرکرنا بنەمایێن یاسایی ب شێوازەکێ ناڤدەولەتی کو رێکخستن و پێشخستنا تەکنیکێن زیرەکییا دەستکرد بکەن، چونکو پەیوەندی یا ب بەرژەوەندیا هەڤپشک یا جڤاکێ ناڤدەولەتی ڤە هەى، پێدڤییە چارچووڤەکێ یاسایی یێ جیهانی یێ کاریگەرتر بهێتە دانان بۆ بها و پرەنسیپ و ڕێکاران و وەکو ڕێبەرەک بیت بۆ دەولەتان.

دو: بەرپرسیاریا یاسایی و پێدڤیێن رێکخستنا یاسادانانێ

زیرەکییا دەستکرد ب ئاستەنگەکا مەزن دهێتە دانان بۆ یاسایا ناڤدەولەتی، ب تایبەتی ئەوا یا پەیوەندی ب بەرپرسیاریا مەدەنی و تاوانکاری ڤە هەی، و ئەڤ چەندەیە بوویە ئەگەر کو گەلەک ڕێکخراو و حکومەت کار بکەن بۆ دانانا چارچووڤەیەکێ یاسایی یێ گونجای کو پاراستنا مافێن مرۆڤی ژ مەترسیێن ڤان تەکنیکان گەرەنتى بکەن.

1- بەرپرسیاری و لێپرسین ژ پێشێلکاریێن زیرەکییا دەستکرد: بکارئینانا زیرەکییا دەستکرد د شیان دایە ببیتە ئەگەرێ ئالۆزکرنا پرسێن پەیوەندی ب بەرپرسیاریا مەدەنی و تاوانکاری ڤە هەى، دەمێ پەیوەندی ب وان زیانان ڤە هەبیت یێن کو ژ زیرەکییا دەستکرد پەیدا دبن، ل ڤێرێ پێدڤی ب میکانیزمێن یاسایی دیار دبیت کو گەرەنتیا وێ چەندێ بکەن لایەنێن کارکەر ژ پابەندی و لێپرسینێ خۆ نە ڤەدزن.

 بەرپرسیاریا کۆمپانی و سازیێن بازرگانی (ل دویڤ پرەنسیپێن نەتەوەیێن ئێکگرتی ل دۆر بازرگانی و مافێن مرۆڤی) کۆمپانیێن بازرگانی، ب تایبەتی کۆمپانیێن سنووربەزین، ب شێوەکێ ئاسایی ئەو لایەنێ سەرەکی نە یێ کو گرنگیێ ب پێشئێخستنا تەکنیکێن زیرەکییا دەستکرد د دەن، و د ڤی چارچووڤەی دا، بەرپرسیاریا ڤان کۆمپانیان ل دیڤ یاسایا ناڤدەولەتی هاتیە دەستنیشان کرن، ل دویڤ پرەنسیپێن نەتەوەیێن ئێکگرتی ل دۆر بازرگانی و مافێن مرۆڤی یا سالا 2011 ، پێدڤییە ل سەر دەولەتان کەسان ژ وان پێشێلکاریێن مافێن مرۆڤی بپارێزن یێن کو ژ لایێ وان کۆمپانیان ڤە دهێنە ئەنجامدان ئەوێن دکەڤنە دبن دەستهەلاتا وان یا دادوەری ڤە. دیسا کۆمپانی بەرپرسن ژ ڕێزگرتنێ ل مافێن مرۆڤی ل هەر جهەکێ کار بکەن، و پێدڤییە رێ بهێتە دان ب قوربانیێن پێشێلکاریێن مافێن مرۆڤی یێن کو ژ لایێ کۆمپانیان ڤە دهێنە ئەنجامدان ب ڕێکێن دادوەری و نەدادوەری داکو بگەهنە چارەسەریێ.

ئاریشێن یاسایی یێن نوى ئەوێن ژ ئەنجامێ پێشکەفتنا بلەز یا زیرەکییا دەستکرد پەیدا دبن کو پەیوەندی ب سروشتێ وێ ڤە هەیە وەکو ئامیرەیەکێ کو دشێت بڕیارێن ئالۆز و ئۆتۆماتیکی بدەت. ئاریشا سەرەکی سەربخۆیا زێدە یا ئامیرێ زیرەک و پێشکەفتنا وێ یا ب لەز ئاستەنگەکا بەرچاڤ ل دۆر کەسایەتیا یاسایی دروست دکەت و پرسا دانا کەسایەتیا یاسایی بۆ زیرەکییا دەستکرد نە یا ب سـانەهی یە، ژ دیارترین ئاستەنگان، زەحمەتیا دانپێدانێ یە ب هندەک مافان بۆ وێ، هەروەسا زەحمەتیا هەلگرتنا بەرپرسیاریێ د حالەتێ گەهاندنا زیانێن ژێ پەیدا دبن. مەترسی د وێ چەندێ دایە کو ئەڤ پێشکەفتنە دشێت خۆ ڤەدزیت ژ پابەندی و بەرپرسیاریا خۆ، ب تایبەتی دەمێ کو ئامیرە ئەرکێن خۆ یێن ئۆتۆماتیکی ئەنجام ددەت، ئەڤ چەندەیە کێشەیێن یاسایی یێن پەیوەندی ب بەرپرسیاریا مەدەنی و تاوانکاری ڤە هەى زێدەتر دکەت.

بۆ گەرەنتى کرنا هندێ کو حوکمرانییا زیرەکییا دەستکرد ل سەر ڕێزگرتن ل مافێن مرۆڤی بهێتە ئاڤاکرن، پێدڤییە میکانیزمێن چاڤدێری و بجهئینانێ بهێنە دانان دا کو ئامیرە ژ لێپرسینێ خۆ نەڤەدزن. دیسان پێدڤییە ل سەر لایەنێن کارکەر د بیاڤێ زیرەکییا دەستکرد دا و دەولەتێن ئەندام کو بەرپرسیاریا ئەخلاقی و یاسایی بۆ وان بڕیار و ڕێکارێن ل سەر بنەمایێ هەر سیستەمەکێ ژ سیستەمێن زیرەکییا دەستکرد ب ستۆیێ خۆڤە بگرن. و پێدڤییە میکانیزمێن گونجای بۆ سەرپەرشتی و هەلسەنگاندنا دەرئەنجامان و پێداچوونا بەردەوام بهێنە دانان. و پێدڤییە ل سەر دەولەتان ڕێکارێن یاسادانانێ بگرنە بەر کو ڕێکێ بدەنە لێپرسینا تاوانکاری ژ کەسێن مەعنەوی (کۆمپانی و سازى) ل سەر وان تاوانێن ژ سیستەمێن پێزانینان پەیدا دبن، ب تایبەتی دەمێ کو کێمیا سەرپەرشتی یان چاڤدێریێ ژ لایێ کەسێ سروشتی ڤە ببیتە ئەگەرێ ب سـانەهی کرنا ئەنجامدانا تاوانێ. و دڤێت ڕاهێنانا پێدڤی بۆ پارێزەر و دادوەر و بەرپرسێن حکومی بهێتە دابینکرن بۆ تێگەهشتنێ ژ ئاستەنگێن زیرەکییا دەستکرد و بجهئینانا یاسایان ب شێوەیەکێ کاریگەر.

2- ئاسۆیێن پێشخستنا رێكخستنا یاسادانانێ و بهێزکرنا چارچووڤەیێن هەڤکاریا ناڤدەولەتی: سروشتێ نوى یێ تاوانێن زیرەکییا دەستکرد و ئەوا پێ دهێتە نیاسین شییانێن وێ یێن زێدەنە بۆ دەربازکرنا سنووران، ئەڤە دبیتە ئەگەر کو پێدڤییەکا بلەزە پێداچوون د سیستەمێن یاسایی یێن هەین دا د بهێتە کرن. لەورا پاراستن د سەردەمێ دیجیتالی دا ئێدی ب ڕێکێن کلاسیکی بجھ ناهێت، بەلکو پێدڤی ب پاکێجەکا ڕێکارێن یاسادانانێ یێن نشتیمانی هەیە کو د گەل چارچووڤەیێن ناڤدەولەتی بهێنە گرێدان. ئەڤ بزاڤە دێ دەست پێ کەن ب دارشتنا بنەمایێن بابەتی و ڕێکارێن نوى کو د گەل تایبەتمەندیا ڤان تاوانان بگونجن، ژ بەر ڤێ چەندێ پێدڤییە ل سەر لایەنێ یاسادانەر یاسایێن هەین بگونجینیت دا کو هەموارکرنێن بنەرەتی د یاسایێن تاوانکاری دا ب خۆ ڤە بگرن، ب شێوەیەکێ کو دەستهەلاتێن بەرفرەهتر بدەتە دەستهەلاتێن دادوەری د سەرەدەرى کرنێ دا د گەل بەلگەیێن دیجیتالی، وەکو پشکنینا کۆمپیۆتەران، کۆنترۆلکرنا پۆستێن ئەلکترۆنی، و ڤەکرنا شەفرێن پێزانینێن ئالۆز، د گەل ل بەر چاڤ گرتنا سروشتێ تایبەت یێ سەلماندنێ د کەیسێن تاوانکاری و مەدەنی یێن پەیوەندی ب ڤان تەکنیکان ڤە هەین.

هەر دڤی بیاڤی دا پێشکەفتنا یاسادانانێ یا ناڤخۆیی نەشێت ژ وێ پێدڤیا ب لەز بهێتە جوداکرن بۆ دروستکرنا دەستەیێن پۆلیسان و ئێکەیێن تایبەتمەند یێن کو خودان ئامرازێن تەکنیکی بن بۆ دویڤچوونا تاوانبارێن زیرەکییا دەستکرد، ئەڤێ چەندێ پێدڤی کاراکرنا هەڤکاریا ناڤدەولەتی یە، پێدڤییە ئەڤ هەڤکاریە ژ پرۆتۆکۆلێن شێوەی دەرباز ببیت و بگەهیتە ئاستێ هەماھەنگییا دادوەری و ڕێکاری یا کاریگەر، ب تایبەتی د پرسێن ڕادەستکرنا تاوانباران و ئالوگۆرکرنا هاریکاریا یاسایی.

ژ بەر نەبوونا یاسایەکا ناڤدەولەتی يا ڕێگر و گشتگیر، پێدڤی ب دارشتنا چارچووڤەیەکێ یاسایی یێ جیهانی دیار دبیت کو بها و پرەنسیپێن سەرەکی ئێکبێخیت، دا کو ببیتە رێ نیشاندەر بۆ دەولەتان دەمێ یاسایێن خۆ یێن نشتیمانی دادڕێژن. ئارمانجا سەرەکى یا ڤی چارچووڤەیی پرکرنا وێ ڤالاهیێ یە یا کو کۆمپانیێن تەکنۆلۆژى «ڕێکخستنا خۆیەتى» ل پاش خۆ هێلای، یێ کو ئەزموونێن بەری نوکە د پلاتفۆرمێن تۆڕێن جڤاکی دا سەلماندی کو پاراستنا بەرژەوەندیێن گشتی وەکو پێدڤی ناکەن. لەورا پێدڤییە هەر ڕێکخستنەکا ل ئایندەى بهێتە کرن پێدڤییە ل سەر پرەنسیپێن شەفافیەتا تەمام و چاڤدێرییا سەربخۆ بهێتە کرن، د گەل دانانا میکانیزمان بۆ هەلسەنگاندنا وان مەترسیێن ل سەر مافێن مرۆڤی بەری کو هەر سیستەمەکێ زیرەکییا دەستکرد بۆ بکارئینانا گشتی بهێتە بەردان.

دیسان پێدڤییە ل سەر جڤاکێ ناڤدەولەتی هەلویستێن ئێکلاکەر ل هەمبەر وان تەکنیکێن کۆنترۆلکرنا وان ب زەحمەت وەرگرن، ب ڕێکا قەدەغەکرن یان سنوردارکرنەکا توند ل سەر هەر تەکنۆلۆژیایەکا زیرەکییا دەستکرد یا کو ستانداردێن بکارئینانا وێ د گەل یاسایا ناڤدەولەتی یا مافێن مرۆڤی نەگونجن، بجھئینانا بکارئینانا ب مفـا و دادپەروەرانە یا ڤان سیستەمان پێدڤی ب کاراکرنا وان گەرەنتیێن یاسایی هەیە ئەوێن نوکە هەین کو گونجاندنا زیرەکییا دەستکرد بۆ خزمەتا مرۆڤایەتیێ مسۆگەر بکەت بێی کو دەستدرێژی ل سەر ماف و ئازادیێن بنەرەتی یێن تاکەکەسان بهێتە کرن.

کورتیا دەرئەنجامێن ڤەکۆلینێ:

ڤەکۆلین گەهشتییە وى دەرئەنجامی کو زیرەکییا دەستکرد گوهۆڕینەکا بنەرەتی د تێگەهێ کەرامەتا مرۆڤی دا دروست کرییە، چونکو ئێدی نە ب تنێ ئامرازەکێ تەکنۆلۆژییە، بەلکو بوویە هێزەکا شییاندار کو ماف و ئازادیێن بنەرەتی ل دویڤ یاسایا ناڤدەولەتی ژ نوى پێناسە بکەت.

دەرئەنجامان سەلماندییە کو پشتبەستنا زێدە ل سەر ڤان سیستەمان ل دەرکرنا بڕیارێن چارەنڤیسساز مەترسیێن دژوار دروست کرینە و دەستدرێژیێ ل سەر پرەنسیپێ یەکسانی و نە جوداکاریێ دکەن؛ ژ ئەگەرێ «لایەنگریا دیجیتالی» یا کو دبیت ل دژی چینێن دیارکری بهێنە بکائینان و ئەڤ چەندە گەفە ل سەر مافێ کارى و ساخلەمی و فێرکرنێ.

هەروەسا ڤەکۆلینێ دیار کریە کو مافێ تایبەتمەندیێ و پاراستنا زانیاریێن کەسی تویشى گەفا هەبوونێ دبن ل هەمبەر شییانێن سکانکرن و شرۆڤەکرنا پێشبینیکەر، و کاریگەرییا ڤێ چەندێ بەرفرەهـ دبیت و دگەهیتە وان چینێن لاوازتر وەکو زارۆکان و مافێن وان بهێنە پێشێلکرن د ژینگەهەکا دیجیتالی يا نە سەقامگیر و نە دادپەروەر دا ژ ئەگەرێ «ڤالاهیا دیجیتالی» د ناڤبەرا وەلاتان دا.

ل سەر ئاستێ یاسایی و تاوانکاری، ڤەکۆلین گەهشتییە وى دەرئەنجامی کو سەربخۆیا ڤێ تەکنۆلۆژیێ بوویە ئەگەرێ دەرکەفتنا شێوازێن نوى یێن تاوانێن سنووربەزین ئەوێن ئارمانجا وان مافێن مەعنەوی و دابونەریتێن گشتی، ئەڤ چەندە یاسایا ناڤدەولەتی یا مافێن مرۆڤی د ئینیتە هەمبەر ئاستەنگەکا مەزن ل دەستنیشان کرنا «بەرپرسیاریا یاسایی»  و کۆنترۆلکرنا «نیازا تاوانکاری»  بۆ بکارئینەرێن ڤان سیستەمان.

دەرئەنجامێن بەرچاڤ دوپات دکەن کو گەشەکرنا جڤاکان ب تنێ ب پێشکەفتنا تەکنۆلۆژى گەرەنتى نابیت، بەلکو ب وی شێوەى دێ گەرەنتى بیت کو ئەڤ پێشکەفتنە پابەندی بنەمایێن مافێن مرۆڤی ببن ل هەمی قووناغێن ژیانا تەکنۆلۆژى و پرکرنا وان ڤالاهیێن یاسادانانێ یێن ناڤدەولەتی کو هێشتا شێوازێ پابەندکەر و دانانا رادەکى بۆ نەپابەند بوونێ تێدا نینە.

ژێدەر:

1. علاقة تطبيقات الذكاء الاصطناعي بالقانون وآثارها على حقوق الإنسان، ايت شعلال نبيل، المجلة الأكاديمية للبحوث القانونية والسياسية، المجلد الثامن، العدد الأول، جامعة سطيف، الجزائر، 2023.
2. الحماية القانونية من مخاطر الذكاء الاصطناعي: دراسة تحليلية مقارنة، د. رضا إبراهيم عبد الله، المجلة القانونية، المجلد 18، العدد 3، كلية الحقوق جامعة المنصورة، مصر، 2024.
3. الآثار القانونية للذكاء الاصطناعي على حقوق الإنسان في إطار القانون الدولي العام، د. عصام الدین محمد ابراهیم، المجلة المصرية للقانون الدولي، المجلد 80، العدد 2، الجمعية المصرية للقانون الدولي، ديسمبر 2024.
4. دور الذكاء الاصطناعي في تعزيز حقوق الإنسان: الفرص، التحديات، والإطار القانوني في العصر الرقمي، مصطفى احمد عبدالسلام واخرون، المجلة اللبنانية للعلوم والتكنولوجيا، المجلد 2، العدد3، 2025.
5. استعمالات الذكاء الاصطناعي وتأثيرها على حقوق الإنسان والحريات العامة، د. ياسر الصافي، مجلة القانون الدولي للدراسات البحثية، المجلد 05، العدد 16، المركز العربي الديمقراطي، برلين – ألمانيا، يوليو 2024.
6. الذكاء الاصطناعي في مواجهة حقوق الإنسان، د. على الدين هلال، جريدة الأهرام، مصر، العدد 49909، يوليو 2023.
7. إجرام الذكاء الاصطناعي: آليات الضبط التشريعي العربي والدولي بين الإتاحة والمخاطر وسبل المواجهة، د. محمد صادق اسماعيل، مجلة القانون الدولي للدراسات البحثية، المجلد 05، العدد 16، المركز العربي الديمقراطي، برلين – ألمانيا، يوليو 2024.
8. حوكمة استخدام الذكاء الاصطناعي في العمل القضائي: قراءة قانونية في الميثاق الأخلاقي الأوروبي، ايناس بنت خلف الخالدي، مجلة البحوث والدراسات الشرعية، المجلد 10، العدد 116، مصر 2021.