گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
دانوستاندنەکا سەیر ل کافیتریایێ:
بەری چەند رۆژان، ئەز و هەڤالەکێ خۆ ل کافیتریایەکێ روینشتی بووین. مە دڤیا باخڤین و خەمێن خۆ یێن ژیانێ بۆ ئێکدو بێژین. من دیت هەڤالێ من گەلەک یێ دلگرانە، بەلێ تشتێ ئەز مەندەهـۆش کریم ئەو بوو، وی ب تەمامی خۆ ب چاتەکێ ڤە مژویل کربوو و ئەز ژ بیر کربووم. ئەز نەشیام خۆ بگرم و من پرسیار ژێ کر: تو چ دکەی؟ د گەل کێ دئاخڤی؟ وی ب سادەیی سەرێ خۆ بلند کر و گۆت: ئەز یێ د گەل زیرەکییا دەستکرد دئاخڤم، ئەو باشتر ژ من تێدگەهیت.
وێ گاڤێ، ئەز ل وێرێ وەکو هەڤالەکێ راستەقینە یێ ئامادە بووم، گوهێ خۆ بدەمێ و پشتەڤانییا وی بکەم، بەلێ وی «هەڤالێ دەستکرد» هەلبژارت، چونکو ب سانەهیتر بوو. من هەست پێ کر کو ئەم یێ دگەهینە قووناغەکێ کو ئەم پەیوەندییا ب سانەهی یان ب شێوازەکێ دی دشێم بێژم پەیوەندییا «بێ رۆح» هەلدبژێرین ل جهێ پەیوەندییا ب زەحمەت یا مرۆڤی. ئەڤە ئەو تشتە یێ ئەم دبێژینێ ڤالاهییا هەڤالینیێ (The Friendship Gap)کو تێدا مرۆڤ خەمێن خۆ یێن تایبەت ددەتە دەستێ پرۆگرامەکێ سار یێ کۆمپیۆتەری، ل جهێ لێدانا دلان.
ئەرێ ماسولکەیێن مە یێن جڤاکی دێ ژ کار کەڤن؟
ل دەستپێکێ، پێدڤی یە ئاماژێ ب وێ چەندێ بکەین کو جڤاکناسی مە فێر دکەت کەسایەتییا مرۆڤی د ناڤ جڤاکی دا گەشە دکەت. زانایێ مەزن (جۆرج هێربێرت مید George Herbert Mead) دبێژیت: ئەم کەسایەتییا خۆ د ناڤ چاڤێن مرۆڤێن دی دا دروست دکەین. دەمێ تو د گەل مرۆڤەکێ ڕاستەقینە دئاخڤی، تو فێری گەنگەشێ دبی، فێری هندێ دبی کا چاوا گوهێ خۆ بدەیە هەستێن بەرامبەر و کا چاوا د حالەتێن نەخۆش دا دانوستاندنێ بکەی. ئەڤە هەمی ڕاهێنانن بۆ مێشکێ مە یێ جڤاکی، دا کو پاشەڕۆژێ بشێین خێزانەکا ساخلەم پێک بینین. بەلێ زیرەکییا دەستکرد یا تەمامە؛ ئەو ل دویڤ دلێ تە دئاخڤیت و هەر تشتێ تۆ بێژیێ، دێ بێژیت: تۆ یێ ڕاستی. هەر وەکو (شێری تێرکلSherry Turkle ) دبێژیت: ئەڤە خەیالەکا هەڤالینیێ یە، بێی کو چ ئەرک بکەڤنە سەر ملێن تە. مەترسی ئەوە کو ئەگەر گەنجێن مە بەردەوام د گەل تشتەکێ وەسا باخڤن کو هەردەم یێ ڕازی بیت، ئەرێ دێ چاوا فێری لێبۆرینێ و قوربانی دانێ بۆ هەڤال و خێزانێن خۆ بن؟ ماسولکەیێن مە یێن جڤاکی دێ لاواز بن، چونکو مرۆڤ «ئالۆز»ن و زیرەکییا دەستکرد یا «سادە»یە و ئەم یێن فێری سادەییێ دبین و نەشێین بەرهنگارییا ئاریشەیێن ڕاستەقینە یێن ژیانێ بکەین.
ژ ناڤچوونا هەڤبەندیێ د ناڤ جڤاکی دا:
ژیانا جڤاکی ب تنێ ب هەبوونا ئامیران ب ڕێڤە ناچیت، بەلکو پێدڤی ب پەیوەندی و گرێدانێن مرۆڤی یێن بهێز هەیە. زانایێ جڤاکناسیێ (ئیمایل دورکهایم (Emile Durkheimدبێژیت: هەڤبەندییا جڤاکی ئەو تایبەتمەندی یە یا مرۆڤان ب ئێکدو ڤە گرێددەت. سەردەمەکێ د جڤاکێ مە یێ کوردی دا، ئەگەر کەسەک تووشی نەخۆشییەکێ یان خەمەکێ ببا، هەمی هەڤال و جیران کۆم دبوون، دا هاریکارییا وی بکەن و بارێ وی سڤک بکەن؛ ئەڤێ چەندێ هەڤبەندی دروست دکر. بەلێ نوکە، جڤاک یێ بەر ب گوهۆڕینێن مەزن دچیت. هەر کەسەک د زیندانا مۆبایلا خۆ دا یە و د گەل زیرەکییا دەستکرد بەحسێ خەمێن خۆ دکەت. ل جهێ کو مرۆڤ هێزێ بدەنە ئێکدو، هەر ئێک ل دویڤ ژیرییەکا دەستکرد دگەڕیێت، دا ئاریشەیێن خۆ یێن دەروونی چارەسەر بکەت. ئەڤ چەندە جڤاکێ مە دکەتە کۆمەلەکا مرۆڤێن «پارچە پارچە بووی». ئەم ل کافیتریایان و د ناڤ مالان دا پێکڤە روینشتی نە، بەلێ د ڕاستی دا، هەر ئێک ل جیهانەکا جودا یە د گەل ئامیرێ خۆ. ئەڤێ چەندێ زیانەکا مەزن گەهاندی یە پەیوەندییێن خێزانی و جڤاکی و هەڤبەندییا مە لاواز کریە.
زیندانا خۆپەرێسییا ئامیران و مەترسی
ل سەر زمانێ مە:
تشتەکێ دی یێ گرنگ ئەوە، ئاخفتنا د گەل مرۆڤەکێ ڕاستەقینە یا ب ڕامان و تژی هەستە، د شیان دایە ب رێکا ئەزموونێن جودا ببیتە ئەگەرێ ژ دایکبوونا هزرێن نوی. بەلێ زیرەکییا دەستکرد هەردەم هندەک تشتان دبێژیت کو تو پێ کەیفخۆش ببی، دا کو تو زێدەتر وێ بکار بینی. ئەڤ چەندە مە دکەتە مرۆڤێن «خۆپەرێس» نێرگزى. ئەڤە دبیتە ئەگەرێ دروستبوونا جۆرەکێ نێرگزییا ئەلگۆریتمی (Algorithmic Narcissism)کو تێدا تاک نەشێت بۆچوون و هزرێن مرۆڤێن دی قەبویل بکەت، ئەگەر د گەل باوەرییێن وی نەگونجن. زێدەباری ڤێ چەندێ ئەڤ ئامیرە مەترسییەکا مەزن ل سەر زمانێ مە ژی پەیدا دکەن. زمان ب تنێ کۆمەکا پەیڤان نینە، بەلکو یێ تژی یە ژ رۆح، سۆز و وان مەتەل و گۆتنێن کو باپیر و داپیرێن مە بۆ مە ب جهـ هێلاین. دەمێ ئەم د گەل مرۆڤەکی دئاخڤین، ب تنێ پەیڤان نابێژین، بەلکو ب رێکا ئاوازا دەنگێ خۆ، گەرمییا دلێ خۆ و هەستێن خۆ ژی پەیاما خۆ دگەهینین. بەلێ زمانێ زیرەکییا دەستکرد زمانەکێ سار و بێ گیانە؛ ئەو نزانیت خەریبی چی یە و نە ژی هەست ب کەیفا دیدارەکێ دکەت. مەترسی ل ڤێرێ یە کو ئەگەر گەنجێن مە فێری ڤی زمانێ بێ هەست یێ ئامیران ببن، دێ بهایێ وێ گەرماتییا د ناڤ خێزان و جڤاکی دا هەی ژ دەست دەن. دەمێ ئەم د گەل دایک و بابێن خۆ دئاخڤین، مە پێدڤی ب زمانەکێ مرۆڤانە و تژی سۆز هەیە، نەکو زمانەکێ رۆبۆتی کو ب تنێ زانیارییان ڤەدگوهێزیت. ئەگەر زمانێ مە سار بوو، دێ ل پاشەرۆژێ پەیوەندییێن مە یێن د گەل هەڤژین و زارۆکان ژی سار بن. ب ڤی شێوەی، ئەو جوانییا جڤاکێ مە یێ کوردی کو ب مێڤانداری و دلسۆزیێ دهێتە ناسین، دێ بەر ب نەمانێ چیت.
پەیوەندییا مرۆڤی وەکو کاڵایەکێ گرانبها بۆ دەولەمەندان
خالەکا گەلەک گرنگ هەیە، پێدڤی یە ئەم هەمی ل سەر هشیار بین، ل پاشەرۆژێ ئاخفتنا د گەل مرۆڤان دشێت ببیتە تایبەتمەندییەکا دەولەمەندان ب تنێ. وەکو (رێیون کۆنێل – Raewyn Connell) دیار دکەت، سیستەمێن جیهانی ب شێوەیەکێ نە دادپەروەرانە زانیاری و تەکنۆلۆژیایێ دابەش دکەن. ئەم دبینین کو ل جیهانێ دەولەمەند بزاڤێ دکەن زارۆکێن خۆ ژ ئامیران دویر بێخن، دا کو فێری پەیوەندی و هەستێن مرۆڤی یێن ڕاستەقینە ببن. بەلێ بۆ خەلکێ هەژار، زیرەکییا دەستکرد وەکو چارەسەرییەکا ئەرزان بۆ تنێبوون و ئاریشەیێن جڤاکی دهێتە پێشکێشکرن. ئەرێ ئەڤە دادپەروەرییە کو هەژار ب تنێ د گەل ئامیران باخڤن و دەولەمەند چێژێ ژ هەڤالینییا مرۆڤی وەربگرن؟ ب ڤی ئەگەری، دبیت جوداهییەکا چینایەتی یا نوی پەیدا ببیت کو تێدا هەبوونا هەڤالەکێ ڕاستەقینە دێ بیتە نیشانەکا دەولەمەندی و پێگەهێ جڤاکی.
پێدڤییا مە ب مرۆڤایەتیێ پترە ژ تەکنۆلۆژیایێ
ل دویماهیێ، دشێم بێژم کو زیرەکییا دەستکرد دشێت زانیارییان بدەتە مە، بەلێ چ جاران نەشێت «رامانێ» و «گەرمییا دلان» بدەتە مە. ئامیرە دشێت خۆ وەکو هەڤالەک نیشا بدەت، بەلێ نەشێت هەست ب وێ ئێشا مرۆڤی بکەت، یان ژی ب وێ کەیفا کو ئەم هەست پێ دکەین دەمێ پێکڤە دئاخڤین. ژیان ب تنێ بۆ ب دویماهی ئینانا ئەرکان نینە، بەلکو بۆ هندێ یە کو مرۆڤ د گەل ئێکدو بژین و دهەستێن ئێکدو بگەهن. ئەگەر ئەم ڤێ گرێدانا مرۆڤایەتیێ ژ دەست بدەین، دێ هەمی تشتى ژ دەست دەین. ئەو دانوستاندنا من د گەل وی هەڤالێ من ل کافیتریایێ، چاڤێن من ڤەکرن کو چ ئامیرە نەشێن جهێ لێدانا دلێ مرۆڤەکی بگرن. پێدڤی یە ئەم جاران مۆبایلێن خۆ بڤەمرینین، سحکەینە چاڤێن ئێکدو و بێژینە هەڤالێن خۆ: ئەز یێ ئامادەمە، گوهێ خۆ بدە من، چونکو ئەز مرۆڤم و تو ژی مرۆڤی و چ ئامیرە نەشێن جهێ مە بگرن.
ژێدەر:
- Connell, R. (2007). Southern Theory: The Global Dynamics of Knowledge in Social Science. Polity Press.
- Durkheim, É. (1984). The Division of Labor in Society. (W. D. Halls, Trans.). Free Press. (Original work published 1893).
- Mead, G. H. (1934). Mind, Self, and Society. University of Chicago Press.
4.Turkle, S. (2011). Alone Together: Why We Expect More from Technology and Less from Each Other. Basic Books.
