تێگەهێ ژینگەها پەروەردەیی، هەمی ئەو سەقایێن دانوستاندنێنە (هەلومەرجن) یێن ل دەروبەرێن زارۆکی، یێن کارتێکرنەکا مەزن لێ دکەن، چ ب رێکەکا مەبەستدار بیت یان یا بێ مەبەست بیت.

ژینگەهێن پەوەردەیی یێن زارۆکان: ئەو جهـ و بیاڤ و هەلویستن یێن زارۆک تێدا گەشێ دکەت و تێدا فێردبیت و خوە پێش دئێخیت، ئەڤ ژینگەهە دبنە بنەمایێن گەشەکرن و پێشڤەچوونا وان، لەوڕا دڤێت ئەڤ ژینگەهە د ئارام بن و هاندەر و پشتەڤان بن بۆ گەشەکرنا زارۆکی ژ هەر لایەکی ڤە، هەروەسا  دابینکرنا دەلیڤەیێن هەمەڕەنگ بۆ فیربوونێ و پێشڤەچوونێ وەرگرتنا پەروەردەکا دروست.

ژینگەها زارۆکی یا پەروەردەیی:

د پەیمانێن گرێدای ب مافێن زارۆکی ڤە ئەوێن ژلایێ نەتەوەیێن ئێکگرتی ڤە بۆ دیارکرنا ژییێ زارۆکی هاتینە دەرکرن، دیارکریە کو زارۆک ئەو کەسە یێ ژییێ وی د ناڤبەرا رۆژا پەیدابوونێ هەتا هەژدە سالیێ، هەروەسا زانایان ژی ئەڤ ژییە بۆ پەروەردە و فێرکرنێ ژی ل سەر چەند قووناغان بەلاڤکرینە، هەر قووناغەکێ ژڤان قووناغان تایبەتمەندییا خۆ هەیە و هەر ئێکێ ژینگەهەکا جودا هەیە تێدا دەربازدبیت و هەر ژینگەهەکێ ژڤان ژینگەهان تایبەتمەندی و خواستەیێن خۆ هەنە بۆ خۆ گونجاندنا زارۆکی د گەل دا، لەوڕا دڤێت پەروەردەکار یێ شارەزا بیت د سەرەدەریکرن و رەفتارکرنێ دا د هەر قووناغەکێ دا، داکو بشێت زێدەتر ڤی زارۆکی د گەل ژینگەها وی یا دورست ب گونجینیت.

هەکە ئەم ڤان قووناغێن ژییێ زارۆکی ب شێوەیەکێ زانستی و ل دویڤ خواستەیێن ژییێ زارۆکی د هەر قووناغەکێ دا بکەینە د ژینگەها وی یا گونجای دا، بێگۆمان دێ پرۆسەیا پەروەردێ و ئاڤاکرنا زارۆکی د ئاستەکێ ئەرێنی و سەرکەفتیتر دا ب رێڤەچیت.

ژینگەهێن پەروەردەێ:

پەروەردەکرنا زارۆکی د هەمی قووناغان دا، د چەندین ژینگەهێن جودا دا دەرباز دبیت، ب شێوەیەکێ گشتی ژینگەهـ: ئەو جهـ و بیاڤ و سەربۆرن یێن زارۆک لێ پەروەدە دبیت و گەشێ دکەت، ئەڤ ژینگەهە ژی پێکهاتینە ژینگەهێن مالێ و یێن باخچێن زارۆکان و خواندنگەهان و کۆمەلگەهێ و جهێن سروشتی. ژینگەها باش یا پەروەردێ ئەو ژینگەهە یا دبیتە هاندەر بۆ گەشەبوونەکا گشتگیر و دابینگرنا هەمی پێداویستیێن فێربوون و پێشڤەچوونێ د هەمی لایەنان دا.

گرنگیا ژینگەهێن پەروەدەیی بۆ زارۆکان:

ژینگەهێن پەروەردەیی کارتێکرنەکا زۆر ل سەر گەشەیا زارۆکی ژ هەمی لایان ڤە دکەن، زێدەباری وەرارا وی یا جەستەیی، مێشکی، دلینی، جڤاکی، هەروەسا ژینگەهێن باش هاریکاریا زارۆکی دکەن، بۆ پێشخستنا کارامەییی و شیانێن وی یێن جودا جودا، باوەریا وی ب خۆ خۆرتر لێ دکەت، هەروەسا دبیتە هاندان ل سەر فێربوونێ و ڤەدیتنێ کو ئەڤ ژینگەهە دبنە پشکەک یان (پشکدار دبن) د ئاڤاکرنا کەسایەتیا زارۆکی دا بۆ پێکئینانا رەوشت و رەفتارێن وی و دەستنیشانکرنا پاشەرۆژا وی.

ژینگەهێن پەروەدەیی بۆ ئاڤاکرنا زارۆکان گەلەک گرنگی یێن هەین، هەر ئێکێ ژی مفایێن جوداجودا هەنە ژ هەر لایەکی ڤە ژ وان ژی ئەڤێن ل خوارێنە:

– گەشەکرنا گشتگیر: ژینگەهێن پەروەردەیی دبنە هاریکار بۆ گەشەکرن و وەرارا زارۆکان ژ لایێ جەستەیی، مێشکی، جڤاکی، دلێنی.

– فێربوون: ژینگەهێن پەروەردەیی دەلیڤەیێ بۆ زارۆکی خۆش دکەن، بۆ فێربوونێ ب رێکا یاریا و سەربۆرێ و ڤەدیتنێ.

– پێشڤەچوون: ژینگەهێن پەروەردەیی هاریکاریا زارۆکی دکەن، بۆ پێشڤەبرنا کارامەییی و شیانێن وان یێن جوداجودا.

– خۆ گونجاندن: ژینگەها پەروەردەیی هاریکاریا زارۆکی دکەن، بۆ خۆ گونجاندنێ د گەل ژینگەها خۆ یا دەوروبەر و جڤاکی.

تایبەتمەندیێن ژینگەهێن پەروەردەیی یێن باش :

تایبەتمەندێن ژینگەهێن پەروەردەیی بۆ زارۆکان دزۆرن، لەوڕا دڤێت گرنگی پێ بهێتەدان، بۆ وێ ئێکێ زارۆک تێدا یێ ئارام و ئازاد بیت، دا بشێت زێدەتر خۆ تێدا ب گونجینیت و تێدا ب سەقایێ وێ ڤە بهێتە گرێدان، دا بشێت زێدەتر وەرارێ و داهێنانێ بکەت، ژ وان تایبەتمەندیێن سەرەکی:

– ئێمناهی: دڤێت ژینگەهـ یا دابینکری بیت ب پێدڤیێن ئێمناهیێ و زارۆک تێدا یێ پاراستی بیت.

– هاندەر: دڤێت ژینگەهـ هاندەر و پشتەڤان بیت بۆ زارۆکی ل سەر فێربوونا پەروەردەیی و ڤەدیتنا نویاتیان.

– هەمەڕەنگی: دڤێت ژینگەهـ دەلیڤەیێن هەمەڕنگیێن فێربوونێ و سەربورا ل دەڤ زارۆکی پەیدا بکەتن.

– بێلایەنی: دڤێت ژینگەهـ دەلیڤەیێ بەرهەڤ بکەت بۆ زارۆکی کۆ بێلایەنە هەلبژارتن و فیربوونێ هەلبژێریت.

– کارلێککرن: دڤێت ژینگەهـ دەلیڤا کارلێکرنێ د ناڤبەرا زارۆکی و مامۆستا و دایک و بابان بروخسینیت.

– پشتەڤانی: ‌دڤێت ژینگەهـ پشتەڤانیەکا پێدڤی ل زارۆکان بکەت بۆ ب دەستڤەئینانا ئارمانجێن خۆ.

وەک ل سەری هاتیە دیارکرن کو چەندین ژینگەهێن پەروەردەیی هەنە کو کاریگەری ل سەر وەرار و ئاڤابوونا زارۆکی ژ هەمی لایەکی ڤە هەیە، ژ وان ژی: ژینگەها جەستەیی، ژینگەها دەروونی، ژینگەها سۆزداری، ژینگەها کۆمەلایەتی. هەر ئیک ژ ڤان ڕۆلەکێ گرنگ دگێڕن بۆ ئاڤاکرنا کەسایەتی و ڕەفتار و شیانێن زارۆکی.

گرنگترین ژینگەهێن پەروەردەیی بۆ زارۆکان:

1ـ ژینگەها مادی:

پێکهاتیە ژ وەرزێن خواندنێ و بیاڤێن یاریکرنێ و دەڤەرێن دەرەکی و ناڤ مالێ، کۆمەلگەهێن ناڤخۆیی. دڤێت ئەڤ ژینگەهە د ئارام  و پشتەڤان و د نەرم بن بۆ زارۆکی و دەلیڤەیێ بۆ دابین بکەت، بۆ یاریکرنێ و ڤەدیتن و فێرکرنێ کو یا پێکهاتی بیت ژ دابینکرنا کەرستە و کەلوپەلێن گونجای ل دویڤ ژییێ زارۆکی و شیانێن وی. هەروەسا رێکخستنا بیاڤی بۆ ئاسانکرنا لڤینێن وی یێن ڤەدیتنێ.

 2ـ  ژینگەها دەروونی:

 ئەڤ ژینگەهە پێکدهێت ژ پەیوەندیێن د ناڤبەرا زارۆک و مامۆستایان، د ناڤبەرا زارۆکی بۆ زارۆکان، دڤێت ئەڤ ژینگەهە یا پشتەڤان و ب رێزگرتن بیت و ببیتە هاندەر بۆ هاریکاریێ و کارلێکێن ئەرێنی، بەردەستکرن ئانکو مشەکرنا دەلیڤەیێن دەربڕینێ ژ خۆ بکەت و سەرەدەریکرن د گەل هەستێن جودا یێن کەسێن دەوروبەر و چارەسەرکرنا کێشەیان، دڤێت زارۆک هەست ب قەبویلکرن و ئێمناهیێ د ڤێ ژینگەهێ دا بکەت.

3ـ  ژینگەها دلینی:

ئەڤ ژینگەهە یا گرێدایە ب چاوانیا بەرسڤدان و وەرگرتنا هەستێن زارۆکان و چاوانیا فێرکرنا وان ل سەر ب رێڤەبرنا سۆزداری و دلێنیێ،  دڤێت ئەڤ ژینگەهە ل دویڤ پێدڤی و داخوازیێن وان بیت و یا هاریکار بیت ل سەر ڤەژاندن و وەرارا وان یا دلینی. زارۆکی فێرکەت چاوا هەستێن خۆ بنیاسیت و دەربڕینێ ب رێکێن راست و دورست ژێ بکەت، هەروەسا ڤەدیتنا رێکێن سەرەدەریکرنێ هەست و دیتنێن ب زەحمەت.

4ـ ژینگەها جڤاکی (کۆمەلایەتی):

ئەڤ ژینگەهە خێزانێ و خواندنگەهێ و جڤاکا ناڤخۆیی ب خۆ ڤە دگریتن، دڤێت ئەڤ ژینگەهە یا هاریکار بیت ل سەر گەشە و وەرارا زارۆکی یا جڤاکی و جورئەتێ بۆ دروست بکەت ل سەر کارلێکا ئەرێنی د گەل کەسێن دیتر، پێکهاتا ڤێ ژینگەهێ ژی دبیتە فێرکرنا زارۆکان ل سەر کارامەییێن جڤاکی یێن پێدڤی، بۆ کارلێکرنێ د گەل کەسێن دەوروبەر، وەک پەیوەندیان و هاریکاریێ و چارەسەرکرنا کێشەیان. دڤێت ئەڤ ژینگەهە دەلیڤەیێ بەردەست خۆش بکەت (مشە بکەت)، بۆ پشکداریێ د چالاکیێن جڤاکی دا و ئاڤاکرنا پەیوەندیێن دروست د گەل کەسێن دی.

گرنگیا ژینگەهێن پەروەردەیی:

– ژینگەهێن پەروەردەیی ژ هەمی لایان ڤە کارتێکرنەکا زۆر ل سەر گەشەیا زارۆکی دکەن، زێدەباری وەرارا وی یا جەستەیی، مێشکی، دلینی، جڤاکی.

–  ژینگەهێن پەروەردەیی یێن باش هاریکاریا زارۆکی دکەن بۆ پێشخستنا کارامەییی و شیانێن وی یێن جودا جودا، باوەریا وی ب خۆ خورتر لێ دکەت، هەروەسا دبیتە هاندان ل سەر فێربوونێ و ڤەدیتنێ.

–  ژینگەهێن پەروەردەیی یێن باش دبنە پشکەک (پشکدار دبن) د ئاڤاکرنا کەسایەتیا زارۆکی دا، بۆ پێکئینانا رەوشت و رەفتارێن وی و دەستنیشانکرنا پاشەرۆژا وی.

چەند خالێن گرنگ بۆ ئاڤاکرنا ژینگەێن باش بۆ زارۆکان:

– بەرهەڤکرنا ژینگەهێن ئارام و پشتەڤان.

– هاندان بۆ یاریکرن و ڤەدیتنێ.

– روخساندنا دەلیڤەیێن فێربوونێ تاقیکرنێ.

– دروستکرنا پەیوەندیێن ئەرێنی د گەل هەڤالان.

– هاریکاریا زارۆکی بۆ برێڤەبرنا هەست و سۆزێن وی بهێتەکرن.

– دابینکرنا دەلیڤەیان کارلێکیێ د گەل جڤاکی.

– وە ل زارۆکی بکەت هەست ب ڤیانێ و ئێمناهیێ و سلامەتێ وئێکدو قەبویلکرنێ بکەت.

– ژینگەها خێزانی ( مالێ):

خێزان دهێتە ھژمارتن ژ ژینگەھا سەرەکی بۆ پەروەردەکرنا زارۆکی، ھەروەسا ڕۆلەکێ گرنک بۆ پێکئینانا کەسایەتیا وی ھەیە، دیسان رێ ل بەرھەڤی و کەشەکرنا وی ڤەدبیتن ژ هەمی لایان ڤە، دبیتە هۆکار بۆ خورتکنا تێکەلیێ (تفاعل) د ناڤبەرا دایک و باب و خویشک و برایان دا، ئەڤ تێکەلیە کارتێکرنەکا ئەرێنی ل سەر پێکئینانا رەوشتێن زارۆکی ھەر ژ قووناغێن دەستپێکێ دکەت، لەوڕا قووناغا زارۆکینیێ دهێتە ھەژمارتن ژ بناغەیێ سەرەکی بۆ وەرارا بایولۆژی و ئایدولۆژی و چڤاکی ل دەڤ زارۆکی، هەروەسا د ڤێ ژینگەهێ دا زارۆک دێ فێر بیتە یاریان و لڤینێن جودا.

گەلەک جاران پەروەردە ب شێوەیەکێ نەراستەوخۆ دهێتە ئەنجامدان، وەک لڤینێن هەر ئەندامەکێ جەستەیێ، چونکو هەر لڤینەکا جەستەیی ئاماژا رامانەکێ ددەتن یان دێ بینین تاکەکێ خێزانێ دێ کریارەکێ ئەنجام دەت یان گۆتنەکێ بێژیت ل دەڤ زارۆکی چ ئەڤ کریارە یان گۆتنە یا ئەرێنی بیت یان ژی نەرێنی بیت، چونکو زارۆک ب سروشتێ خۆ حەز ژلاسایکرنێ دکەت، ئێکسەر دێ زارۆک لاسایا وێ کریارێ یان وێ گۆتنێ کەت و هەر دەمەکێ ئەو پێدڤی دبیت دێ ب دژی یێ بەرامبەر ب کارئنیت، زێدەتر ئەڤ چەندە دقووناغێن دەستپێکی دا دیاردبیت، ب تایبەت ژییێ ئێک سالیێ هەتا یێ چار سالیێ ژی، ژ بەر وێ ئێکێ دبێژین ژینگەهێ ب شێوەکێ گشتی کارتێکرنەکا راستەوخۆ ل سەر لڤین و رەفتارێن مرۆڤان و ب تایبەت زارۆکان هەیە، دەمێ مرۆڤ رەفتارێن زارۆکەکی دبینیت ئێکسەر خواندنەک ل دۆر ژینگەها ئەو تێدا دژیت ل دەڤ مرۆڤی پەیدا دبیت، کا ئەڤ زارۆکە د چ جۆرە ژینگەهەکێ دا پەروەردە بوویە، ئەڤ چەندە ژی ژ وان رەفتاران دیاردیت یێن ل دەف زارۆکی دهێنە ئەنجامدان.

گەلەک جارا هندەک رەفتارێن سەیر ل دەڤ هندەک زارۆکان دیاردبن، بێگۆمان ئەو رەفتار کارڤەدانا وێ ژینگەهێ نە یا ئەو د ناڤ دا دژیت، چونکو زارۆک چ دبینیت و دبهیسیت ئەو د مێشکێ وی دا دهێتە کۆپیکرن و ئێکسەر وان رەفتار و کریاران ڤەدگوهێزتە دکەتوارێ خۆ دا، ئەڤجا چ ئەڤ رەفتار و کریارە د باش بن یان ژی د خراب بن، گەلەک جاران ژی  دبنە جهێ سەرسۆرمانێ، دبینین زارۆکەک یێ هندەک رەفتار و لڤینێن مەزنان ئەنجام ددەت و گۆتنێن مەزن دبێژیت و دڤەگێریت و رەفتارێن وی گەلەک ژ رەفتارێن کەسەکێ مەزن و پێگەهشتی ناهێنە جوداکرن، واتە ئەڤ چەندە وێ دگەهینیت کو ئەڤ زارۆکە یێ د گەل خێزانەکێ دژیت و زۆربەی ئەندامێن وێ د مەزنن، بەروڤاژی دێ بینی زارۆکەک یێ رەفتارێن نەشایستە و پەیڤ گۆتنێن نەجوان د گەل کارێن توندوتیژیێ تێدا ئەنجام ددەت، دشێین بێژین زێدەتر رەفتارێن وی یێن کۆلانکی نە و ب شێوەیەکێ ساوێلکەیی رەفتارێن خۆ ئەنجام ددەت، وەک قێژی و گری و توندوتیژی و نەرێک و پێکی و… هتد.

لەوڕا د ڤێ چەندێ دا بۆ مە دیار دبیت کو پەروەردە و رەفتارێن هەر زارۆکەکی ڕەنگڤەدانا وێ ژینگەهێ و وێ خێزانێ و ئەندامێن وێ نە یێن ئەو د گەل دا دژیت، لەوڕا دڤێت ئەم گەلەک ل خۆ دهشیار بین و هەر کریار و رەفتارەکێ ل هەمبەری زارۆکێ خۆ ئەنجام نەدەین و ژینگەهەکا تایبەت بۆ زارۆکێن خۆ بەرهەڤ بکەین کو یا گرێدایی ژینگەها وی بیت.

– ژینگەها پەروەردەیی (ناڤەندێن خواندنێ):-

باخچەیێن زارۆکان و قوتابخانە:

ئەڤ قووناغا پەروەردێ ژ ژییێ (٥-٦) سالیێ دەست پێدکەتن، چ ژ قووناغا باغچەیان بیت یان یا خواندنا بنەرەت (سەرەتایی) کو دبیتە دووەم ژینگەهـ بۆ زارۆکی یان مالا وی یا دویێ، د ڤێ قووناغێ دا هندەک کەرستە و تشتێن نوی دهێنە د ژیانا وی دا وەک (مامۆستا، پەرتووک، خامە، چانتە، بۆردێ نڤیسینێ، نەخشە) و… هتد.

 دەمێ زارۆک ژ دایک دبیت کۆمەکا شیان و بەرهەڤیان د گەل دانە، ئەڤ چەندە ژێرا دبیتە پاشخانەکا پراکتیکی بۆ فێربوون و گەشەبوونێ، دێ بنە هۆکار کو شیانێن وی یێن بەرهەڤیێن دەروونی و مێشکی بکەڤنە کاری بۆ خۆ گونجاندنێ د گەل ژینگەها خۆ یا نوی، ب هاریکاریا وان دێ شێت پێداویستیێن خۆ پێ دابین بکەت و حەزێن خۆ تێربکەت، چ ژلایەنێ مادی ڤە بیت یان یێ جڤاکی ڤە بیت، هەروەسا د ڤێ قووناغێ دا دێ وی ئەو شیان هەبن بۆ ژێکجودا کرنا رەگەزێن ڤێ ژینگەهێ چ د سروشتی بن یان یێن جڤاکی بن.

 ‹›ژینگەها باخچەی››  ژینگەهەکا رێکخستی و یا ئامادە بۆ زارۆکی بەرهەڤ دکەت بۆ فێربوونێ و یاریا و خۆ گونجاندنێ د گەل زارۆکێن هەڤ ژییێ خۆ.

 ‹›ژینگەها قوتابخانێ›› قوتابخانە ژینگەهەکا فێربوونێ یا رێکخستییە بۆ فێربوونا کارامەیی و زانیاریێن جودا.

هەروەسا ئەڤ قووناغە دبیتە ئێکەم قووناغا پەروەردێ ب رێکا خواندن و فێربوونێ ب رێکێن زانستی و پەیرەو و پرۆگرامێن خواندنێ ب هاریکاریا مامۆستایان و دەستەیا قوتابخانێ، ئێدی دێ بابەتێن جوداجودا بینیت و خوینیت، وەک بابەتێن پەروەردەیی و کارامەیی و وەرزش و وێنەکێشان و مۆزیک… هتد، ئەو دێ بنە پشکێن سەرکی بۆ پەروەردەکرن و ئاڤاکرنا کەسایەتیا وی، هەروەسا د ڤێ قووناغێ دا دێ فێری ژینگەها ژ دەرڤەی مالێ ژی بیت و خۆ گونجاندنا جڤاکی و روینشتنێن ب کۆم د گەل هەڤالێن خواندنێ ب رێکا پشکداریێ د وانە و چالاکیێن جودا دا و د گەل جڤاتێن قوتابخانێ وناڤەندێن ئەو تێدا دخوینیت ئەڤ قووناغە دێ یا بەردەوام بیت هەتا قووناغا ئامادەیی..

ژێدەر:

 1-  تربية بيئية للأطفال  https://trbeyah.com

2- أهداف ومبادئ التربية البيئية.. المنتدى الأول https://elaalim1989.ahlamontada.com

3ـ مسؤلية الاباء تجاه الاولاد، عبدالرب نواب الدين ال نواب، دار الايمان للطباعة والنشر، 2007.

4ـ طرق واساليب تربية الطفل، د.منى محمد علي جاد، عمان – دار المسيرة للنشر والتوزيع، الطبعة الاولى، 2010.

5ـ سؤال وجواب ونصائح في تربية الاطفال من الناحية العضوية والنفسية العام الثامن، مهدي عبيد، مؤسسة الايمان بيروت، لبنان، 1984.

6ـ متى تبدأ التربية؟ شبكة الألوكة ـ https://www.alukah.net › social ›

7ـ تربية الأبناء كما يجب أن تكون/ شبكة الألوكة ـ https://www.alukah.net.

8ـ AI