گۆڤارا مەتین، زنجیرەیەکا پەرتووکێن گرنگ و ناڤدار ب رەنگەکێ کورتکری، دێ بۆ خواندەڤانێن خۆ بەرچاڤ کەت.. هیڤیدارین ئەڤ گۆشەیێ هەیڤانە، ببیتە جهێ مفای بۆ خواندەڤانێن مەتین یێن هێژا، داکو ببیتە هاندانەک و خەلکێ مە پتر بەر ب خواندنا پەرتووکانڤە بچیت.

بۆ ڤێ هەژمارێ، مە پەرتووکا )رۆژهەلاتا ناڤین: رابۆری، نوکە و پاشەرۆژ The Middle East: Past, Present, and Future)هەلبژارتییە. ئەڤ پەرتووکە ژ نڤیسینا کێڤاش بهاتارای Keshav Bhattarai  و محەمەد یۆسف Mahmoud Yousefی یە. ل سالا 2025 ێ ژ دەزگەهێ سپرینگەر Springer  د ناڤ زنجیرەیا World Regional Geography  دا هاتییە چاپکرن.

 ئەڤ پەرتووکە خواندنەکا جۆگرافی – سیاسی – جڤاکی یا تمام ل سەر دەڤەرا ڕۆژهەلاتا ناڤین و باكورێ ئەفریقیا (MENA) پێشكێش دكەت و بەحسی  ڕابۆری، نوكە و پاشەرۆژا ڤێ دەڤەرێ دکەت و ب دیرۆک، كولتوور و ئابۆرێ ڤە گرێددەت.

نێرینەکا گشتی ل سەر پەرتووکێ

پەرتووک ب شێوەیەکێ سەرەكی ڤان خالێن ل خوارێ روون دكەت:

–  فاکتەرێن دیرۆکی و شێوەیێن حوکمداریێ یێن ل دەڤەرێ دەستهەلات گێڕای (ئیمپراتۆرییەت، كۆلۆنیالیزم، دەولەتێن نوی).

–  شێوەیێ دیمۆگرافی و كولتووری (زمان، ئایین، پێکهات).

–  ئاستەنگێن نوكەیی (ئاڤ، گوهۆڕینێن كەش و هەوای، نەفت، پەروەردە و چاند).

– داهاتوویێ جۆگرافی و سیاسی یێ دەڤەرێ ل ژێر گوهۆڕین جیهانی.

نڤیسەر بزاڤێ دکەن، پەیوەندییەكێ د ناڤبەرا رابۆریێ دڤەرێ یێ دویر، ئاستەنگێن هەیی و پاشەرۆژێ دا د بن كاریگەرییا گلوبالیزم و تەكنەلۆژیایێن نوی دا چێ بكن و گرنگیێ بدەنە رۆلێ زمان و كولتوورێن جوداجودا وەك زمان و کولتوورێن عەرەبی، فارسی و كوردی و رۆلێ وان ل دروستكرنا ناسنامەیا ڤێ دەڤەرێ.

پشکێن پەرتووکێ و شرۆڤەکرنا وان

(ب کورتی):

1 – ناساندنا دەڤەرا ڕۆژهەلاتا ناڤین و باكورێ ئەفریقیا

ئەڤ پشکە پێشەنگا ناساندنا دەڤەرێ دكەت. سنوورێن جۆگرافی دیار دکەت و بەحسی گرنگییا دەڤەرێ دکەت. ئاماژێ ددەتە جهێ دەولەتێن دەڤەرێ کو دکەڤنە د ناڤبەرا ئاسیا، ئەفریقیا و ئەوروپا دا و كاریگەرییا ڤی چەندێ ل سەر پێشكەفتنا سیاسی و كولتووری یا واب دەولەتان خۆیا دکەت. هەروەسا بەحسی جوداهیێن زمانی و كولتووری د ناڤبەرا مللەتێن دەڤەرێ دا دکەت.

2 –  ئیمپراتۆری

ل ڤێرێ پەرتووک بەحسی وان ئیمپراتۆریێن مەزن یێن دیرۆکی دكەت، وەك ئیمپراتۆریێن عوسمانی، فارسی و رۆمانی کا چاوا كاریگەری ل سەر سنوور و ناسنامەیا كولتووری کرینە و پاشماڤە و میراتێ وان یێن پێکهاتی ژ سیستەمێن یاسایی، زمان و داب و نەریتێن جڤاکی ماینە کو هێشتا كاریگەرییێ ل سەر مللەتێن دەڤەرێ دکەن.

3 –  دیمۆگرافی، زمان، نەژاد، ئایین و قەیرانا پەنابەران

ئەڤ چاپتەرە ئێک ژ گرنگترین پشکێن پەرتووکێ یه.

–  دیمۆگرافی: هەژمارا ئاکنجییان، بەلاڤبوونا وان و گوهۆڕینێن ب دەهان سالان.

–  زمان و ناسنامە: چاوا زمان دبیتە سیمبۆل و ناسنامەیا كولتووری یا هەر مللەتەکی.

–  نەژاد: عەرەب، فارس، كورد و ئەمازیخ و پێکهاتەیێن دی.

–  ئایین و رەوشا سیاسی – جڤاکی.

– پەنابەری و كۆچبەری ژ ئەنجاما شەڕ و نەسەقامگیرریان.

کورد د ڤێ پشکا پەرتووکێ دا

پەرتووک د ڤێ پشکێ دا، دیار دکەت كو كورد ئێک ژ پێكهاتەیێن سەرەكی یێن نەژادی یێن دەڤەرا رۆژهەلاتا ناڤینن. هێز و فەرهەنگا بەرفرەها زمانێ كوردی و ناسنامەیا  خۆڕاگر یا كوردان تێدا هاتییه‌ ڕوونكرن. هەروەها بەحسی سنوورێن دروستكری یێن سەردەمێ كۆلۆنیالیزمێ دکەت کا چاوا كورد د ناڤ چەند دەولەتان دا پەراوێز كرن.

4 – ڕابۆریێ كۆلۆنیالی و سیستەمێن حوكمرانی یێن نوكە

پشکا چارێ یا ڤێ پەرتووکێ، هەردو نڤیسەر، كاریگەرییا بریتانیا و فرەنسا پشتی شەڕێ جیهانی یێ ئێکێ شرۆڤە دکەت و بەحسی کاودانێن دروستبوونا دەولەتێن نوی ل دەڤەری دکەت. هەروەسا ئاماژێ ب سیستەمێن حوكمرانیێ (پاشایەتی، كۆماری، عەسكەرتاری) دکەت. هەر د ئەڤێ پشکی دا، پەیوەندیێن دەمێ رابۆری و كێشەیێن ناسنامە و سەروەریێ ل وەلاتێن فرە – نەژادی وەك عیراق و سووریا ب درێژاهی دیار دکەت.

5 – كێمیا ئاڤێ و گوهۆڕینێن كەش و هەوا

قەیرانا ئاڤێ ل دەڤەرێ ئێک ژ مەترسیێن مەزنە. پەرتووک بەحسی گوهۆڕینا كەش و هەوای دکەت کا چاوا كاریگەری ل سەر چاندنێ، ئاساییشا خوارنێ و كارەبێ هەیە؟

6 – نەفت، گاز و گوهۆڕینا بەر ب وزەیا پاكژ

ئەڤە پشکەکا سەرەكی یە ل سەر نەفت و گازێ  و تیدا ئەڤ پرسیارێن خواری هاتینە کرن و بەرسڤین وان هاتینە دان:

– بۆچی ئەڤ دەڤەرە بوویە جهی سەرنجا هێزێن مەزن؟

– چاوا نەفت، ئابۆر و سیاسیەتێ دگوهۆڕیت؟

– چوونا جیهانێ بەر ب وزەیا پاكژ، دێ چەند پاشەڕۆژا دەڤەرێ گوهۆڕیت؟

هەر د ڤێ پشکێ دا، كاریگەریێن جڤاکی و ژینگەهی یێن پیشەسازییا وزەیێ هاتینە  هاتینه‌ ڕوونكرن.

7 – شارستانیبوون و بەردەوامی

ئەرێ شارستانیبوونا بلەز چەند ئاستەنگ دروست كرینە، د بیاڤێن (بینا‌سازىێ –  گەهاندن و ڤەگوهاستنێ –  خزمەتگوزاریێن باژێڕڤانی –  دادپەروەرییا ژینگەیی و جڤاکی) دا.

پەرتووک پێشنیازا “باژێڕێن زیرەك  Smart Cities”  دکەت کو ب كارئینانا تەكنەلۆژیایێن نوی بۆ پێشكەفتنا بەردەوام دێ جهێ باژاڕێن کلاسیک ڤەگرن.

8 – ڕێكخستنا جیهانی یا نوی و میراتێ دیرۆکێ و سەردەم

ئەڤ پشکە پەیوەندییا ڕابۆری و سیاسەتێن نوكە ل گەل گوهۆڕینا رێكخستنا جیهانێ گرێد دەت. هەر وەسا پەیوەندیێن دەڤەرێ ل گەل ئەمریكا، چین و ئێكەتییا ئەوروپا هاتینه‌ ڕوونكرن. دیسان، شەڕ و گوهۆڕینێن ناڤخۆیی و كارێن داهاتی د ڤێ پشکێ دا هاتینە دیارکرن.

9 – ئاستەنگ و دەرفەتێن بیاڤێ پەروەردەیی

ئەڤ پشکا پەرتووکێ بەحسی ئەڤان خالان دکەت:

– ئاستێ سیستەمێ پەروەردەیی ل وەلاتێن دەڤەرێ.

–  ئەگەرێن دویركەفتنا د ناڤبەرا خواندن و بازاڕێ كاری دا.

– شییانێن ڤەژەن و ڕاهێنانێ.

– رۆلێ پەروەردەیێ د پێشكەفتنا جڤاکی و ئابۆرێ دەولەتێن دەڤەرێ.

هەروەسا بەحسی هەژاری و بێكاریێ و كاریگەرییا وان ل سەر دەرفەتێن خواندنێ دکەت.

10 – دەرئەنجام

ئەڤ پشکە ژ پەرتووکا (رۆژهەلاتا ناڤین: رابۆری، نوکە و پاشەرۆژ) ل سەر پاشەرۆژا دەڤەرێ رادوەستیت. هەر وەسا بەحسی ئەوان مەترسی و دەرفەتێن دکەڤنە بەر سینگێ دەولەتێن دەڤەرێ دکەت و پرسیار دکەت: چاوا ناسنامە و ژێدەرێن وزەی و پێشكەفتن دكارن ئارامی و دادپەروەرییا جڤاکی. پەیدا بکەن.