گۆڤارا مەتین گۆڤارەکا ڕەوشەنبیری یا گشتی-هەیڤانەیە
د درێژییا دیرۆكێ دا یه‌كه‌م پێنگاڤ و كه‌سێن یه‌كه‌م پێنگاڤ دهاڤێژن تایبه‌تمه‌ندییه‌ك هه‌یه و نه‌مرییه‌كێ بۆ خوه تۆمار دكه‌ن، دبیت كه‌سێن پینگاڤ پشتى وان هاڤێتن ب شیانتر بن و به‌رهه‌مێ وان ژ ئالیێ ناڤه‌رۆكیڤه ده‌وله‌مه‌ندتر و مفادارتربیت، ژ ئالیێ كوالێتیڤه جوانتر و سه‌رنجراكێشتر بیت، به‌لێ ژ سه‌نگا یه‌كه‌م پێنگاڤ و كه‌سێ ئه‌و پێنگاڤه هاڤێتى كێمتر ناكه‌ت. د دیرۆكا كوردان دا نموونه‌یێن ڤانا د زۆرن، ئه‌م تنێ دێ وارێ ره‌وشه‌نبیرى ڤه‌گرین، یه‌كه‌مین رۆژنامه‌یا كوردى، یه‌كه‌مین چاپخانه، یه‌كه‌مین په‌رتووكا چاپكرییا كوردى، یه‌كه‌مین فه‌رهه‌نگا كوردى، یه‌كه‌مین كۆڤار یان رۆژنامه‌یا ل سه‌ر ئاخا كوردستانێ ده‌ركه‌تى، یه‌كه‌مین كۆڤارا زارۆكان ب كوردى، یه‌كه‌مین كۆڤارا ب پیتێن لاتینى یێن كوردى ده‌ركه‌تى و گه‌له‌ك یه‌كه‌مێن دى هه‌نه. كۆڤارا رۆناهى (چریا ئێكێ 1960 – ته‌باخا 1962) ب هزرا من یه‌ك ژ یه‌كه‌مانه. دێ پرسیار هێته‌كرن به‌رى رۆناهى ده‌هان كۆڤار ده‌ركه‌تینه.. رۆناهى د چ دا و بۆچى دێ بیته یه‌كه‌مین..؟ پرسیاره‌كا ره‌وایه، به‌لێ به‌رى به‌رسڤا وێ پرسیارێ بده‌م وه‌ك رێبازا من د خه‌له‌كێن ل به‌ر دیوارێ په‌رتووكخانه‌یێ دێ ئاماژه‌كێ ب سه‌ربۆرا خوه د گه‌ل ڤێ كۆڤارێ كه‌م.
ئاشنا بوونا من د گه‌ل كۆڤارا رۆناهى
چاوا و كه‌نگى د گه‌ل كۆڤارا رۆناهى ئاشنا بووم؟ داوییا 1969 یان ده‌سپێكا 1970ێ بوو، ل نك په‌رتووكفرۆشێن به‌ر دیوارێ فه‌رمانگه‌ها به‌ریدا سلێمانیێ نێزیكى (به‌ر ده‌ركى سه‌را) من هژماره‌ك یان دو یێن كۆڤاره‌كێ ب ناڤێ رۆناهى دیتن، ده‌مێ من لێنێرینه‌ك كرى… ئه‌ڤه چییه، ئه‌ڤه ب كوردییا مه‌یه.. به‌هدینییه.. هه‌تا وى ده‌مى كۆڤاره‌ك ب وى ره‌نگى به‌رچاڤێن من نه‌كه‌تبوو.. گرنژین ژ سه‌ر لێڤێن من دفرى، ب له‌ز من ئه‌و دو كۆڤاره كڕین، ناهێته بیرا من، لێ ئه‌ز دبێژم تنێ هند پاره من هه‌بوون، من كۆڤارێن خوه برنه مال ده‌ست ب خواندنا وان كر، وه‌ك گه‌له‌ك جارێن دى دایكا من به‌رێ گازنده‌یان دا من و گۆت: ته خواندنا خوه كره قوربانى ڤان كاغه‌زان.. من به‌رده‌وامى ب خواندنا وان دا.. ل دووڤ ئاستێ خوه یێ وى سه‌رده‌مى من دبه‌ر خوه‌ڕا دگۆت: چه‌ند خۆشه مرۆڤ ب زمانێ خوه بخوینیت.. نه هه‌رێ دیاره چه‌ند هژماره‌كێن دى ژ ڤێ كۆڤارێ هه‌نه، دێ ل كیڤه په‌یدا.. به‌ر ب په‌رتووكخانا گشتییا سلێمانیێ چووم، ده‌مێ من پرسیار كرى: گۆڤارى رۆناهى تان هه‌یه..؟ ده‌ملده‌ست فه‌رمانبه‌رێ په‌یوه‌ندیدار گرنژى و گۆتى به‌ڵێ كاكه‌ى بادینى و زوو چوو و به‌رگه‌كێ كۆڤارێ ئینا و دا ده‌ستێ من گۆت: برۆ بۆ قاعه.. ژ به‌ر كو ده‌رئێخستنا كۆڤاران یا رێ پێداى نه‌بوو، چوومه هۆلا خواندنی من به‌رگێ رۆناهى ڤه‌كر.. چ دبینم هه‌شت هژمارێن كۆڤارێ د هه‌مبێزا وى به‌رگی دا بوون، به‌لێ د شه‌ش كۆڤاران دا، ژ به‌ر كو هژمارێن 5 – 6 و 7 – 8 پێكڤه، ئانكو جۆت هژمار بوون. درێژ ناكه‌م نه رۆژەکێ و دووان به‌لكى گه‌له‌ك رۆژان سپێده زوو به‌ر ب په‌رتووكخانه‌یا گشتى د چووم و هه‌ر ژ دوورڤه فه‌رمانبه‌رێ په‌یوه‌ندیدار به‌رگێ رۆناهى ددا ده‌ستێ من هه‌تا من چاڤێن خوه تێركرین ژ خواندنا هه‌شت هژمارێن كۆڤارێ و پشتى ده‌مه‌كى بیرا من ناهێت هژمار ئێك سالا دووێ ژى كه‌ته به‌رده‌ستێ من. ب خواندنا كۆڤارا رۆناهى هه‌تا ئاسته‌كێ باش ل زاراڤێ كرمانجى و خواندن و نڤیسینا وى ئاشنا بووم و نڤیسكارێن كرمانج و گه‌له‌كێن دی من نیاسین، ب كورتى رۆناهى بۆ من ده‌رگه‌هه‌ك بوو پتر د وى ده‌رگه‌هی ڕا چوومه د ناڤ ره‌وشه‌نبیرییا كوردی دا.
سال بۆرین ل داوییا 1978ێ ل دهۆكێ نیشته‌جێبووم، پشتى چه‌ند رۆژان ب رێكا هه‌ڤالێن تایێ دهۆكێ یێ ئێكه‌تییا نڤیسه‌رێن كورد من داخوازا ئه‌ندامه‌تیێ پێشكه‌ش كر و هه‌ر زوو د گه‌ل هنده‌ك هه‌ڤالێن دیتر بوومه ئه‌ندامێ ئێكه‌تییا نڤیسه‌رێن كورد، ل 6/11/1978 هه‌لبژارتنێن تایێ دهۆكێ یێ ئێكه‌تییا نڤیسه‌ران هاتنه‌كرن و ئه‌ز بوومه ئه‌ندامێ ده‌سته‌كا كارگێرى یا تایێ دهۆكێ. ده‌سته‌كا تایێ دهۆكێ د یه‌كه‌مین كۆمبوونا خوه‌دا هزر ل وێ چه‌ندێ كر كۆڤاره‌كا ئه‌ده‌بى ب ناڤێ په‌یڤ به‌لاڤ بكه‌ت، به‌لێ ژ به‌ر كاودان و ره‌وشا وى سه‌رده‌مى د شیاندا نه‌بوو موله‌تا به‌لاڤكرنا كۆڤاره‌كێ وه‌رگرین، له‌وما ده‌سته‌كا كارگێرى بریاردا كۆڤار ب ره‌نگێ كۆمهكا به‌رهه‌مان و ژ به‌رهه‌ڤكرنا ئه‌حمه‌د عه‌بدوللا زه‌رۆ سه‌رۆكێ لقێ دهۆكێ یێ وى سه‌رده‌مى بێته به‌لاڤكرن و ل سه‌ر بێته نڤیسین ب هاریكارییا ئێكه‌تییا نڤیسه‌ڤانێن كورد تایێ دهۆكێ هاته چاپكرن(1).. د ده‌مێ به‌رهه‌ڤییان دا بیرا من ل كۆڤارا رۆناهى هاته‌ڤه، من بریاردا ڤه‌كۆلینه‌كێ ل سه‌ر كۆڤارا رۆناهى بۆ ڤێ هژمارا (په‌یڤ) بنڤیسیم. به‌لێ من هه‌موو هژمارێن كۆڤارێ نه‌بوون، له‌وما من هه‌وارا خوه بره به‌ر هه‌ڤالێ نڤیسكار و هۆزانڤان عه‌بدولره‌حمان مزوورى كو وى به‌رگێ هه‌ر هه‌شت هژمارێن سالا ئێكێ یێن رۆناهى هه‌بوو. وى ژى ب جوامێرییا خوه به‌رگێ رۆناهى دا ده‌ست من و من گۆتاره‌ك ل ژێر ناڤێ رۆژنامه‌ڤانییا كوردى و كۆڤارا رۆناهى د 9 به‌رپه‌ران دا بۆ په‌یڤ نڤیسیى و په‌یڤ ل رۆژا 9/2/1980 ب تیراژا 3000 دانه‌یان ژ چاپخانه‌یا (الحوادث) یا به‌غدا ده‌ركه‌ت، ئه‌و یه‌كه‌مین گۆتار بوو ده‌رباره‌ى رۆناهى بێته‌نڤیسین.
رۆناهى و یه‌كه‌م پێنگاڤ
به‌رى رۆناهى ده‌هان كۆڤار ده‌ركه‌تینه.. رۆناهى د چ دا و بۆچى دێ بیته یه‌كه‌مین..؟ د به‌رسڤا ڤێ پرسیارێ دا به‌ر ب ده‌سپێكا سالێن بیستان ژ سه‌دسالییا بیستێ بزڤرینه‌ڤه، د وێ ده‌سپێكێ دا ل دووڤ پێكهاتنێن ناڤبه‌را ده‌ستهه‌لاتێ ئینتیدابێ و كۆما ملله‌تان و ده‌ستهه‌لاتێ ئینتیدابێ و حكومه‌تا نوو دامه‌زراندییا ئیراقێ، هنده‌ك مافێن په‌روه‌رده‌یى و ره‌وشه‌نبیرى دابوونه كوردان ل باشوورێ كوردستانێ(2) و چه‌ند دبستانه‌كێن سه‌ره‌تایى ب زمانێ كوردى ل سلێمانیێ و د دووڤ ڕا ل هه‌ولێرێ و ب كێمى ل كه‌ركووكێ هاتبوونه ڤه‌كرن و د وارێ ره‌وشه‌نبیرى و رۆژنامه‌ڤانیێ دا ژى كته‌كا كۆڤار و رۆژنامه‌یێن هه‌فتییانه‌یێن كوردى ل به‌غدا، سلێمانیێ و هه‌ولێرێ ده‌ركه‌تن(3). ب بۆرینا ده‌مى و ژ ئه‌نجامێ گۆڕانكاریێن سیاسی كوردى دیالێكتا سلێمانیێ ببوو زمانێ خواندنێ ل دبستانێن قوناغا سه‌ره‌تایى ل سلێمانیێ و هه‌ولێرێ و كته‌كا دبستانێن كه‌ركووكێ، د هه‌مان ده‌مدا ره‌وشا چاپكرى و رۆژنامه‌ڤانییا كوردى ژى ل وان جهان ل دووڤ سه‌رده‌مێ خوه پێنگاڤێن باش به‌ر ب پێش هاڤێتن، هه‌تا روودانا شۆرشا 14 تیرمه‌ها 1958ێ ل ئیراقێ ره‌وشا په‌روه‌رده و فێركرنێ ب زمانێ كوردى د ئاسته‌كێ باش دابوو.
هندى په‌یوه‌ندی ب ده‌ڤه‌را به‌هدینان ڤه هه‌ى كو د وی سه‌رده‌می دا چه‌ند قه‌زایه‌ك بوون سه‌ر ب لیوا مووسلێ، ژ ئالییه‌كی ڤه كۆمهكا كه‌سایه‌تییێن عه‌ره‌بێن هه‌لگرێن هزرێن نه‌ته‌وه‌ییێن شوڤێنى كونترۆلا سازیێن سه‌نته‌رێ لیوا مووسلێ كربوو و ب رێكا وى سه‌نته‌رى كونترۆلا هه‌موو قه‌زایێن كوردى یێن سه‌ر ب مووسلێ كربوو، ژ ئالیێ دی ڤه ل ده‌ڤه‌رێن كوردى ده‌ستهه‌لاتێ كارگێرى د ده‌ستێ كۆمهكا قائیمه‌قام و رێڤه‌به‌رێن عه‌ره‌ب یان كوردێن نه ژ خه‌لكێ ده‌ڤه‌رێ دا بوو و ده‌ستهه‌‌لاتا مللى ژى د ده‌ستێن كۆمهكا شێخ و ئاغایێن نه‌خوانده‌ڤا و دوور ژ هه‌ستا نه‌ته‌وه‌یى و به‌رژە‌وه‌ندخواز دا بوو، د هه‌مان ده‌مدا سه‌نته‌رێن قه‌زایان وه‌ك گوندێن مه‌زن بوون و بنه‌مایێن باژێرڤانیێ تێدا نه‌بوون كو ببنه سه‌نترێن بزاڤێن په‌روه‌رده‌یى و ره‌وشه‌نبیرى، ل ته‌ڤایى ده‌ڤه‌را به‌هدینان هه‌تا ده‌ستپێكا ده‌ستهه‌‌لاتا كۆمارى ب تنێ دو خواندنگه‌هێن دواناڤنجى هه‌بوون. د ئه‌نجامێ ته‌ڤایى ڤان فاكته‌ران دا هندى په‌یوه‌ندى ب په‌روه‌رده‌یێ ڤه هه‌ى، زمانێ په‌روه‌ردێ عه‌ره‌بى بوو و ئه‌گه‌ر هزره‌ك یان بزاڤه‌ك ده‌ستپێكى ژى بۆ خواندنا كوردى هاتبیته‌كرن هێژ د لاندكێ دا هاتییه خه‌ندقاندن(4). ته‌خا خوانده‌ڤا هه‌تا ده‌ستپێكا سالێن چلان ل ده‌ڤه‌رێ ل رێزا نه‌بوونێ بوو، ل ده‌سپێكا سالێن چلان كته‌كا ده‌رچوویێن سه‌ره‌تایێن به‌هدینان بۆ قوناغا ناڤنجى و دواناڤنجى و مامۆستایان گه‌هشتنه مووسلێ و به‌غدا و هه‌ر زوو ژ ئه‌نجامێ تێكه‌لیێن وان د گه‌ل حزبا هیوا و چاپكریێن به‌درخانییان ل شامێ و بزاڤا ره‌وشه‌نبیرى و چاپكریێن كوردى ل به‌غدا ئه‌ڤ گه‌نجه نێزیكى بزاڤێن نه‌ته‌وه‌یى و ره‌وشه‌نبیریێن كوردى بوون و هنده‌كان ده‌ست ب نڤیسینێ بۆ رۆژنامه‌ڤانییا كوردى ل به‌غدا و شامێ كر، هه‌ر ل سه‌ر ده‌ستێ ڤێ ته‌خا گه‌نجێن خوانده‌ڤا رێكخستنێن سیاسیێن كوردى گه‌هشتنه ده‌ڤه‌رێ و ده‌ست ب هنده‌ك چالاكییان كر، به‌لێ داوی هاتنا بزاڤا بارزان 1943 – 1945 و به‌لاڤه‌بوونا كۆمه‌له‌یا هیوا ل 1945ێ بزاڤ و چالاكیێن ڤان گه‌نجا ژى ب داوی هاتن یان كه‌تنه د قوناغا بێ دەنگیێ دا(5). ب كورتى ده‌ڤه‌را به‌هدینان هه‌تا ده‌سپێكا 1958ێ ژ هه‌رچالاكییه‌كا ره‌وشه‌نبیرى، رۆژنامه‌ڤانى و په‌روه‌رده‌یا كوردى بێ بەهربوو.
ب روودانا شۆرشا 14 تیرمه‌هێ ده‌لیڤه‌كا باشتر ل به‌ر وه‌رارا په‌روه‌رده و ره‌وشه‌نبیرى ل باشوورێ كوردستانێ ڤه‌بوو، خواندنا كوردى قوناغا سه‌ره‌تایى هه‌موو باشوور ڤه‌گرت، رادیۆیا كوردى ل به‌غدا باشتر لێ هات، كۆڤار و رۆژنامه و په‌رتووكێن كوردى پتر هاتنه چاپكرن و به‌لاڤكرن، ڤێ ره‌وشێ ژ ده‌ڤه‌را به‌هدینان و كرمانجى ئاخێڤێن باشوور ژى گرت، خواندنا كوردى ل دبستانێن ده‌ڤه‌رێ جهێ خوه گرت، د رۆژا سێیێ پشتى 14 تیرمه‌هێ بریار هاته‌دان پتر گرنگى ب زاراڤێ به‌هدینى ل رادیۆیا كوردى بێته‌دان و ده‌رسا كرمانجى كه‌ته د به‌رنامه‌یێ پشكا كوردى یا زانكۆیا به‌غدا و د كۆڤار و رۆژنامه‌یێن كوردى یێن وى سه‌رده‌مى گرنگییه‌كا پتر ب دیالێكتا كرمانجى هاته‌دان(6). هه‌موو ڤێ ره‌وشێ پێدڤى ب كۆڤاره‌ك یان رۆژنامه‌یه‌ك خوه‌ڕوو كرمانجى كر. ده‌مێ رۆژنامه‌یا (الحقیقة – راستى) د ناڤبه‌را 7 گولانا 1959 – 3 نیسانا 1960 ژ ئالیێ نڤیسكار و رۆژنامه‌ڤان جه‌رجیس فه‌تحولا (1921 – 2006) 24 هژمار ژێ هاتینه به‌لاڤكرن، ل دووڤ پێشنیازا نڤیسكار و دیرۆكنڤیس ئه‌نوه‌ر مایى ( 1913- 1963) به‌رپەڕە‌ك ژ رۆژنامه‌یێ بۆ كوردى – دیالێكتا كرمانجى هاته ته‌رخانكرن و ئه‌نوه‌ر مایى ب خوه سه‌رپه‌رشتى و نڤیسكارییا وى به‌رپه‌رى دكر. ژ هژمارا دووێ ڤه ده‌ست ب به‌رپەڕى هاته‌كرن، به‌لێ ژ به‌ر چه‌ند ئه‌گه‌ران به‌رپەڕ یێ به‌رده‌وام نه‌بوو، هنده‌ك جاران نیڤ به‌رپەڕ و هنده‌ك جاران تنێ هه‌لبه‌سته‌ك یان نڤیسینه‌ك، ب راوه‌ستانا رۆژنامه‌یێ ئه‌و به‌رپەڕ یان نیڤبه‌رپەڕە ژى نه‌ما(7).
د ڤێ ره‌وشێ دا كه‌سایه‌تیێ چالاكڤان و ره‌وشه‌نبیر و رۆژنامه‌ڤان حافز مسته‌فا قازى (1929 – 2010) به‌رهه‌ڤى بۆ به‌لاڤكرنا كۆڤاره‌كا كرمانجى ل به‌غدا كرن، وه‌رگرتنا موله‌تێ و به‌لاڤكرنا وێ ژى د بێ ئاریشه نه‌بوون، به‌رى هه‌رتشته‌كی دانا موله‌تێ ژ وه‌زاره‌تا راگه‌هاندنێ كه‌تبوو ده‌ست حاكمێ عه‌سكه‌رى و ئه‌و ژى كه‌تبوو ركێ و موله‌ت نه‌ددا، پتر ژ 12 هه‌یڤان مایه ل هیڤییا وه‌رگرتنا موله‌تێ. ده‌مێ موله‌ت وه‌رگرتى، به‌لاڤكرنا كۆڤارێ دێ پێدڤى ب دراڤى بیت، نه كه‌سه‌ك نه ئالییه‌ك نه‌بوو د وى ده‌میدا دراڤى دابین بكه‌ت وه‌ك سه‌یدا حافز ڤه‌دگێریت: هه‌ر هژمارێ 120 – 130 دینار هنده‌ك جاران 150 دینار لێ دهاتنه مه‌زاختن كه‌سێ هاریكارییا كۆڤارێ نه‌كریه و خودان ئیمتیازی (سه‌یدایێ حافز قازى) ئه‌و دراڤ ژ نك خوه دایه. ده‌مێ سه‌یدایێ حافز قازى هزر ل به‌لاڤكرنا كۆڤارا رۆناهى كرى، وى ده‌مى رێڤه‌به‌رێ به‌رپرسێ (كۆڤارا هیوا) یا یانه‌ى سه‌ركه‌وتنى كوردان بوو، پشتى هژمارا هه‌شتێ ژ (كۆڤارا هیوا) ده‌ركه‌تى، سه‌یدایى ده‌ست ژێ به‌ردایه و داخوازا موله‌تا رۆناهى كرییه(8).
هژمارا ئێكێ ژ رۆناهى ل مه‌ها چریا ئێكێ 1960هاته به‌لاڤكرن، تایبه‌تمه‌ندییا رۆناهى د وێ چه‌ندێ دایه یه‌كه‌مین كۆڤاره ل باشوورێ كوردستانێ و تایبه‌ت بۆ خه‌لكێ به‌هدینان و ب دیالێكتا وان دهێته به‌لاڤكرن، تایبه‌تمه‌ندییا وێ د وێ چه‌ندێ دایه كۆمهكا نڤیسكار و ره‌وشه‌نبیرێن كورد تایبه‌ت ژ ده‌ڤه‌را به‌هدینان كۆمكرن و بنیاته‌ك بۆ بزاڤا ره‌وشه‌نبیرییا كوردى ل ده‌ڤه‌رێ دانا و ئه‌و بنیات نها بوویه كه‌لایه‌كا بلند و ئاڤا كو ب چو هێزان نها ناهێته شكاندن، (رۆناهی)یێ سه‌لماند هه‌رچه‌نده ئه‌و خه‌لكه نێزیكى پێنجى سالان ژ په‌روه‌رده و ره‌وشه‌نبیرییا كوردى هاتینه بێ بەهركرن، به‌لێ ئه‌گه‌ر رێخوشكرن هه‌بیت د شیانێن وان دایه كارێن مه‌زن بكه‌ن. هه‌رچه‌نده رۆناهییێ تایبه‌تمه‌ندییه‌ك به‌هدینى و كرمانجى هه‌بوو، به‌لێ ژ سنوورێن وێ تایبه‌تمه‌ندیێ ده‌رباز ببوو و كۆڤارا هه‌موو كوردان بوو، پرانییا نڤیسكارێن باشوور، رۆژهه‌لات، رۆژئاڤا و باكوورێ كوردستانێ، نڤیسكارێن كوردێن ئه‌رمه‌نستانێ و ئێكه‌تییا سوڤیه‌تییا جاران د هه‌مبێزا رۆناهى دا جهێ خوه گرتبوو. به‌رى 65 سالان (كۆڤارا رۆناهى) ده‌ركه‌تییه، دوور نابینم هه‌تا نها تنێ ل پارێزگه‌ها دهۆكێ 65 كۆڤار و رۆژنامه ب شیان و كوالێتى و نڤیسكارێن جودا جودا ده‌ركه‌تینه، دبیت هنده‌كان ژ رۆناهى ژى بۆراندبیت، به‌لێ رۆناهى خودان تایبه‌تمه‌ندییا خوه‌یه و دێ مینیت پێشه‌نگا رۆژنامه‌ڤانییا به‌هدینان و كرمانجى ل باشوورێ كوردستانێ.
وێ تایبه‌تمه‌ندیێ و ئاشنابوونا من یا دێرین د گه‌ل رۆناهى هانده‌ر بوون به‌رده‌وامیێ ب هه‌ڤالینییا خوه د گه‌ل رۆناهى بده‌م، به‌رده‌وامیدان ژى ب هه‌ڤالینیێ خزمه‌تا هه‌ڤالانه، د تاكه كۆڤارا (په‌یڤ) 1980ێ دا یه‌كه‌مین ڤه‌كۆلین ده‌رباره‌ى رۆناهى من به‌لاڤكر، پشتى سه‌رهلدانا 1991ێ هانده‌ره‌ك هاته‌پێش پتر هه‌ڤالێ وه‌فادارێ رۆناهى بم ده‌مێ ل نیڤا سالێن نوتان من سه‌یدایێ حافز قازى نیاسی.
د قوناغا ناڤبه‌را 1970 – 1991 یا كێماتییه‌ك د هه‌ڤالینییا من و رۆناهى دا، ئه‌و ژى هه‌تا وی ده‌مى من سه‌یدایێ حافز قازى نه‌دیتبوو و هه‌ڤالینییا وى نه‌كربوو، هه‌رچه‌ندە د رێكا رۆناهى و هنده‌ك نڤیسینێن وى د جهێن دی دا و هنده‌ك هه‌ڤالێن دى د گه‌ل هزر و دلسوزى و شیانێن سه‌یداى ئاشنا ببووم، به‌لێ ب مخابنی ڤه ب دیدارا وى شاد نه‌ببووم. پشتى سه‌رهلدانا 1991ێ ل دهۆكێ نیشته‌جێبووم، من پرسیارا وى كر گۆتن د ده‌مێ كۆچا مەلیۆنی دا یێ مشه‌خت بوویه تركیا و ژ وێرێ چوویه وه‌لاتێ نه‌مسا و نها ئاكنجیێ وى وه‌لاتییه، خوشبه‌ختانه ده‌ركه‌ت ره‌نگه خزمانییه‌ك د گه‌ل مالا هه‌ڤژینا من یا ره‌حمه‌تى دا هه‌یه و هه‌ردو مال ژى د بنیات دا ژ گوندێ (نه‌پاخێ)یێ زێبارییانه. پشتى سه‌رهلدانێ من ئه‌ركێ خوه یێ فه‌رمانبه‌ریێ ڤه‌گوهاسته سه‌رۆكاتییا باژێرڤانییا دهۆكێ، ل وێرێ من هه‌ڤنیاسین د گه‌ل گه‌نجینه‌دارێ باژێرڤانیێ عه‌زیز قازى كر، ده‌ركه‌ت ئه‌و ژى پسمامێ سه‌یدایێ حافز.. رۆژ یێن د بۆرن و ئه‌ز یێ ل هیڤیێ سه‌یدایێ حافز بزڤریته‌ڤه دهۆكێ و به‌رده‌وام پسمامێ وى دگۆته من هه‌ما ته هند دیت ل ڤارا ده‌ركه‌ت و ئه‌گه‌ر ده‌ركه‌ت ژى ژوورا من كۆچكا وى یه.
ژ نشكه‌كێ ڤه رۆژەکێ ژ رۆژێن 1995ێ هه‌ڤاله‌كێ فه‌رمانبه‌ر هات و گۆت مێڤانه‌كێ ل نك عه‌زیز قازى دڤێت ته ببینیت، به‌ر ب ژوورا عه‌زیز قازى چووم… كێ دبینم ئه‌و كه‌سێ پتر ژ بیست سالانه هه‌ڤال و خوشتڤیێ من، به‌لێ هێژ من نه دیتییه، سه‌یدایێ حافز قازى یه، رۆژا من یه‌كه‌م جار كۆڤارا رۆناهى دیتى من هیڤى دكر سه‌رنڤیسه‌ر و خودانێ وێ ببینم ئه‌ڤه پشتى نێزیكى 25 سالان مه هه‌ڤدو دیت و ب دیدارا وى شاد بووم، رۆژەک بوو ژ رۆژێن هه‌ره خوش د ژیانا من دا. هه‌ڤالینییا مه‌یا دێرین جهێ خوه گرت و هێژ خوشتر ئه‌و بوو پشتى ده‌مه‌كى خانییه‌ك ل تاخێ ره‌زا هنداڤ جادا بارزان (سه‌د مه‌ترى) كڕى و مالا من د بن جادەیێ دا بوو، ئانكو تنێ جارده د ناڤبه‌را مه‌دا بوو، هندى ل دهۆكێ با زوو زوو مه هه‌ڤدو ددیت من د گه‌ل هه‌ڤژینا خوه و هنده‌ك جاران ب تنێ یان د گه‌ل هه‌ڤالێن نڤیسكار سه‌ره‌دانا وى دكر، گه‌له‌ك جاران ژى ل باژێرڤانیێ و جهێ كۆڤارا مه‌تین و باخچه‌یێ ئێكه‌تییا نڤیسه‌ران مه هه‌ڤدو ددیت، د ڤێ ناڤبه‌رێ دا من دیداره‌ك د گه‌ل سه‌یداى ل دۆر بیرهاتن و سه‌ربۆرێن وى و كۆڤارا رۆناهى و به‌رهه‌مێن وى ئه‌نجام دا، د هژمارا 10 – سالا 2000ێ یا كۆڤارێ دا به‌لاڤكر. ل نك من سه‌یدایێ حافز نه‌تنێ هه‌ڤال بوو، به‌لكى برایه‌كێ مه‌زن بوو و من مفا ژ سه‌ربۆر و شیره‌ت و تێبینیێن وى ددیتن. سالانه جاره‌كێ دووان ژ نه‌مسا دزڤری ڤه و هه‌رده‌مێ دگه‌هشته دهۆكێ ده‌ملده‌ست ته‌له‌فونا من دكر و من سه‌ره‌دانا وى دكر، وى ژى د وان سالان دا ده‌ست ب چاپكرنا به‌رهه‌مێن خوه كربوو، هه‌ر جارا دهاته ڤه چه‌ند به‌رهه‌مه‌ك چاپ دكرن هه‌ر هه‌موو ژى ژ كیستێ وى بوون، هه‌رچه‌نده ده‌ستێ وى دگه‌هشته گه‌له‌ك كه‌س و جهان یێن په‌رتووك چاپ دكرن، به‌لێ هه‌رده‌م دگۆت: بلا ئه‌وێن پێ چێنه‌بیت به‌رهه‌مێن خوه چاپ كه‌ن هه‌وارا خوه ببه‌نه وان جهان.. د وى سه‌رده‌می دا ل سلێمانیێ و هه‌ولێرێ ده‌ست ب هه‌وه‌كا سه‌رژنوو چاپكرنه‌ڤا ئۆرژینالا رۆژنامه و كۆڤارێن كوردی یێن كه‌ڤن كربوون، ل ژێر باندۆرا ڤێ هه‌وێ رۆژەکێ من بۆ سه‌یداى پێشنیاز كر، كار بۆ سه‌رژنوو چاپكرنه‌ڤا رۆناهى بكه‌ت، پێشنیازا من ب دلى بوو، به‌لێ چو تشته‌كێ ڤه‌بڕ ژى د ده‌ستێن من ڕا نه‌كر.
داوییا 2004ێ یان ده‌سپێكا 2005ێ بوو، رۆژەکێ سه‌یدای وەك مزگینییه‌ك دا من گۆت: موئه‌یه‌د تەیب (به‌رپرسێ ده‌زگه‌هێ سپیرێز) دێ رۆناهى چاپكه‌ته‌ڤه.. گومان تێدا نه‌بوو ئه‌و یه‌ك ژ هیڤیێن من بوو و من پێشتر ب چه‌ند ساله‌كان ئه‌و پێشنیاز كربوو، من پرسیار كر: ئه‌رێ هه‌وه هه‌موو هژمارێن رۆناهى هه‌نه..؟ د به‌رسڤێ دا گۆت: هه‌ما ئه‌و به‌رگه یێ ل نك كه‌ریم فندى، من گۆتێ نێ ئه‌و یێ كێمه. ل ڤێرێ ل دووڤ لێگه‌ریان و پرسێن من هندى من زانیبیت به‌رى سه‌رهلدانێ و پشتى وێ ژى تنێ دو به‌رگێن كۆڤارا رۆناهى ل دهۆكێ هه‌بوون، به‌رگه‌ك د په‌رتووكخانه‌یا نڤیسكار عه‌بدولره‌حمان مزوورى و به‌رگێ دیتر د په‌رتووكخانه‌یا نڤیسكار كه‌ریم فندى (1946 – 2023) دا بوون، هژمارێن دو سالا دووێ گولانا 1962 و هژمار سێ سالا دووێ مه‌ها ته‌باخ (اب) 1962 ده‌ركه‌تینه د هه‌ردوو به‌رگان دا نه‌بوون، ئه‌ڤ قوناغه قوناغا پشتى ده‌سپێكرنا شۆرشا ئه‌یلوونا 1961 بوو، شه‌ر ل كوردستانێ یێ گه‌رم بوو، ل ناڤ باژێران گرتن و زیندانیكرن و پشكنینا مالان یا دژوار بوو، شیانێن به‌لاڤكرنا كۆڤار و رۆژنامه‌یان هندى بێژى د كێم بوون و د وێ قوناغێ دا پرانییا كۆڤار و رۆژنامه‌یێن كوردى هاتبوونه گرتن یان ل به‌ر گرتنێ بوون، وه‌ك د سه‌رگۆتارا هژمارا 2 سالا دووێ گولانا 1962 هاتییه دیاركرن: ژ كۆما حه‌فت كۆڤار و رۆژنامه‌یێن كوردى یێن به‌رى ده‌رچوونا وێ هژمارێ ب دو سالان ده‌ردكه‌تن، تنێ كۆڤارا (هیوا) و (رۆناهى) و رۆژنامه‌یا (ژین) ده‌ردكه‌تن، ئه‌و ژى د سه‌روبه‌ره‌كی دا دژیان كه‌سه‌ك حه‌سودیێ پێ نه‌به‌ت9. هژمارا سێ سالا دووێ رۆناهى ل مه‌ها ته‌باخا 1962 ده‌مێ ده‌ركه‌تى هه‌ر ل چاپخانه‌یێ ده‌ست ب سه‌ردا هاتییه گرتن و كته‌كا كێم گه‌هشتییه ده‌ستێن خه‌لكه‌كى. به‌رى هزرا چاپكرنه‌ڤا رۆناهى بێته‌كرن ب رێكا هه‌ڤالێن بنكه‌ى (ژین)ێ سلێمانیێ من دزانى هه‌ردو هژمارێن داویێ 2 و 3 سالا دووێ ل بنكه‌ى ژین هه‌نه و هه‌ڤالان په‌یمان دابوو من هه‌ر ده‌مێ بۆ كاره‌كێ پێویست پێدڤی دبمێ دێ راده‌ستى من كه‌ن.
ده‌مێ سه‌یدایێ حافز مزگینییا چاپكرنه‌ڤا رۆناهى دایه من بۆ رۆژا پاشتر من سه‌را ده‌زگه‌هێ سپیرێز دا و د گه‌ل نڤیسكار موئه‌یه‌د ته‌یب روونشتم و من مژارا چاپكرنه‌ڤا رۆناهى ئینا پێش و من گۆتێ: ئه‌و به‌رگێ ل نك هه‌وه یێ كێمه هه‌كه‌ر پشتگه‌رمێن وى به‌رگى بن دێ كارێ هه‌وه یێ كێم بیت، د به‌رسڤێ دا گۆته من، مه دو هژمارێن داویێ نینن تو دێ شێى په‌یدا كه‌ى، من ژى به‌رهه‌ڤییا خوه دیار كر په‌یدا بكه‌م ب مه‌رجه‌كى خوه ل من بگرن، ئه‌م پێكهاتین و دهه‌مان روونشتن دا ئه‌م پێكهاتین ئه‌ز پێشه‌كییه‌كا تێر و ته‌سه‌ل د گه‌ل ئیندێكسێ نڤیسكارێن رۆناهى بۆ چاپا نوو ئاماده بکەم.
هه‌ر د وێ رۆژێ دا ب ته‌له‌فونێ من په‌یوه‌ندى ب بنكه‌ى ژین ل سلێمانیێ كر و داخوازا هه‌ردو هژمارێن داویێ كر، وان ژى جوامێرانه د چه‌ند رۆژەکێن كێم دا هه‌ردو هژمارە كوپیكرى ل سه‌ر كاغه‌زێ و كوپییه‌كێ CD بۆ من هنارتن. د وان رۆژان دا من پێشه‌كییه‌كا درێژ پشتگه‌رم ب ڤه‌كۆلینا خوه یا (په‌یڤ)ا ئێكا‌نه د گه‌ل ئێندێكسێ نڤیسه‌ران ل ژێر ناڤێ: كۆڤارا رۆناهى ڤه‌كۆلینه‌ك دیرۆكى، ره‌وشه‌نبیرى ئاماده كر و راده‌ستێ كاك موئه‌یه‌دى كر. ئه‌و بوو مامه ل هیڤیێ كه‌نگى دێ چاپا رۆناهى یا نوو ده‌ركه‌ڤیت، من هند زانى رۆژەکێ مامۆستایێ دیرۆكنڤیس دكتور عه‌بدولفه‌تاح عه‌لى بۆتانى ته‌له‌فونا من كر و گۆت وه‌ره سپیرێز رۆناهى یا ده‌ركه‌تى. ب شه‌وقه‌كا مه‌زن ڤه كه‌تمه رێ به‌ر ب سپیرێز وى ده‌مى ل ئاڤاهیێ سه‌ندیكا كرێكاران بوو. ده‌مێ گه‌هشتیم و من چاپا رۆناهى دیت هه‌م دلشاد و هه‌م خه‌مبار بووم، دلشاد بووم رۆناهى ژ نها پاش دێ ب به‌رفره‌هى كه‌ڤیته به‌رده‌ستێ خوانده‌ڤانان و خه‌مبار بووم كۆڤار وه‌ك ئۆرژینال نه‌هاتییه‌ڤه چاپكرن و پێشه‌كییا من وه‌ك په‌رتووكه‌ك جودا 10و هژمارێن رۆناهى ژى سه‌رژنوو هاتبوونه تایپكرن، هه‌رچاوان بیت كاره‌كێ باش بوو هاتییه‌كرن. به‌لێ ئه‌ز هه‌ر ل هیڤیێ بووم چاپه‌كا ئۆرژینالا رۆناهى ببینم، كى دێ ڤێ كه‌ت، كى دێ خوه دبه‌رڕا به‌ت و ڤێ هیڤییا من جهئینیت..!!
په‌یوه‌ندی و سه‌ره‌دانێن من د گه‌ل سه‌یدایێ حافز د به‌رده‌وام بووم، هه‌رجارا زڤریبا ڤه چه‌ند جاره‌كان ب دیدارا وى شاد دبووم، مژار و ئاخفتنێن مه ژى هه‌رده‌م ره‌وشه‌نبیرى و ره‌وشا وه‌لات و هنده‌ك جاران ژى دیتن و سه‌رنجێن خوه ل دۆر ئه‌ورۆپا و ره‌ڤه‌ندا كوردى بۆ مه ڤه‌دگێران. هه‌رجارا خاترا خوه ژ دهۆكێ خواستبا ئه‌م چاڤه‌رێبووین دێ كه‌نگى ب دیدارا وى شادبینه‌ڤه، به‌لێ مخابن داوى جار ل رۆژا 3 ئادارا 2010 ژ وه‌لاتێ نه‌مسا زڤری كوردستانێ و هه‌ر وێ رۆژێ ژ فرۆكه‌خانه‌یا هه‌ولێرێ گه‌هشته دهۆكێ، به‌لێ مخابن پشتى چه‌ند ده‌مژمێره‌كان شه‌ڤا 3/4 ئادارێ وه‌غه‌را داویێ كر و سپێده‌یا چارێ ئادارێ ل گۆرستانا شاخكێ ب خاك هاته‌سپاردن.
سه‌یدایێ حافز قازى ژ وان كه‌سایه‌تییان بوو یێن هه‌رده‌م مرۆڤى شانازى ب هه‌ڤالینی و تێكه‌لییا وان دكر، پشتى وه‌غه‌را وی یا داویێ ژى شانازیێ ب وێ هه‌ڤالینییا چه‌ند سالان د گه‌ل وى نه‌مرى دكه‌م و به‌رده‌وامم هه‌ڤالینییا مالباتا وى و د خزمه‌تا بیرهاتنێن وى و به‌رهه‌مێن وى دامه و نها ژى خوه ب هه‌ڤاله‌كێ مالباتا وى دزانم.
پشتى وه‌غه‌را داویێ یا سه‌یدا حافز یه‌كه‌مین ساخكرنه‌ڤا بیرهاتنا وى ب هاریكارییا رێڤه‌به‌رییا راگه‌هاندنێ – دهۆكێ و رێڤه‌به‌رێ وێ وه‌صفى حه‌سه‌ن و ب ئاماده‌بوونا هه‌ڤژینا سه‌یدایێ قه‌زى دایكا سیروانى (نها نه‌خوشه و د ناڤا نڤیناندایه و هیڤییا سه‌خله‌میێ بۆ دخوازم) و كوڕێ وی شڤان و هنده‌كێن دى ژ مرۆڤ و مالباتا وى هژماره‌كا نڤیسكار و ره‌وشه‌نبیران ل رۆژا 22 نیسانا 2013 ل هۆلا كولیژا په‌روه‌رده‌یا ئاكرێ هاته‌گێران، د وێ بیرهاتنێ دا چه‌ند سمیناره‌ك د گه‌ل فلمه‌كێ دیكیۆمێنتكارى ده‌رباره‌ى ژیان و به‌رهه‌مێن سه‌یداى هاتنه پێشكه‌شكرن و هژماره‌كا رۆژنامه‌ڤانان ژى هاتنه خه‌لاتكرن و ئه‌و خه‌لات ژى ژ ئالیێ مالباتا ره‌حمه‌تی ڤه هاتبوونه دابینكرن. د ڤێ بیرهاتنێ دا مه پێشنیاز كر كۆڤارا رۆناهى ڤێ جارێ وه‌ك خوه ئانكو ئۆرژینال بێته‌ڤه چاپكرن، ئه‌و بوو هه‌ڤژینا سه‌یدایێ ره‌حمه‌تى و كوڕێ وى ئه‌ڤ پێشنیازه په‌سه‌ند كرن و تێچوویێ چاپێ ب خوه‌ڤه گرتن و ئه‌ز ب ئه‌ركێ ئه‌نجامدانا ڤى كارى راسپاردم.
من به‌رهه‌ڤیێن خوه بۆ ڤى كارى كرن و په‌یوه‌ندی ب بنكه‌ى ژین و به‌رپرسێ وێ مامۆستا ره‌فیق صالح كر، وان ئاماده‌كرنا كۆپیێن ئۆرژینال و دیزاینا ته‌بایى كۆڤارێ بێ به‌رامبه‌ر ب خوه‌ڤه گرت و ژ من خواست ئه‌ز پێشه‌كى و ئیندێكسێ گۆتاران ل دووڤ ناڤێن نڤیسه‌ران و ئیندێكسێ نڤیسه‌ران و ئه‌لبووما وێنه‌یێن سه‌یدایێ حافز ئاماده بكه‌م. د ده‌مه‌كێ دیار كری دا كارێن پێدڤى ل سه‌ر من، من ئاماده‌كرن، پێشه‌كییا د وه‌ختێ خوه‌دا من بۆ چاپا ده‌زگه‌هێ سپیرێز ئاماده كرى و وان وه‌ك په‌رتووك چاپكرى سه‌رژنوو نڤیسی ڤه و هنده‌ك زێده‌كرن لێ كرن و هه‌موو كه‌ره‌سته بۆ هه‌ڤالێن بنكه‌ى ژین هنارتن، وان ژى ب سوپاسی ڤه یا پێدڤى ئه‌نجامدا و د ده‌مه‌كێ دیاركریدا CD یێ دیزاینا چاپا نوو یا رۆناهى بۆ من هنارته دهۆكێ و دێ كه‌رمكه موسه‌ده‌ق چاپكه.
هه‌ژییه بێژم د ده‌مێ ڤان به‌رهه‌ڤییان دا من د گه‌ل هه‌ڤالێ شاره‌زا و خه‌مخۆرێ كه‌لتوورێ رۆژنامه‌ڤانییا كوردى مامۆستا عه‌بدوللا زه‌نگه‌نه ئاخفتبوو و ژێ خواستبوو بۆ چاپێ هاریكارییا مه بكه‌ت، وى ژى به‌رهه‌ڤییا خوه دیاركربوو. ده‌مێ CDیێ كۆڤارێ گه‌هشتییه من ده‌ملده‌ست من سه‌ره‌دانا كاك شڤان قازى یێ كوڕێ سه‌یداى كر، من گۆتێ ئه‌ڤه CDیێ دیزاینكریێ كۆڤارێ و فه‌رموو چاپ بكه‌ن، وى ژى ب دله‌كێ خوش ڤه سوپاسییا مه هه‌مووان كر و گۆت: هه‌ما تو پێ رابه و كا ته چه‌ند پاره دڤێت ئه‌ڤه دێ ده‌مه ته، من گۆتێ: نه ل ڤێرێ كارێ من ب داوى هات ئێدى خه‌ما ته‌یه، هێژاى گۆت: نێ ئه‌ز چو ژ چاپێ و بازار و كارێ چاپخانه‌یان نزانم… من گۆتێ دێ چییه هه‌ولێرێ نك هه‌ڤالێ مه عه‌بدوللا زه‌نگه‌نه ئه‌و دێ هه‌موو ئاسانكارییان بۆ ته كه‌ت و باشترین چاپخانه بۆ ته دیار كه‌ت و دێ پێكڤه بازارێ خوه كه‌ن و دێ CDیێ كۆڤارێ راده‌ستێ وان كه‌ى و دانێ نیڤرۆ ژى ل شوونا من تو مێڤانێ عه‌بدللا زه‌نگه‌نه‌یى. وه‌ك من به‌رنامه بۆ داناى كاك شڤان ب ئه‌ركێ خوه رابوو و ب هاریكارییا عه‌بدوللایى ل گه‌ل (چاپخانه‌یا رۆژهه‌لات) پێكهاتن و خاترا خوه خواست، نزانم ب مێڤاندارییا مه رازى بوو یان نه. پشتى ڤى بازارى كاك عه‌بدوللایى به‌رده‌وام سه‌ره‌دانا چاپخانه‌یێ و سه‌رپه‌رشتییا چاپێ دكر و هه‌تا ب داوی هاتى و به‌رێ بارهه‌لگرا چاپا نوویا رۆناهى دا دهۆكێ و رۆژا 29 گولانا 2014 دانێ ئێڤارى گه‌هشتن و مه ل شوقا كاك شڤانى عومباركرن هه‌تا رۆژا به‌لاڤكرن.
ب ڤى ره‌نگى ئه‌م شیاین چاپا نوو و ئۆرژینالا كۆڤارا رۆناهى ب تیراژا 750 لبان د 836 به‌رپه‌ران دا بێخینه د په‌رتووكخانه‌یا كوردی دا، باوه‌ر ناكه‌م هه‌تا وى ده‌مى په‌رتووكه‌كا كرمانجى ب ڤى قه‌باره‌ى ده‌ركه‌تبیت، ئه‌گه‌ر ده‌ركه‌تبیت ژى كت و متن. مه به‌رهه‌ڤى بۆ گێرانا رێوره‌سمێن به‌لاڤكرنا وێ كرن، ل رۆژا 6/ 4/2014 ب هه‌ڤكارى د گه‌ل ئێكه‌تییا نڤیسه‌رێن كورد – تایێ دهۆكێ و به‌رهه‌ڤبوونا مالباتا سه‌یدایێ قازى و هژماره‌كا مرۆڤ و دو‌ست و هه‌ڤالێن وان و مامۆستایان ره‌فیق صالح و عه‌بدوللا زه‌نگه‌نه و كۆمهكا نڤیسه‌ر و ره‌وشه‌نبیرێن دهۆكی هاتنه گێران و د رێوره‌سمان دا په‌یڤا مالباتا سه‌یدایێ قازى چه‌ند سمیناره‌ك و چه‌ند په‌یڤه‌ك هاتنه‌پێشكه‌شكرن و چاپا نوو یا كۆڤارا رۆناهى ل سه‌ر ئاماده‌بوویان هاته‌دابه‌لاڤكرن.
‘
په‌راوێز و ژێدەر:
1 – موسه‌ده‌ق تۆڤى، چه‌ند به‌رپه‌ره‌ك ژ دیرۆكا رۆژنامه‌ڤانییا كوردى- پشكا دووێ، (دهۆك – 2020)، بپ 78 – 83.
2 – عزیز یاوهر، محاولات الحصری لواد الدراسة الكردیة، سیاسة ده‌ولة ام نزعه ذاتیة 1923 – 1927، (السلیمانیه – 2013) ص 12 – 15.
3 – عه‌بدوللا زه‌نگه‌نه و ره‌فیق صالج، ڕابه‌رى رۆژنامه‌نووسى كوردى، كۆڤارا رۆژنامه‌ڤانى، هژمار 11 – 12، (هه‌ولێر – 2003)، بپ 144 – 156.
4 – موسه‌ده‌ق تۆڤى، دیرۆكا په‌روه‌رده و فێركرنێ ل پارێزگه‌ها دهۆكێ.
5 – موسه‌ده‌ق تۆڤى، پێشه‌كییا كۆڤارا رۆناهى، (هه‌ولێر – 2014)، بپ 26 – 28.
6 – حافظ قاضى، بیره‌وه‌رى، (دهۆك – 2003)، بپ 60 – 61.
7 – الدكتور عبدالفتاح على بوتانی، جریده الحقیقة – راستى، (دهۆك – 1998)، ص 21 – 23.
8 – حافظ قاضى، ژێده‌رێ به‌رێ،.بپ 132 – 133. ؛ كۆڤارا دهۆك، دیدار و بیرهاتن د گه‌ل حافز مسته‌فا قازى، به‌رهه‌ڤكرن: موسه‌ده‌ق تۆڤى، هژمار (10 – ئیلونا 2000)، بپ 35 – 36.
9 – رۆناهى، هژمار 2 – سالا 2 – 1962، بپ 1.
10 – موسه‌ددق تۆڤى، كۆڤارا رۆناهى ڤه‌كۆلینه‌ك دیرۆكى، ره‌وشه‌نبیرى، (هه‌ولێر – 2005).
