گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
هندەك مرۆڤ هەنە د ژیانا خۆ دا خزمەتەكا دیار و بێ بەرانبەر د بیاڤێن جودا جودا دا ئاراستەی گەل و وەلات و مرۆڤایەتیێ دكەن، ژ بۆ هندێ جڤاك و نەتەوەیا وی د وی بیاڤی دا بێ بەهر نەبن. نڤیسكارێن كورد گەر وهك نموونە وەربگرین، كەد و ماندیبوونەكا مەزن دكێشن بێی بەرانبەر، ب تنێ ناڤ وەك پاشخانەكا مەعریفی بۆ دمینیت. لەورا مە ژی بۆ ڤێ جارێ (خالد سالح) وەك نڤیسكارەكێ مت و بێدەنگ و پڕ بەرهەم د بیاڤێن جودا جودا دا هەلبژارت.
– بۆچی ب فۆلكلۆری تە دەست ب نڤیسنێ كرییە، ژ (چیرۆكێن زارۆكان) پاشی بەر ب ئیدیۆمان و گەلەك بەرهەمێن دیتر؟
– پشتی سالا (1975)ێ و ژ ئەگەرێ شكەستنا شۆڕشا ئیلۆنێ و نەمانا بەرگریيێ ب چەكى، هەوەكا بەرانبەر، پیچ پیچە ب قەلەمی سەرێ خۆ هلدا و ب تایبەت ژ لایێ جحێلێن خوین گەرم ڤە، دەست دانە نڤیسینێ و ب تایبەت هەلبەستێ و كۆمكرنا فۆلکلۆری كو خەلكەكی ب ڕەنگەكێ گشتی خۆشییەك تێدا ددیتن و وەكی هەناسەیەكێ بوو، بۆ خواندەڤان و گوهدارێن وان ژی. هەروەسا ل خواندنگەهان ژی مامۆستایێن دلسۆز هەبوون، خویندكار هانددان، پویتەی ب خواندنا كوردی و هەر تشتێ پەیوەندی ب كوردان ڤە هەی بدەن، ژ فۆلکلۆری و ڕەوشت و تیتالێن كوردی و… هتد، كۆمڤە بكەن و ژ مرنێ قورتال بكەن، بۆ ڤێ چەندێ ژی، تەخەكا باش ب گەرمی ملێ خۆ دانە بەر، هەر چەنده ئاستەنگ د رێكا چاپ و بەلاڤكرنا وان دا هەبوون، لێ خۆ ژێ نەدانە باش و ل سەر وێ چەندێ د رژد بوون. ئەو بوو ل شەڤەكێ، ل هەیڤا ئێك، سالا 1976ێ، من دەست دا دەفتەرەكێ ب ئنیەتا كۆمكرنا ئەو پەند و گۆتنێن مەزنان یێن من بهیستین، هەتا هینگێ چو پەرتووك ل دەڤەرا بەهدینان ل سەر گۆتنێن مەزنان نەهاتبوونە چاپكرن، من ب نڤیسینا چیرۆكێن زارۆكان دەست پێ نەكرییە، بەلكی ئەو قووناغەكا درەنگتر بوو. ل وێ شەڤا ناڤبری، من گۆتن د وێ دەفتەرێ دا ب رێزكرن، من هزر كر دێ وێ شەڤێ دەفتەرا خۆ پڕی ئەو پەند و گۆتن كەم، لێ هەر وەكی من چو نەبهیستین، بوو دەمێ نڤستنێ و من ئێك پەڕ ژی ب دروستی تژی نەكر، ئێدی پشتی هینگێ پیچ پیچە من بەردەوامی پێدا و یا من دبهیست من دنڤیسی، هەتا بوویە پرۆژەیەك و ل ناڤەراستا سالێن هەشتییان، ب ئنیەتا چاپكرنا وێ من برە بەغدا، لێ ژ ئەگەرێن كاودانێن وی سەردەمی من ژ سانسۆرێ ڤەكێشا و نەهاتە چاپ چاپكرن، پشتی هینگێ من چەندین گوهۆڕین ل سەر كرن و بوو پرۆژەیەكێ گەلەك بەرفرەهتر كو بۆ دەمێ چەند سالانە ل ئەنستیتۆتا كەلەپۆرێ كوردی ل دهۆكێ، ب ئنیەتا چاپكرنا وێ.
پشتی وی پرۆژەی، ئەز پتر چوومە د ناڤ فولكلۆرێ كوردی دا. ژ نوی وەكی تە ئاماژە پێ كری، من چیرۆكێن زارۆكان ژی بەرهەڤكرن و پشتی ئەز بوویمە مامۆستا و بەرێ من كەتییە گوندان، نەمازە گوندێن دەڤەرا بەرواری ژێرییا (ستوكورك و خرابیا و سپیندارێ)، پتر دەلیڤهيێن وێ چەندێ كەتنە بەر من كو بەردەواميیێ پێ بدەم و من پەیوەندی ب گەلەك پيرەمێرێن شەهرەزا د فۆلکلۆری دا كر، من (یاری و سەرهاتی و بەیت و مامك و چیرۆك و ستران و سترانێن دەهواتان و ئیدیۆم و… هتد) كۆمڤە كرن، هەر چەند وێ چەندێ ژی ئاستەنگێن خۆ هەبوون كو گەلەك ژ وان كەسان د گۆتن (مە یا تۆبە كری و ئەم نابێژین!!) و ب ساناهی ژ دەڤێ وان نە دەردكەتن. هەروەسا گەلەك ژ ئەگەرێن كاودانێن سالێن هەشتییان د دەست من دا نەمان و بەرزەبوون. هندەك ژ وان بەرهەمان چاپبووینە و هندەك ژی هێشتا ل بەر دەستێن منن. پشتی سالا (1991)ێ و پشتی كاودان هاتییە گوهارتن و ژ گوندان و ژیانا وان دویر كەتیم، ئێدی سستی ژی كەتە د وی كارێ من دا و پتر ل دویڤ نەچوویمە و پتر بەرێ من كەتییە هندەک وارێن دی یێن نڤیسينێ، د وی دەمی ژی دا ئەز ژ وێ چەندێ یێ دویر نەبووم و من ئەو بابەت هەر دنڤیسین، نەمازە كورتە چیرۆك، لێ دەلیڤا بەلاڤكرنێ د وی سەردەمی دا، وەكی نهۆ یا ب ساناهی نەبوو و نڤیسینێن مە هەر دكەتنە سەرئێك.
ل دۆر ئیدیۆمان ژی، پشتی من پەرتووكا رەحمەتی (سادق بەهائەددین ئامێدی) دیتی و خواندی و ل گەل زمانێ رۆژانە یێ خەلكی ههڤبهر كری كو پێ د ئاخڤن، من دیت هێشتا ب سەدان ئیدیۆم ماینە و د چو ژێدەران دا نەهاتینە بەلاڤكرن و جهێ خۆ د ناڤ چو پەرتووكان دا نەگرتینە، لەوما من دەست دا ڤەجەماندنا وان. د دەمەكی دا كو پشتی هینگێ مامۆستا (حەجی جەعفەر)ی ژی پەرتووكەك ل سەر وان ئیدیۆمان نڤیسی، لێ هێشتا گەلەك مابوون، لەوما ل گەل خرڤەكرنا گۆتنێن مەزنان، گەلەك ئیدیۆم ژی كەتنە د ناڤ دا و ئەز شيیام پەرتووكەكێ ب ناڤێ (گلۆلكا ئالزیايی) ب گەهینمە چاپێ، وەكی تەمامكرنا وان هەردو پرۆژەیێن ل بەری نهۆ ئاماژە پێ هاتییەدان، لێ هێشتا گەلەك ئیدیۆم مابوون و من هەر بەردەوامی پێ دا و من شيام بەرگەكێ دی ژێ خرڤە بكەم، پشتی من ئەو بەرگ (بەرگێ دويێ) برییە (دەزگەهێ سپیرێز) بۆ چاپكرنێ، بەرپرسێ دەزگەهی (موئەیەد تەیب)ی گۆت (بەرگێ ئێكێ مە چاپ نەكرییە) كو (پرۆژەیێ وەشانێن ئێكەتییا نڤیسەرێن كورد- دهۆك)بوو، یا باشتر ئەوە هەر ئەو بەرگێ دويێ ژی چاپ بكەن، یان ژی تو دشێی كارەكێ دی بكەی، ئەو ژی ئەوە كا چەند پەرتووك د ڤی واری دا هەنە، هەمییان بكەیە ئێك بەرگ و ئەم دێ چاپ كەین، من ژی ل دویڤ رێزبەندییا پیتان ئەو چەنده بەرهەڤكر، ئەو بوو پرۆژەیێ (گلۆلك هەلچنین) ژێ دەركەت كو پتر ژ (5000) ئیدیۆمان ب خۆڤە دگریت و هێشتا یێ بەردەوامم ل سەر وێ چەندێ، ب تایبەت دەمێ مرۆڤ چیرۆك و چیڤانۆك و رۆمانان دخوینت و زمانێ رۆژانە یێ خەلكی دبهیسیت، هێشتا گەلەك ئیدیۆم دكەڤنە بەر چاڤێن مرۆڤی و مرۆڤ دبهیسیت، لەوما هەر ل سەر خرڤەكرنا وان یێ بەردەوامم و نهۆ وەكی فەرهەنگەكێ نە، لێ هێشتا یا د دەستێ من دا. دیسان نڤيسكار (نزار محەمەد سەعید)ی ژی هەر د ڤی واری دا بەرهەمەكێ هەی. ژ بلی وان چەند بەرهەمێن دی یێن فۆلکلۆری، هێشتا ل بەردەستن كو چاپ نەبووین، ب تایبەت هندەک چیرۆك و مامك و سترانێن دەهواتان و… هتد.
– تو وەكو نڤیسەرەك د گەلەك بیاڤان دا كار دكەی، چاوا دەمێ خۆ بۆ هەر كارەكی لێكڤە دكەی؟
– د ڤێرە دا دەم لێكڤەكرن نینە، بەلكی مرۆڤی د ژیانا خۆ دا گەلەك دەم یێ هەی و چەند مرۆڤی تەمەن پتر بر بیت، بێ گومان دێ شێت پتر كار كەت، ئەگەر مرۆڤ دەمی ب هەروە نەبەت. یا ژ من ڤە مرۆڤی دشییا گەلەك پتر ژ یا هەیی بكەت، لێ گەلەك دەلیڤە و ژ چەندین ئەگەران یێن هاتینە ژ دەست دان، ب تایبەت كاودانێن سالێن هەشتییان ژ ئەگەرێن سیاسی و كاودانێن سالێن نۆتان ژ ئەگەرێن سیاسی و ئابۆری و… ب كورتی، ئەگەر مرۆڤ نێزیكی پێنجی سالان كو ئەڤە نە دەمەكێ كێمە، د وارەكی دا كار بكەت، دڤییا گەلەك و گەلەك پتر ژ یێ هەیی كار كربا و ل گەلەك جاران مرۆڤ هند دبینیت یێ د وارەكی دا دنڤیسیت، دبیت بەری هینگێ، خۆ نەخشەیێ وێ ژی د هزرا مرۆڤی دا نەبیت، لێ دێ هند بینی تۆ یێ چوویە د ناڤ دا و یێ بوویە پرۆژەیەك.
– تە چیرۆكا هونەری ژی یا نڤیسی و یێ بەردەوامی، تە دڤێت چ پەیام ب رێكا چیرۆكێ ب گەهینی و چیرۆك ل دەڤ چ واتایێ ددەت؟
– دبیت ئەوا من دڤێت بێژم و دەربڕینێ ژێ بكەم، ب ساناهی نەشێم بگەهینم و دەربڕینێ ژێ بكەم. دبیت ئەو هەستا چیرۆكنڤیس و گەلەك خواندەڤانان ژی بیت كو خۆشییەكێ و جوانییەكێ وەكی پەخشان ژێ ببینن و هەستێن وان دهێنە لڤاندن، نە هەر یێن من ب تنێ، بەلكی یێن چیرۆكنڤیسێن دی ژی. ب كورتی: چیرۆك هونەرە، جوانی یە، دەربڕینە، وێنەیە، خۆدیكەكە مرۆڤ خۆ و جڤاكی و مللەتی و وەلاتی، ب خۆشی و نەخۆشیێن خۆ ڤە، ب جوانی و كرێتیێن خۆ ڤە تێدا دبینیت و دبیت هندەک جاران ئەو چیرۆك ببنە ديرۆك، یان ژی ببنە دادڤان ل سەر دەمەكێ دەستنیشانكری و ژ گشت لایەنێن ژیانێ ڤە، ئەگەر یێ باش بیت، ب باشی و پەسنا وان بكەی و هەڤدژ ئەگەر یێ خراب بیت.
– ڤەكۆلین و بیبليۆگرافیا، ئێكە ژ كارێن تە یێن بەردەوام، تایبەت ل دۆر چیرۆكا هونەری، ب ڤان ڤەكۆلین و پەرتووكان، ب دیتنا تە چیرۆك ل دەڤەرا مە د چ ئاست دایە؟
– ل دویڤ هزرا من، چیرۆك ل دەڤەرا مە نە یا خرابە، لێ یا د جهەكی دا (سنگە پێ بووی). پێنگاڤێن مەزنتر بەر ب پێشتر ڤە نەچوویە. بەلكی یا ل خالەكا دەستنیشانكری مایە راوەستیای. ب هزرا من ئەوا ل سالێن هەشتییان و نۆتان و پشتی هینگێ ب چەندەكێ ژی دهاتە نڤیسین، پتر بوو ژ یا نهۆ و نڤیسەرێن وان ژی گەلەك ب بزاڤ و چالاكتر بوون. نهۆ نڤیسەرێن ئەدەبی، ب ڕەنگەكێ گشتی، پتر یا بەرێ خۆ دایە هندەک وارێن دی یێن ئەدەبی، ب تایبەتی هەلبەستێ و رۆمانێ و وەكی ئەز دبینم، ئامارا چیرۆكنڤیسان ل شوینا كو پتر لێ بهێن، رۆژ بۆ رۆژێ پتر بەر ب لاوازییە. چیرۆكنڤیسێن سالێن ناڤبری ژی وەكی خۆ نەماینە، بەلكی یێن دابەلاڤبووینە سەر چەند پشكان: قەلەمێ هندەك ژ وان چیرۆكنڤیسێن وی سەردەمی هەر ب ئێكجاری یێن هشك بووین و یێن ژ چیرۆكنڤیسیێ ژ كاركەفتین. هندەكێن دی یێن كێم ڤەرێژ بووین، یان ژی بەرێ خۆ يێن داینە هندەك ژانڕێن دی و هندەك كارێن دی، ب تایبەت رۆژنامەڤانیێ و … هتد. هەلبەت وەكی دیاردەیەكا سروشتی هندەكان وەغەرا داویێ یا كری. ئەگەر هندەك ژ نوی هاتبنە ڤێ مەیدانێ ژی، ب هزرا من گەلەك كێمترن ژ یێن وی سەردەمی و ڤەرێژا بەرهەمێن وان ژی گەلەك ژ یێن بەری خۆ كێمترن، ل دەمەكی كو دڤێت ل دویڤ وەرار و پێشكەتنا نهۆ و ڤەبوونا زانكۆیان و پشكێن وان یێن ئەدەبی و هەبوونا دەلیڤەیێن چاپ و بەلاڤكرنێ، دڤێت بەرهەمێن وان و هژمارەیا وان پتر لێ هاتبان و پتر هاتبانە مەیدانێ، لێ جهێ داخێ یە، نهۆ گەلەك كێمترن و فەر بوو رەخنەگرێن هەیی ل سەر ڤێ چەندێ راوەستیابان.
– تو بزاڤا ڕەخنەیێ ل دەڤەرێ ل چ ئاست دبینی؟
– هەلبەت ئێك ژ خالێن گرنك كو ئەدەب ب ڕەنگەكێ گشتی پێ پێش دكەڤیت و دیار دبیت، ڕەخنەیە. ئەز نە ڕەخنەڤانم و ئەو بابەت بۆ رەخنەڤانان دمینیت، لێ یا ئەز دبینم، ڕەخنە ل دەڤەرا مە ب ڕەنگەكێ گشتی، یا پاشكەتییە و د ئاستێ پێدڤی دا نینە، یا لاوازە. جهێ خۆ ب دروستی وەكی ژانڕەكێ ئەدەبی یێ بهێز نەگرتییە، ئەوێن ڕهخنەیێ دگرن گەلەك دكێمن و یێن ئەكادیمی د ڤی واری دا هێشتا كێمترن. ئەوا هەی ژی، پتر (خاتر خاترانێ)یە، نیاسینی و هەڤالینیێ ڕۆلێ خۆ د ڤێ چەندێ دا یێ هەی. ب دەهان پەرتووك و د وارێن جودا جودا دا یێن باش و یێن هەین خراب يێن ههين. ئەز باوەر دكەم گەلەك ژ وان پەرتووكان كەسێ خۆ ئێك رێز ژی، وەكی ڕەخنە ل سەر نە نڤیسینە و هندەك بۆ (مجاملە) دێ بێژنێ (دەست خۆش، گەلەك د باش بوون، بەردەوام بە و…هتد). دبیت هەر نە خواندبیت ژی. لەوما فەرە پویتە ب ڤێ چەندێ بهێتە كرن و ب ڕەنگەكێ ئەكادیمی، دا هەر نڤیسەرەك مافێ خۆ یێ دروست وەربگریت، دا بێژنە باشی تو یێ باشی و هەڤدژ ئەگەر یێ خراب بیت. هەلبەت پویتە دان ژی ب ئەدەبەكێ لاواز، رەنگڤەدانا وێ دێ خراب ل سەر ئەدەبێ دەڤەرێ هەمیێ خراب ڤەگەریت.
– ب دیتنا تە بزاڤا وەرگێڕانێ ل دەڤەرێ د ئاستێ پێدڤی دایە؟
– وەرگێڕان خالەكا دی یا گرنگه كو ئەدەب پێ پێش دكەڤیت و بۆ جیهانەكا دی بهێتە نیاسین، هەر چەند هندەک وەرگێڕان یا هەی، لێ ئەو ژی دیسان نە د ئاستێ پێدڤی دایە، چ ژ لایێ چەنداتیێ و چ ژ لایێ چاوانیێ ڤە، ئەوێ ژی گەلەك جاران هەر (خاتر خاترانێ) یا تێدا هەی. وەرگێڕان و نەمازە ژ زمانێ كوردی، بۆ زمانێن بیانی گەلەك یا لاوازە و ئەگەر هندەك هەبیت ژی، پتر بۆ زمانێ عەرەبی یە و كێمتر بۆ زمانێن دی، خواندەڤانێ وێ ژی پتر هەر خەلكێ دەڤەرێ نە كو نەشێن باش زمانێ كوردی بخوینن، ب زمانێ عەرەبی دخوینن. ب ڤێ چەندێ ئەدەبێ دەڤەرێ دێ مینیت لۆكالی و ژ سنورەكێ دەستنیشانكری دەرباز نابیت، تایبەت زاراڤێ كرمانجی (دەڤەرا بەهدینان) كو نە شێوەزارێ سۆرانی دخوینن، ژ بەر بۆ وان یا ب ساناهی نینە و نە كرمانج، ژ دەرڤەی پارێزگەها دهۆكێ دخوینن، پترییا كوردیزانێن وان ب لاتینی دخوینن و دنڤیسن. دیسان ئەوێ وەرگێڕانێ دكەت، فەرە دەقێن باش هەلبژێریت، دا رەنگڤەدانا وی دەقی ب باشی بۆ ئەدەبێ دەڤەرێ ڤەگەریت و جهێ خۆ یێ دروست وەربگریت، نە ئەدەبەكێ لاواز بهێتە وەرگێڕان كو ب نەرێنی بۆ هەمی دەڤەرێ ڤەگەریت.
– هاڤیبوون و ڤەدەربوونا تە ژ سازیێن راگەهاندنێ و پەیوەنديیێن تە یێن كز ل گەل هەڤپیشەیێن خۆ بەرانبەری هندێ خالدەكێ خوەدی ئەزموونەكا ئەدەبی، چیرۆكنڤیسەكێ خوەدی شیان و بەرزە بۆ چ ڤەدگەرینی؟
– جارێ ل دەستپێكێ دبیت ئەز نە كەسەكێ هاڤی مە ژ مرۆڤان، بەلكی تێكەلیێن من نە گەلەك د بەرفرەهن و د دەستنیشانكری نە، چ ل دەمێ كاركرنێ وەكی مامۆستا و چ ل دەوروبەرێن خۆ و چ ژی وەكی تە ئاماژە پێكری ل گەل هەڤپیشەیێن خۆ یێن نڤیسينێ. سەبارەت ڤەدەربوون ژ دەزگەهـ و سازيیێن راگەهاندنێ، وەكی دیار پترییا وان دەزگەهێن نهۆ ل مەیدانێ كار دكەن، نە د سەربخۆنە و بارا پتر سەر ب لایەنێن سیاسی ڤەنە و ئەز خۆ وەسا دبینم، من دڤێت ب چ رەنگێ هەی، خزمەتا زمان و ئەدەبی دویری باندۆرا حزبی و سیاسی بكەم؛ ئەز وەسا دبینم، نڤیسەر یێ بێلایەن بیت باشترە كو مرۆڤ یێ ئازاد بیت د نڤیسينێن خۆ دا. كاركرن د ناڤ دەزگەهێن حزبی دا، نە فهێتی و قوبحەتە و هەر دكەڤن دا، من بابەتێن خۆ د ناڤ پترییا وان رۆژنامە و گۆڤارێن وان حزبان دا یێن نڤیسین و یێن هاتینە بەلاڤكرن و ئەز یێ ئازاد، نەكەتیمە بن چو باندۆران كو بۆ ڤی كەسی و بۆ ڤی لایەنی و بۆ ڤێ هەلكەڤتێ بنڤیسم، ئەگەر ئەو سازيیێن راگەهاندنێ د سەربخۆ و بێلایەن بان، بێ گۆمان ل نك من تشتەكێ نورمالە كو تێدا كار بكەم و بەلگە ژی، نهۆ ئێكم ژ دەستەیا نڤیسینا گۆڤارا (پەیڤ). یان ژ من ڤە هندی نڤیسەر بێلایەنییا خۆ دیار بكەت، دێ شێت پتر هەڤسەنگییا خۆ بەرانبەری كەسان و بەرانبەری لایەنێن سیاسی پتر رابگریت.
– خالد سالح نڤیسەرەكێ گەلەك بێ دەنگە و ڤەرێژا قەلەمێ وی ژ ئاخفتنا وی پترە، ئەڤە بۆ چ دزڤڕیت؟
– هەر كەسەك د ژیانا خۆ دا دژیت، من ژی جیهانا خۆ یا تایبەت هەیه، هەر ژ دەستپێكێ و ژ زارۆكینیێ و هەتا نهۆ من ئەو چەند یا هەلبژارتی، یان ژی بێی من ل سەر من یا هاتییە سەپاندن. هێژ زارۆك بووم و ژ مالباتەكێ بووم، بابێ من یان ل مال نەبوو كو وەكی شوفێر كار دكر، یان ژی ل چیای بوو وەكی پێشمەرگە و ئەگەر ل مال ژی با، ل مال گەلەك یێ كێم ئاخفتن بوو، دایكا من ژی كەسەكا بێ دەنگ بوو، ئێدی ل سەر وێ چەندێ راهاتم و هەر بێ دەنگ، ئەو زارۆكێ ل دوی من هاتی (برایێ من)، پشتی پێنج سالا یێ هاتییە سەر دونیایێ و ئەڤە نە تەمەنەكێ كێمە، بۆ دو زارۆكێن ل دویڤ ئێك كو وەكی برا و وەكی دو كەس ل گەل ئێك ب ئاخڤن و یارییا بكەن و شەرا بكەن و… هتد، نەمازە د ئێك مال دا… ئێدی پترییا شەڤێ ب بێ دەنگی دچوو، نە باب دئاخفت و نە دایك، ئەز ژی ئەگەر من چ خواندن، یان ئەركێن خواندنگەهێ نەبان، دكەتمە د ناڤ ئاشۆپێ دا و نقوم دبوومە د وێ ژیانێ دا. وەكی دیار كو هینگێ چ دەزگەهێن راگەهاندنێ ژی مینا نهۆ نەبوون، تەلەفزیۆن، یان ژی ئەو ئامیرەیێن ئەڤرۆ ب ساناهی د دەستێ هەر زارۆكەكی و د دەستێ هەر كەسەكی دا، ئێدی گەلەك جاران و ب تایبەت ل شەڤێن زڤستانێن سار و درێژ، چونكی من حەز ژ بیركاریێ دكر، دا دەست دەمە كاغەزەكێ و هێلەكا درێژ كێشم و ل سەر و بنێن هێلێ، لێكدانا ژمارەیێن مەزن دكرنە كەرت و شیتەل دكر و شیتەل دكر، هەتا دووماهیيێ هەمی دبوونە ژمارەیەكا گەلەكا بچویك، وەسا شەڤ ژی ل گەل خۆ بچویك دكر و ئەگەر شەڤ هێژ مابا، یان كارەب نەهاتبا ڤەمرییان، دا دەست دەمە كەرتەكێ دی و… .
خالەكا دی یا گرنگ كو ژ بیرا من نەچیت و هەتا نهۆ د بیردانكا من دا مای ئەوە، دەمێ ئەز د ژییێ پێنج شەش سالیێ دا، دایكا من و برایێ من یێ بچویك دەرئێخستنە چیای، ژ بەر كو وەكی من ئاماژە پێ كری، بابێ من پێشمەرگە بوو، ئەز مامە ب تنێ ل نك باپیر و داپیرا و مامان و ئەڤە بێگومان ژییەكێ گرنگە بۆ زارۆیەكێ د وی ژی دا، كو بمینتە بێ دلۆڤانییا دایك و بابان، ب كریار یێ ب دایك و بابە و د مەیدانێ دا نە دایكە و نە باب، كەسەك چەند یێ نێزیكی مرۆڤی بیت و چەند یێ باش و دلۆڤان بیت، د هەستا زارۆكی دا جهێ باشی و دلۆڤانییا دایکوبابان ناگریت، د وی ژیيێ كو مرۆڤ د وەرارێ دا و دبیت ئەڤ چەند ژی، كارتێكرنێ ل سایكۆلۆژیيا مرۆڤی بكەت. ئێدی هەر بێ دەنگی و بێ دەنگی و ئەز پتر دبرمە جیهانا ئاشۆپێ و ئەو فرۆكە د هزرا من دا بوون، دەمێ بەرێ وان دكەتە گوندێ ئێتویتێ (نهۆ تاخەكێ باژێری یە)، كو هینگێ دایكا من و برایێ من بەردابوونە وێ دەشتێ، ب ئنیەتا وێ چەندێ بگەهنە مالخویێ خۆ. من هزر دكر ئەو هەر یێن ل وێرێ، ئێدی د ناڤ هزرێن خۆ دا دژیام كو فرۆكە نە هنگێڤن و چو لێ نەكەن و هەتا نهۆ ژی، بێی حەزا خۆ یێ بەردەوامم، گەلەك جاران ل دیوانەكێ، یان ل كۆڕەكی یێ روینشتیمە، لێ هەر زوی، ب كەلەخی یێ د ژوورڤە و ب هزرێ یێ ژ دەرڤە و دبیت ڤێ چەندێ، كارتێكرنەكا نێگەتێڤ ل من كربیت كو ئەز خویندكارەكێ پۆلا شەشێ ئامادەیی، رێژەیا نمرەیێن كێم بینم و ل شوینا ل كولیژەكێ بهێمە وەرگرتن، ل پەیمانگەهێ هاتمە وەرگرتن.
هەروەسا ل تاخی و كۆلانێ ژی هەر ل سەر وی شێوازی ب رێڤە دچووم، پترییا زارۆكان ب شەر دچوون و زارۆكێن كۆلانەكێ شەرێ كۆلانا دی، ب دەستان و قۆسك و بەردەقانییان شهر دكرن، دهاتنە قوتان و لێدان و رادهێلانە ئێك و سەرێن ئێك دشكاندن و گەلەك جاران دايكوبابێن وان ل سەر وان ب شەر دچوون، لێ ئەز سەربەست دهاتم و دچووم و كەسێ چو نەدگۆتە من، ئەگەر یاری هاتبانە كرن، كەسێ نە دگۆتە من نەكە، ژ بلی ئەگەر من ب خۆ نەكربا. هەروەسا ل خواندنگەهێ ژی، بیرا من ناهێت مامۆستایەكی ل سەر شویماتيیەكێ، یان كارەكێ نەڕەوا ئەز قوتابم، یان ژی پاشڤەبربم.
– دەمەكی تو و هەڤالەك ب ئینسیكلۆپیديا نڤیسەرێن بەهدینان ڤە د مژویلبوون، ئەو كی بوو هەوە پێكڤە كار دكر و پرۆژە گەهشتە كیڤە؟
– دەمێ ئەم ل سالا (2018)ێ، ژ بەرهەڤكرنا (ئینسیكلۆپیدیا پارێزگەها دهۆك)ێ ب داوی هاتین و ب ئاهەنگەكێ هاتییە بەلاڤكرن، نڤیسەر (موسەددەق تۆڤی)، پێشنیار كر، ئەم (ئەز و ئەو)، وەكی تەمامكرنەك بۆ (9) بەرگێن ئینسیكلۆپیدیایێ، بەرگەكێ دی یێ ڤێ ئینسیكلۆپیدیایێ ل ژێر ناڤێ (ئینسیكلۆپیدیا نڤیسەرێن پارێزگەها دهۆكێ) بەرهەڤ بكەین، ئەم پێكهاتین و هەر زوی، مە پەیوەندی ب پترییا نڤیسەرێن پارێزگەها دهۆكێ كر، جهێ سوپاسیێیە، هەر زوی هژمارەیەكا باش ل دویڤ داخوازییا مە هاتن و بۆ مە هنارتن و ل دەمەكێ گەلەكێ كێم، ئەم شيیاین ژیانا پتر ژ (300) نڤیسەران، د چەندین واران دا و ب چەندین زمانان كو نڤیسەر پێ دنڤیسن بەرهەڤ بکەین و نهۆ ژی، یێن كو من و كاك (موسەددەقی) هەر ئێكی ل جهێ خۆ بەرهەڤكرین، یێن ل بەر دەستێ كاك (موسەددەقی)نە، لێ جهێ داخێ یە ل بەرانبەری ڤێ چەندێ، هندە نڤیسەران گەلەك سستی و خەم ساری كرن، بۆ چەندین جاران مە پەیوەندی پێڤەكر، هەر دگۆتن باشە و باشە، لێ چو ب (باشە)یا وان ڤە نەهات و هەر وەكی مە نە گۆتیيێ و مە (ئاڤ د جۆنی دا دقوتا) د هاریكار نەبوون، ئێدی مە ژی د خۆ ڕا نەدیت پتر (بێهنا وان تەنگ بكەین)، بەلكی ب دلێ وان نەبیت و هژمارەیا وان یا كێم نەبوو، لەوما خاڤی و سستی كەتە د كارێ مە دا و ئەم نهۆ یێن راوەستییاین و ئەگەر نهۆ ژی ئەو نڤیسەر و نڤیسەرێن نوی هاتینە مەیدانێ د هاریكار بن، دێ بەردەوامیێ ب كارێ خۆ دەین و تەمام كەین، لێ ئەگەر د هاریكار نەبن دێ چاوا بەردەواميیێ پێ دەین؟!. نموونەیەكا نەخۆش، جارەكێ من پەیوەندی ب ئێك ژ نڤیسەران كر، گەلەك ب ساری و بێ خەمی و نە ژ دل گۆت: (بۆ خۆ لێ بگەریێن!!). ئێدی كار وەسا چاوا دێ ب ڕێڤە چیت و گەهیتە دووماهیيێ؟. ژ بلی ڤێ چەندێ، پرۆژەیەكێ دی یێ باش مینا ڤی، ل ژێر ناڤێ (خۆم و ئەستێرە گەشەكان)، ژ بەرهەڤكرنا مامۆستا (نەجمەدین عەزیز سمایل) هاتە مەیدانێ، – ههتا نوكه (13) سێزده بهرگ ژێ هاتينه چاپكرن، گۆڤارا مهتين- ئێدی پتر ساری كەتە كارێ مە و گەلەك ژ نڤیسەرێن پارێزگەها دهۆكێ جهێن خۆ ب بەرفرەهی یێن د ناڤ بەرپەرێن وێ دا گرتین و نهۆ ژی ب هیڤی نە، پرۆژەیێ مە سەر بگریت و جهێ خۆ د ناڤ پەرتووكخانەیا كوردی دا بگریت، هەر چەند ئەوێن مە بەرهەڤ ژی كرین، گەلەك گوهۆڕین یێن ب سەردا هاتین و دڤێت جارەكا دی پێدا بچینە ڤە.
– ئەدەب ل دەڤ تە چ پەیام دگەهینیت؟.
– گۆمان تێدا نینە كو ئەدەب بەری هەر تشتی، نامەیەكە، پرۆسیسەكا مرۆڤایەتییە، جوانییەكە، مرۆڤ تێدا دەربڕینێ ژ هەست و سۆز و هزرێن خۆ دكەت و یا دلێ خۆ دبێژیت، یان ژی ب ڕەنگەكێ جوان و رێك و پێك دادرێژیتە سەر كاغەزێ. بێ گۆمان هەر دەمێ دەنگێ ئەدەبی و هونەری ل پێش بیت و یێ بلند بیت، وی دەمی دەنگێ مرۆڤان ژی یێ بەرز و بلندە و هەڤدژ، ئەگەر دەنگێ وان كێم و یێ كپ و بێ دەنگ بیت، یان یێ نزم بیت، وی دەمی ماددە سەرێ خۆ هلددەت و ل سەر هەر تشتی یێ زالە، ئێدی تام د ژیانێ دا نامینیت و تنێ هزرا مرۆڤی مینا گیانداران یا ل سەر زك تێر بوونێ و نڤستنێ و جهـ گەرم بوونێ و خەونێن وی نە پترن ژ وێ چەندێ و ژیان تنێ بۆ تەخا سەردەست دمینیت و ئەو مرۆڤان وەكی بەنی و كویلە دبینن و نە پتر. یا ئەز نهۆ د ڤی چاخی دا دبینم، جهێ داخێ یە پتر دەنگێ دويێ یێ بلندە و پەیڤا مرۆڤ و مرۆڤایەتی و ئازادییا دەربڕینێ و مافێ مرۆڤی و… ، تنێ پێ خوارنن و درویشمن ل سەر كاغەزان. مرنا مرۆڤی و تێكدانا ئەو ژینگەها مرۆڤ ل سەر دژیت، یا زالە و ئەڤە جهێ داخێ یە، كو مرۆڤ، ئەو زیندەوەرێ مەزن وەسا ببیتە بەنی و ئامیرەكێ مینا ئاسنی، تنێ دا ژ كار نەكەڤیت.
– تە دڤێت خۆ د كیژ ژانڕێ ئەدەبی دا ببینی؟
– پترییا نڤیسەرێن ل دەستپێكا ژیانا خۆ دەست دایە نڤیسینێ، ب ئنیەتا نڤیسینا دەقەكێ ئەدەبێ، ل بەری هەر تشتی ئەزموونا خۆ یا ل سەر هۆزانێ تاقی كری و یا نڤیسی. هندەك ژ وان هەتا داویێ ل سەر بەردەوام یێن ماین و یێن بووینە هۆزانڤان و هندەكان ژی، د گەل ژانڕێن دی یێن ئەدەبی بەردەوامی یا پێ دای و هندەك ژی یێن ژێ ڤەقەتیاین و هەر ئێكجار نانڤیسن، بەلكی بەرێ خۆ یێن داینە ژانڕێن دی یێن ئەدەبی. راستە من ب فۆلکلۆری دەستپێ كر و هەتا نهۆ ژی ب ڕەنگەكێ سستتر ل سەر بەردەوامم، لێ هەڤدەم ل گەل وێ چەندێ كو چیرۆكنڤیس ل دەڤەرا مە گەلەك د كێم بوون و چو پەرتووك وەكی كۆمەلە چیرۆك هەتا داوییا سالێن حەفتییان نەهاتبوونە چاپكرن. وی دەمی من چیرۆك ژی ل دویڤ ئاستێ وی تەمەنی دنڤیسی و چیرۆكا (بالیفك)، ئێك ژ وان چیرۆكان بوو كو من نڤیسی و نهۆ كۆمەلەیەك هەر ب وی ناڤییە و دەمێ وێ ڤەدگەریێت بۆ سالا (1978)ێ. لەوما من هەر خۆ یێ د ناڤ ژانڕێ چیرۆكێ دا دیتی و هەر بابەتەكێ دی، دویرى چیرۆكێ من نڤیسی، ئەز د هندەک قووناغان دا یێ ژێ راوەستییایم، لێ بۆ چیرۆكێ، هەر دەمێ هزرەك بۆ من چێبوویە، من یا نڤیسی و هەر یێ بەردەوامم، د سەر هندێ ڕا كو هندەک جاران و ژ ئەگەرێن جودا جودا، سستی یا كەتییە د وی واری ژی دا.
بيۆگرافيا نڤيسهرى:
– خالد سالح حەسەن.
– ل سالا 1957ێ، ل باژێرێ دهۆكێ ژ دایكبوویە.
– هەر سێ قووناغێن خواندنێ ل باژێرێ دهۆکێ ب داوی ئیناینە.
– ل سالا 1979ێ، پەیمانگەها مامۆستایان ل (هەولێرێ) ب داوی ئینایە و ل هەمان سال بوویە مامۆستا ل گوندێ (ستوكوركێ) و پاشی هاتییە ڤەگوهاستن بۆ خواندنگەها گوندێ (سپیندارێ) ههر ل دەڤەرا بەرواری ژێرییا.
– ل سالا 1987ێ، ئاوارەی رۆژهەلاتێ كوردستانێ بوویە، ل باژێركێ (شنۆ).
– پشتی سالا 1991ێ ڤەگەریایە دهۆكێ و بەردەوامی دایە كارێ مامۆستایێ.
– ل سالا (2020)ێ خانەنشین بوويە.
– یەكەم بابەت سالا (1983)ێ، ل گۆڤارا (كاروان) بەلاڤكرییە.
– ئەندامێ ئێكەتییا نڤیسەرێن كورد- دهۆكە.
– ئەندامێ ئێكەتییا مامۆستایێن كوردستانێ– دهۆكە.
– نوكه وەكی دەستەكا نڤیسینێ ل گۆڤارا (پەیڤ) كار دكەت.
بەرهەمێن نڤیسەری:
فولكلۆر:
– چیرۆك بۆ زارۆكان، فۆلكلۆر/ بەغدا، 1985.
– گلۆلكا ئالزیايی، ئیدیۆم/ دهۆك، 2006.
– كورد ل خوراسانێ و پەندا كرمانجی، گۆتنێن مەزنان/ دهۆك، 2006.
– گولۆلك هەلچنین، ئیدیۆم/ دهۆك، 2007.
– هندەك سەرهاتیێن كوردی، سەرهاتی/ دهۆك، 2007.
– شمشالۆكانێ، یاری/ دهۆك، 2009.
كورتە چیرۆك:
– بالیفك/ بەرلین، 2002.
– د تەنییا خۆ ڕا ما خەملاندی/ دهۆك، 2004.
– جەمسەرێ سیێ/ دهۆك، 2005.
– سپیهستان/ دهۆك، 2008.
– بەر و بیتانۆك، تههران، 2021.
– كێلە ستوین، بۆ زارۆكان/ دهۆك، 2010.
ڤەكۆلین:
– كورتە چیرۆكا كوردی ل دەڤەرا بەهدینان/ دهۆك، 2010.
بەرهەڤكرن:
– ئینسیكلۆپیدیا پارێزگەها دهۆكێ، هاریكارێ بەرهەڤكاری (موسەددەق تۆڤی)، توركيا، 2018.
– كاروانێ رەوشەنبیری یێ ئێكەتییا نڤیسەرێن كورد- دهۆك (2003- 2020)ێ، دهۆك، 2020.
– كاروانێ رەوشەنبیری یێ ئێكەتییا نڤیسەرێن كورد- دهۆك (2020- 2025)ێ، دهۆك، 2025.
بەرهەڤ بۆ چاپێ:
– گۆتن و پەند، فۆلكلۆر.
– رۆمانا كوردی ل دەڤەرا بەهدینان، ڤەكۆلین.
– هەیڤ و شوورهە، رۆمانەكا وەرگێڕای.
– چیرۆك و چیڤانۆك، وەرگێڕان.
– هەڤبەركرنا پەندێن كوردی- عەرەبی.
– كۆمەلە چیرۆك بۆ زارۆكان.
