دەیکا دالیایێ ئێک ژ ناڤێن دیارە د ناڤ قادا ئەدەبیاتێ ل دەڤەرا بەهدینان دا و ژ وان شاعرێن ژنە کو شیایە هەبوونا خوە د ناڤ دەزگەهێن رەوشەنبیری و ئەدەبی دا بسەلمینت. ل دەستپێکێ شعر ب زمانێ عەرەبی نڤیسینە، پاشی پشتی سەرهلدانێ و بەلاڤبوونا ئازادیێ د ناڤ مللەتێ مە دا، ژ نوو ئەوێ دەست ب ڤەهاندنا شعران ب زمانێ کوردی کرییە و چەند پەرتووک د ڤی واری دا گەهاندینە چاپێ و بەلاڤکرینە.. لەوڕا بۆ ڤی هەژمارێ مە ئەڤ هەڤپەیڤینە ل گەل کرییە.

تە بۆچی ژ هەمی جۆرێن ئەدەبی شعر هلبژارت؟

-هەر ژ زۆركينیا خۆ من حه‌ز ژ شعرێ دكر، لەوما من شعر هه‌لبژارت هه‌ر چەنده‌ ل سالێن نۆتان من چيرۆكه‌ شعر دنڤيسين و نێزیکی پتر ژ دەهان من یێن  د گۆڤارا پەیڤ و گازی و رۆژنامەیا ئه‌ڤرۆ دا به‌لاڤكرين، لێ من بريار دا شعری هه‌لبژێرم و هەتا نوكه‌ یا به‌رده‌وامم.

ئەرێ هندەک ئەگەرێن دی ژی هەبوون بەرێ تە دایە نڤیسینا شعرێ؟

– من حه‌ز ژ شعرێ كر، چونكو‌ ئێكەم شێوەيێ ده‌ربڕینێيه‌ شاعر دشتێت ب رێكا شعرێ ده‌ربڕینێ ژ حەز و هه‌ستێن خۆ بكەت، شعر دشتێت پەیڤێن ئاريایی ژ ئەنجامێ حەز و ئارەزوویێن ته‌په‌سه‌ر كری بکەته ‌ڤه‌رێژەكا دارێتی ‹›هەتا رادەيەكی دبیته‌ نوينه‌راتيا شاعری هه‌ر ئێك ل دويڤ حەزا خۆ دگه‌هينته‌ ده‌وروبەران››، شعر دەریايه‌کا مه‌زنه‌ چو سانسۆر و دووماهی بۆ نينن، لەوما حه‌ز ژ شعرێ دكەم و دنڤیسم.

ل دەستپێکا خوە یا شعری تو ب کێ داخبار بوویی، وەک شاعر؟

– ئەز ب شاعرێن کورد عەبدولڕەحمان مزویری، موحسن قوچان و موئەیەد تەییب داخباربووم.

سەربۆرا تە یا کەسایەتی ل گەل شعرێ چاوا بوو؟ و کەنگی تە دەست بنڤیسینا شعرێ کر؟

– سەربۆرا من یا شعرا کوردی ل سالا 1992ێ دەستپێکریە، من شعرەک ل ئاهەنگا ب هەلکەفتنا سالڤەگەڕا دامەزراندنا ئێکەتیا ئافرەتێن کوردستانێ نڤیسی، لێ ئەز ترسیام بخوینم یان ژی نیشا شاعرەکی بدەم، رۆژەکێ من د. رشید فندی ل کەنالێ خەبات یا وی دەمی کو ئەو ناڤ ل سەر بوو دیت، من شعرا خۆ نیشادا، گۆتە من تو بۆ من بخوینە، ئەز لەرزیم! پاشی گۆتە من هەکە تو دخواندنا شعرێ دا بترسی، تو ب سەر ناکەڤی، من شعرا خۆ خواند، گۆت ئەڤە تە نڤیسییە؟ من گۆتێ بەلێ، گۆت گەلەکا جوانە و پەیڤێن نازک و رستەیێن جوان تێدانە، هەڕە بەلاڤ بکە، هەر بنڤیسە و شعرێن شاعران بخوینە، رۆژەک دێ هێت و بییە شاعرەکا ب ناڤودەنگ، وێگاڤێ گەلەک کەیفا من هات و ژ وێ رۆژێ وەر من دەست دا نڤیسینێ، هەتا نوکە بوویمە خودان پێنج بەرهەمێن شعری و د چەند کۆرێن شعری و فیستەڤالان دا ل کوردستانێ و دەرڤەی کوردستانێ من پشکداری کرییە. ئەڤە سەربۆرا من یا نڤیسینا کوردی بوو، دەسپێکا من یا شعری ل سالێن حەفتیان من شعر دنڤیسین، هەر چەندە خواندنا من ب زمانێ عەرەبی بوو، ل دەسپێکێ من شعر ب عەرەبی دنڤیسین و دەمێ برایێ من خودێ ژێ رازی (نزار بامەرنی) ژ لایێ رژێمێ ڤە هاتیە زیندان کرن، وی دەمی کەلا کوردینیێ یا شاریای بوو، ئەز ژی وەک ژنەکا کورد ژ مالەکا کوردپەروەر کو هەست ب ئێش و ئازارێن مللەتی خۆ دکر، شعرێن من هەمی ل سەر زولم و بویەر و رویدانێن مللەتی بوون، پشتی سەرهلدانێ من دەست دا نڤیسینا شعرێ ب زمانێ کوردی و ب هەمی ئازادیا خۆ من شعرێن هەمەجۆر نڤیسین و بەلاڤ دکرن.

چ بابەت ل نک تە بۆ نڤیسینا شعرێ د گرنگن؟ 

– هەمی بابەت ل نك من دکرنگن. ل دویڤ رویدان و دورهێلێ وەلاتی دمینیت، زێدەباری رویدانێن کەسایەتی و جڤاکی، ئەز هەمی جۆرێ شعری دنڤیسم.

شعر یان شاعر دشێت چ رۆلێ د ناڤ جڤاکێ دا  بگێڕت؟

– شاعر وژدان و ئاوێنەیا جڤاکی یە، رۆلەکی مەزن بۆ هشیار کرنا جڤاکی و پاراستنا ناسنامەیا زمانی و رەشنبیریێ یێ هەی، شاعر بەرەڤانیێ ژ بهایێن باش دکەت، رەخنەیێ ل کێشەیێن سیاسی و جڤاکی دکەت، ب پەیڤ و رستەیێن سەرنجراکێش و تژی وێنە و ریتم و موسیقەیەکا جوان کو کارتێکرنێ ل خواندەڤانی و گوهداری دکەت.

تو ب چ ئاوایی زمان و وێنەیێن خوە یێن شعری هلدبژێری؟

– ئەو زمانێ ئەز شعرێ پێ دنڤیسم، پەیڤێن نازک و سادەنە، هندەک ژی د مژدارن و بۆ خواندەڤانی دهێلم شرۆڤە بکەت.

چ ئاستەنگ دکەڤنە د رێیا تە دا وەکو شاعرەکا ژن؟ 

 – هەتا نوکە چو ئاستەنگ نەکەفتینە د رێکا من دا وەك ژن، ئەز یا ئازادم و من باوەری یا ب خۆ و نڤیسینێن خۆ هەی، دڤێت ژنا شاعر هزرێن خۆ ئازاد بکەت، هەتا کو د گەل خۆ ودەوروبەران ژی نەبیت، د گەل نڤیسینا شعرێ بیت، ئەوا د هزرا و ناخێ وێ دا ب ئازادی بنڤیسیت، شعر جیهانەکا تایبەتە، ل دۆر خۆ نەزڤریت، لێ خۆ ژبیر نەکەت ژی، پەیاما خۆ وەك وێ دڤێت بگەهینیت و وێ بگەهینیت ئەوا د خەیالا وێ دا، نە ب هێما، ئانکو ب چەڤەنگ بنڤیسیت دڤێت ئەو هەست و هزرێن د ناخێ وێ دا ب ئازادی و بێ ترس بڤیسیت.

مالئاڤاهیا خودێ ژێ رازی برایێ تە یێ ئەدیب و رۆماننڤیس (نزار بامەرنی) وەکو کەسایەتی کارتێکرنەکا مەزن یا ل تە کری، ئەرێ ڤێ رویدانێ د ناڤ بەرهەمێن تە دا رەنگڤەدایە؟ 

– وەغەرا برایێ من یێ رەحمەتی (نزار)ی گەلەك کارتێکرن ل من کر، ئەو نە ب تنێ برا بوو، ئەو هەڤال بوو، باب بوو بۆ من، هەتا نوکە بەهرا پتر ژ نڤیسینێن من خەم تێدا یا زالە، ژ بەر چوونا وی، پالپشتێ من ئەو بوو، ژ زاۆکینیێ ئەم ل مویسل بووین بابێ مە هاتبوو نەفیکرن ژ لایێ رژێمێ ڤە، ئەم ژ هاڤینگەها سەرسنکێ و سروشتێ چیایێ گارە هاتبووینە وارەکی مە زمانێ وان یێ عەرەبی نەدزانین و جڤاکەك و عرفێن جودا، لێ مە خۆ گونجاند و چووینە قوتابخانێ، ل هاڤینێ وی دەمی نە کەنالێن تەلەفزیۆنێ هەبوون و نەژی وەکی نوکە سۆشیال میدیا هەبوو، نزارێ برا دا بۆ مە کتێبان ئینیت و بێژیتە مە بخوینن، هەتا ئەم گەهشتینە خواندنا کتێبێن رۆماننڤیسێن جیهانی وەک فکتور هیگۆ ، بلزاك، ئەمیل زولا و گەلەکێن دی، ژبلی نڤیسەرێن عەرەب وەک منفەلوتی و نجیب مەحفوز، من گەلەك حەز ژ کتێبێن منفەلوتی دکر، چونکو نڤیسینێن وی وەک پەخشانە شعر بوون، هەر ل وی دەمی من دەست بنڤیسینێ کر و من نیشا برایێ خۆ ددا و گەلەك کەیفا وی دهات و دا هندەك خەلەتیان ژێ ئینیتەدەر و دا شێوەیێ نڤیسینێ نیشا من دەت، ئەو نڤیسینێن من یێن وی دەمی هەتا نوکە یێن ل دەف من ماین. لێ چ بکەین قەدەرێ زوی برایێ من بر، من هزر کر پشتی چوونا وی ئێدی ژیانا من راوەستیا، دنیا ل بەر چاڤێن من رەش بوو، نێزیکی پتر ژ سالەکێ ژ مال دەر نەکەفتم، ب تنێ ئێڤاریێن پێنجشەمبییا دچوومە شاخکێ ل سەر زیارەتێ وی و ب تنێ دا د گەل ب ئاخڤم، یا ژ من ڤە وی گوهـ ل من هەیە و من باوەر نەدکر کو ئێدی چوو و نازڤریت، لێ ب بزاڤا مرۆڤ و زارۆکێن من و یا هەڤالان هێدی هێدی باشتر لێ هاتم، راستە ئەز دزانم کو مرن یاسایا ژیانێ یە و ئەم هەمی دێ ژ ڤێ جیهانێ بارکەین، لێ چوونا هندەکان گەلەك کارتێکرنێ ل مروڤی دکەت.

ئەرێ تو وەک شاعرەکا ژن هندەک بابەت هەنە، تە دڤێت د شعرێن خوە دا بەحس بکی، لێ جڤاک و رەوشا خێزانی ل بەر تە رێگر بووینە؟

– چو جاران ئاستەنگ نەکەفتینە د رێکا نڤیسینێن من دا، ژ بەر خێزانا من پالپشتا منە و باوەری یا دایە من و بەری هەمیان بابێ دالیایێ، چونکو مە بڤێت و نەڤێت ئەم یێ د جڤاکەکێ باب سالاری دا دژین، عورف و عەدەتێن هۆزەکی هەتا نوکە ل سەر جڤاکی د زالن، لەوما هەر شعرەکا من دنڤیسی من نیشا وی ددا و دا بۆچوونا خۆ ل سەر دیار کەت و دووماهیێ دابێژیت یا باشە بەری بۆ بخوینم، هەروەسا مالا مە بەهرا پتر هەمی نڤیسەر و هونەرمەند و رەوشەنبیرن، لەوما ئەز ب هەمی ئازادیا خۆ دنڤیسم و بەلاڤ دکەم، دیسان جڤاکێ مە گەلەك و گەلەك ژ سالێن نۆتان یێ هشیار بوویی، چونکو بەری سەرهەلدانێ ژنا کورد ژ لایێ جڤاکی و خێزانێ و رژێمێ ڤە یا تەپەسەر بوو، لەوما نە دشیا بەهرەیا خۆ دیار بکەت، لێ پشتی سەرهەلدانێ و ب تایبەت پشتی سالا 2000ێ ئێدی کەنال و رۆژنامە و گۆڤار زێدە بوون و دەلیڤە ژ بۆ ژنا کورد پتر چێ بوو کو شعرێن خۆ بنڤیسیت و تێدا بەلاڤ بکەت.

دەمەکی تە د ناڤ وارێ راگەهاندنێ ژی دا کریە، ئەو سەربۆر چاوابوو؟ و بۆچی بەردەوام نەبوویی؟

– من دڤی واری دا ل سالا 1993ێ دەسپیکر، دەمێ ئەز ب پشتەڤانییا لقێ ئێک یێ پارتی بوویمە ئەنداما ئێکەتیا ئافرەتێن کوردستانێ/ لقێ دهۆک، پاشی بوویمە کاگێرا لقێ ئافرەتان و بەرپرسا پشکا رەوشەنبیری و راگەهاندێ، بەری هینگێ وان بەرنامەك هەبوو ب ناڤێ گۆڤارا ئافرەتان د ڤی بەرنامەی دا چالاکیێن ئێکەتیا ئافرەتان تێدا دهاتنە بەلاڤکرن، هەروەسا ب تایبەت ئەڤ بەرنامە ژ بۆ هشیار کرنا هزرێن ئافرەتان و دیار کرنا مافێن وان د جڤاکێ دا ل کەنالێ (خەبات) دهۆک Tv و رادیۆیا دهۆک هەبوو، لێ ئەوان بێژەر نەبوو، چونکو وی دەمی مللەت ژ نوی ژ بن بارێ ستەما رژێمێ رزگار ببوو، هەروەسا ژ کامیرەیێ ژی دترسیان یان ژی ب شەرم دزانی، ئەز ل دەستپێکێ پەیامنێر بووم، پاشی بوومە بێژەرا بەرنامەی و نڤیسینا گۆتارا بەرنامەی بەرپرسا ئێکەتیا ئافرەتان (زەکیا سەید سالح) دنڤیسی و برگەیێن دی من دنڤیسین، بەرنامە ژ گۆتارێ، بزاڤ و چالاکی، سەرهاتی بۆ هشیار کرنا ئافرەتێ، گازندە، نامەیێن بینەران، چاڤپێکەتن پێکدهات، ل وی دەمێ مە چو ژێدەر نەبوون، نە وەکو نوکە بوو، ب گۆگلی ب کلیکەکێ تە چ دڤێت دێ بۆ تە هێت، ژێدەرێن من کتێبخانا من و تییێ من بوون، ب دەمژمێران ئەز لێ دگەڕیام، هەتا کو من بابەتەک دیتبایە، ئەز گەلەك ب ئامادەکرنا بەرنامەی ڤە د وەستیام، لێ ئەو وەستیان بۆ من گەلەکا خۆشبوو، چونکو من دزانی ئەز یا خزمەتەکێ بۆ وەلات و پێشڤەبرنا ژنا کورد دکەم، هێدی هێدی بەرنامە پێشکەت و جەماوەرك ب خۆ ڤە گرت، ئەز د ڤی بەرنامەی دا هاتمە نیاسین بەری کو ب ئەدەبی و شعرێ بێهمە نیاسین، بەرنامە هەتا سالا 2001ێ یێ بەردەوام بوو، لێ من دەست ژێ بەردا، چونکو کارێ من وەک بەرپرسا رەوشەنبیری و راگەهاندێ یێ ب زەحمەت بوو، ئەز نەشیام بەردەوامیێ بدەمێ، ل سالا 2005ێ ل سەر داخوازيا لقێ ئێک یێ پارتی ئەز بوومە رێڤەبەرا بنگەهێ رۆژ یێ فێرکرن و بەرهەڤکرن، د ڤی بنگەهی دا مە خولێن فێکرنا کومپیۆتەری بۆ گەنجان ژ کوڕ و کچان ڤەدکرن، هەروەسا خولێن جۆراوجۆر ل سەنتەرێ دهۆکێ و دەوربەران و مە ورکشۆپ بۆ پێگەهاندنا گەنجان سازدکرن، مە نڤیسینگەهەکا فێرکرنا شۆفێریێ بۆ ژنان ڤەکر کو ژن فێری کاری ببن و ئەڤ بنگەهە ژ لایێ رێکخراوا دیا کۆنیا یا سوێدی ڤە هاتبوو ڤەکرن و هاریکاریا مە دکر، ئێک ژ دامەزرینەرێن بنگەهی ئەز بووم وەك نوینەرا ئافرەتان، لێ پشتی هینگێ رێکخراوێن بیانی ڤەگەڕیانە وەلاتێن خۆ و بنگەهێ رۆژ چوو ب سەر رێڤەبەریا رەوشەنبیرییا دهۆکێ و هاریکاریەکا کێم ددامە، داکو بزاڤێن خۆ پێ ئەنجام بدەین، هەتاکو سالا 2014ێ دەمێ داعش هاتین و موچەیێ خەلکێ ب نیڤی کرین و ئێدێ هاریکاریا مە هاتە بڕین و ئەم نەشیاین بەردەوامیێ بدەینێ، ل سالا 2015ێ دەرگەهێ ناڤەندێ هاتەگرتن و وی دەمی ئەز پێدڤی ب بێهنڤەدانەکێ بووم، ئێدی دەلیڤە بۆ من چێبوو پتر شعرێ بنڤیسم و ژ وارێ راگەهاندنێ دویر کەفتم.

تو ل دەمەکی ل هەمی ناڤەندێن ئەدەبی و رەوشەنبیرى و جڤاکی و…هتد، یا دیار و بەرهەڤ بوویی، لێ نوکە تە خوە یا ل بامەرنێ ڤەدەر کری و چو دەنگوباسێن تە نینن، ب تنێ هندەک جاران ل ئێکەتیا نڤیسەران دیار دبی، ئەگەر چنە؟

–  راستە ئەز ڤان سالان کێم ئامادە دبم د سازیێن رەوشەنبیری و ئەدبی دا، پشتی چوونا کوڕێ من کو ب خێزان ڤە چووینە ژ دەرڤەی وەلاتی و دو کچ هەبوون من ئەو خودان کربوون، چونکو دایکا وان ل کۆلیژێ دخواند و پاشی وەك ماموستا دەوام دکر، ئەز زێدە ب نەڤییێن خۆ ڤە هاتبوومە گرێدان، لێ پشتی چووینە کەنەدا مال ڤالا و بێ دەنگ بوو، پاشی پشتی چوونا وان ب سالەکێ ئەز و بابێ دالیایێ ژی ب داخوازی چووینە کەنەدا، ئەم دو سالان ماین و جاەرکا دی زڤڕینە کوردستانێ و پشتی زڤرینێ مە دیت کو ئێدێ پێدڤییە ئەم بهێنە بامەرنێ و ل نێزیکێ کەسوکار و مروڤێن مە خانیەك ئاڤا کر، ئێدی کێم دهاتینە مالا خۆ ل دهوکێ ، هەر چەندە ئەز جار جار د چالاکیێن نڤیسەران دا ئامادە دبم، لێ نە وەکی بەرێ، ژ بەر هاتن و چوونێ، لێ ل فیستەڤال و هەلکەفتێن ئێکەتیا نڤیسەران ئەز دهێمە دهۆکێ بۆ چەند رۆژان، راستی ژی ئێدی ئەم نەشیێن ل دهۆکێ بژین، ژ بەر کو سەقایێ بامەرنێ و سروشت با و چیایێ مەتینی و ئاڤا کانیان، وەک بەهەشتا ل سەر دونیایێ یە و بامەرنێ پتر بۆ ساخلەمیا مە باشترە.

دویر ژ وارێ ئەدەبی، کار و ئارەزوویێن تە چنە؟ و تو چاوا رۆژێن خوە دبۆرینی؟

– دویر ژ کارێ ئەدەبی ئارەزوویا من گولن پتر ژ خۆ حەز ژ گولان دکەم، دکڕم و دچینم و سەخبێر دکەم، هەروەسا حەز ژ لێنانا خوارنێ دکەم، راستی رۆژێن من ل بامەرنێ زوی دبۆرن و چەند د درێژ بن تێرا من ناکەن، ل دانێ سپێدێ کارێ مالێ یە و ئێڤاری ئەز و هەڤالەکا خۆ یا زارۆکینیێ ل بهارێ، ل هاڤینێ و پاییزێ د گەل ئێك دەردکەڤینە ل ناڤ سروشتی و سەرەدانا مروڤێن خۆ دکەین، ل خوشی و نەخوشێن خەلکێ بامەرنی پشکدار دبین.

 

بیوگرافییا دەیکا دالیایێ:

– ل سالا 1955ێ ل دەڤەرا ئامێدیێ و ناڤچەیا قەدشێ ژ دایکبوویە.

– ژ بەر کاودانێن سیاسی بابێ وێ هاتیە زیندان کرن، لەوما نەشیایە بەردەوامیێ بدەتە خواندنا خوە و ب تنێ هەتا پۆلا سێیێ ناڤنجی (نەهێ بنەڕەتی) خواندییە.

– ل سالا 1987ێ چوویە د ناڤ رێکخستنێن نهێنی یێن پارتی دیمۆکراتی کوردستان دا و ل ناڤ شۆرەشێ پەرپرسێ وێ پێشمەرگە و خەباتکەر مستەفا مزویری بوو.

– ل سالا 1992ێ دەست بنڤیسینا شعرا عەرەبی کر، چونکو خواندنا وێ ب عەرەبی بوو.

– پشتی سەرهەلدانێ خوە فێری زمانێ کوردی کرییە و شعر و  گۆتار د رۆژنامە و گۆڤاران دا بەلاڤکرینە.

– ل سالا 1992ێ ب پشتەڤانییا لقێ ئێک یێ پارتی بوویە ئەنداما ئێکەتیا ئافرەتێن کوردستانێ و پاشی کارگێر و بەرپرسا پشکا رەوشەنبیری و راگەهاندێ بوویە.

– بەرنامەیێ گۆڤارا ئافرەتان بۆ ماوەیێ حەفت سالان ل کەنالێ دهۆك  Tv(خەبات) و رادیۆیا دهۆك ئامادە و پێشکێش کرییە.

– ل نیسانا 1999ێ خەلاتێ زێڕین یێ (101) سالییا رۆژنامەگەریا کوردستانێ ژ لایێ وەزارەتا رەوشەنبیری و لاوان ڤە ل هەولێرێ وەرگرتییە.

 – ل سالا 2000ێ بوویە ئەنداما ئێکەتیا نڤیسەرێن کورد/ تایێ دهۆکێ.

– ل سالا 2005ێ بوویە رێڤەبەرا ناڤدندا رۆناکبیرییا فێرکرنێ و بەرهەڤکرنێ و هەتا سالا 2014 بەردەوام بوو.

– ل سالا 2019ێ خەلاتێ پێنوسێ زێڕین یێ ئێکەم دیدارا ئەدەبی یا هەڤچەرخ ژ لایێ وەزارەتا رەوشەنبیری و لاوان ڤە ل هەولێرێ وەرگرتییە.

– ل سالا 2025ێ ژیاننامە و شعرەکا وێ یا شۆرەشگێر کەفتینە د پرۆگرامێن خواندنێ دا بۆ پولا حەفتی بنەڕەتی.

بەرهەمێن وێ یێن شعری یێن چاپکری:

 1- باکوزیرک، 2001.

2- دەولەت و عەشقەکا کەڤنار، 2005.

3- خەونەکا کیڤی، 2008.

 4- خەونێن شویم، 2010.

 5- هەناسەیێن دلەکێ وەستیای، 2025.