ئەو تشتێ رۆمانێ ژ پەرتووکەکا دی جودا دکەت تێکەلکرنا ئاشۆپێیە ل گەل ژیواری. هەلبەت هندی رەگەزێ ئاشۆپێ د ناڤ رۆمانێ دا ب هێزتر دەردکەڤیت رۆمان هند ب هێزتر دکەڤیت و ئەدەبییەتا خۆ دسەلمینیت. یا خۆیایە کۆ ئاشۆپ ئێکە ژ رەگەز و ستوینێن سەرەکی یێن بەرهەمێ ئافراندیێ ئەدەبی. لەوما ئەڤ ڤەکۆلینە دویڤچوون و ڤەکۆلینا هێزا بکارهینانا ئاشۆپێ د هەردو رۆمانێن (دواهەمین هەناری دونیا) یا بەختیار عەلی و (میرنامە) یا جان دۆست دا دکەت. هەروەسا ڤەکۆلین دویڤچوونێ دکەت کانێ چاوا نڤیسەران چاڤکانییا ئەڤێ ئاشۆپبەندیێ ژ ژیوارێ هەیی و ژیوارێ ئافراندی وەرگرتییە.

پێشەکی

یا خۆیایە کۆ ئافراندنا کەسایەتیێن ئاشۆپکری رادێ شیانێن داهێنانا ئەدەبی ل دەڤ نڤیسەران دیار دکەت. رۆماننڤیسێن خودان بەهرەیەکا تایبەت ب تنێ دشێن کەسایەتیێن ئاشۆپکری ب ئاوایەکی ب ئافرینن خواندەڤان ئەوان وەکە کەسایەتیێن ژیواری لێ ب ژیواریبوونا ئەوان ب گۆمان د پەژرینن. رۆماننڤیسێن ئاسایی دبیت پتر سەربۆرێن کەسایەتیێن هەیی د دیرۆکێدا بکاربهینن. لێ ل ئەڤێرێ ژی رۆماننڤیسێن بەهرەمەند ئەوان کەسایەتیێن دیرۆکی ب رەنگەکێ ئاسایی بکارناهینن، بەلکۆ ئەو ب سایا ئەندێشەیەکا کویر ئەوان تەڤلی ژیوارەکێ ئەندێشە ئامێز دکەن و رەهەندەکێ نوی ئافراندی ب بەرهەمێ خۆ دبەخشن. ژ بەر ئەوێ یەکێ ئەڤ ڤەکۆلینە دیسان بزاڤەکە ژبۆ ڤەدیتنا کاریگەری و هێزا کەسایەتیێن ئاشۆپکری د رۆمانێن ناڤبری دا. پرسیارا ل ڤێرێ دبیت بهێتە ئازراندن ئەوە: ئایا بکارهینانا کارێکتەرێن ئاشۆپی-ژیواری و ئاشۆپکری ب تنێ سەرنجراکێشییا ئەڤان رۆمانان د چارچووڤەیێ جوانیێ دا دیارکرییە یان ژی ل گەل هندێ رەهەندێن سیاسی-جڤاکی یێن کویرتر ژی داینە رۆمانان؟

ئارمانج ژ ئەڤێ ڤەکۆلینێ ئەوە بزانین نڤیسەرێن هەردوو رۆمانێن (دواهەمین هەناری دونیا و میرنامە) چاوا کارێکتەرێ خۆ یێن ئاشۆپی – ژیواری ئافراندینە و ئەڤێ ئافراندنێ چ کاریگەری ل سەر ئالیێن چێژ-سەرنجراکێشی و کویراتییا ئالیێ سیمانتیکیێ رۆمانان هەبوویە. دیسان رۆمانا (دواهەمین هەناری دونیا) یا نڤیسەر بەختیار عەلی وەک رۆمانەکا خودان ناڤودەنگەکێ باش ل ناڤ نڤیسەر و خواندەڤانێن کورد، و پشتی وەرگێڕانا ئەوێ بۆ زمانێن بیانی مینا فارسی و ئەلمانی ناڤودەنگەک د ناڤ وەلاتێن بیانی ژیدا پەیداکری، چاوا سەرەدەری ل گەل رەگەزێ کەسایەتیێ کرییە وەکە ئێک ژ گرنگترین رەگەزێن رۆمانێ. هەر ب هەمان شێوە رۆمانا (میرنامە) یا نڤیسەر جان دۆست ژی ئێکە ژ رۆمانێن ب ناڤودەنگ ل سەر ئاستێ هەر چار پارچەیێن کوردستانێ رەخنەگر و خواندەڤانان پێشوازییەکا گەرم لێ کرییە، لەوما ئارمانجەکا ڤەکۆلینێ ئەوە بزاڤێ بکەت چاوانییا سەرەدەرییا ل گەل کارێکتەران و مژارا ئاشۆپا ئافراندنا ئەوان ڤەکۆلیت داکۆ د ئەنجاماندا هێزا ئەوێ ئاشۆپێ دیار بکەت. ئێکەدی ژ ئارمانجانێن ڤەکۆلینێ ئەوە ئەڤان هەردوو رۆمانان پێکڤە ب ڤەکۆلیت داکۆ جۆرە هەڤبەرکرنەکێ د ناڤبەرا ئەوان دا دیار بکەت ژ ئالیێن سەرەدەرییا ل گەل ژیوار، ئاشۆپ و ئاشۆپکرن د مژارا ئافراندنا کارێکتەراندا سەرەرای شێوازێن ئەوانێن جیاواز د نڤیسین و ئافراندنێ دا.

ئەڤ ڤەکۆلینە ژبۆ شرۆڤەکرنا دوو تێکستێن رۆمانێ ب مەرەما ڤەدیتنا رامانێن کویرێن ئەوان تێکستان و چاوانییا ئافراندنا کەسایەتیێن ئاشۆپی و ئاشۆپکری. کەسایەتیێن سەرەکی یێن رۆمانان ئەوێن ژ ئاشۆپ و ژیوارێ ئاشۆپی و کەسایەتیێن ژ ئاشۆپکرنێ/فانتازیایێ ئافراندی هاتینە شرۆڤەکرن. شرۆڤەکرن ل گۆرەی میتۆدا تزڤیتان تۆدۆرۆڤ دەربارەی تێکستێن ئاشۆپکری هاتییە ئەنجامدان. واتە ئەو لایەنێن وەکری ئەڤان رۆمانان بکەنە بەرهەمێن ئاشۆپ و ئاشۆپکرنێ کۆ ب شێوەیەکێ سەرەکی ژی کارێکتەرێن سەرەکیێن ئەوانن زێدەباری رەوش و بوویەرێن ئاشۆپکری. هەلبەت میناکێن کەسایەتیێن ئاشۆپی-ژیواری و ئاشۆپکری هاتینە هەلبژارتن ژبۆ شرۆڤەکرنێ نەک هەمی کەسایەتیێن سەرەکی، داکۆ ڤەکۆلین ژ درێژەدادڕیێ و دوبارەبوونێ دویر بکەڤیت. ب ئەڤێ یەکێ ڕامانێن رژد ل پشت ئاشۆپکرنەکا بەرچاڤ ب رەنگەک پوخت هاتینە خۆیاکرن.

ئاشۆپ و ئاشۆپکرن

ئاشۆپ (خەیال Fiction) و ئاشۆپکرن (فانتازی Fantasy- یان Imagination) دوو زاراڤێن ژێک جودا و د ناڤێکدا چووینە، ب قاسی ژێکجوداهییا خۆ دوەکهەڤن ژی^(١). ئەز ل ڤێرێ زاراڤێ ئاشۆپکرن ل هەمبەری هەردوو زاراڤێن Fantasy و Imagination یێن ئنگلیزی بکاردهینم. Fantasy د فەرهەنگا Cambridgeدا ب ئەڤێ ئاوایێ هاتییە پێناسەکرن «ئەو ئەدەبیاتێ ئاشۆپییە ئەوێ بەهراپتر رویدانێن ئەوی ل جهێن نامۆ ل گەل کارێکتەرێن نە ئاسایی رویددەن و جادۆیێ بکاردهینیت». د زمانێ عەرەبیدا ژی گەلەک زاراڤ بۆ Fantasy هاتینە بکارهینان وەک العجائيبي، الفانتازيا، الفنطازيا و الغرائيبي. ڤەکۆلەر جمیل حمداوی (٢٠٠٦) ل دۆر ئەڤێ یەکێ دبێژیت «ئەم د فەرهەنگێن عەرەبیدا زاراڤەکی ل هەمبەری زاراڤی fantastique/fantastic یێ د رەخنەیا رۆژئاڤایدا ناسیار نابینین، لەوما ئەم دێ زاراڤێ العجائبی بکارهینین ژبەر نێزیکییا ئەوی بۆ ئەڤی زاراڤی، چونکو ئەڤە د رامانێن وەکی ترس، مەزنی، سەرسۆرمان، مەندەهۆشی، ئاشۆپا وەهمی، و تشتێ سەروو سرۆشتی و نە ژیواری». دیسان ل هەمبەری پەیڤا ئنگلیزی Imagination ژی بکاردهینم ئەوا د فەرهەنگا Cambridgeدا هاتی کۆ «شیانا دروستکرنا وێنەیێن زێهنییە بۆ مرۆڤ و تشتان، یان ژی هزرێن نوی ب دەستڤەبهینی». جاسلین (٢٠٢٥) د پێناسەکرنا  Imaginationدا دبێژیت: «ئاشۆپکرن ئەو کەڤالە یێ نڤیسەر چیرۆکێن خۆ ل سەر دنڤیسن. ئەو شیانە یاکۆ وێنە و سۆز و سیناریۆیێن زێندی د زێهنا مەدا ئامادە دکەت کۆ سنوورێن ژیواری دبەزینیت». سەبارەت ئاشۆپێ Fiction ب ئەڤی رەنگی د فەرهەنگا Cambridge دا هاتییە: «ئەو جۆرێ پەرتووک یا چیرۆکێیە ئەوێ ل دۆر کارێکتەر و رویدانێن خەیالی دهێتە نڤیسین و پالپشتیێ ل سەر مرۆڤێن واقعی و راستیان ناکەت». هەلبەت دەما بەحس ل ئاشۆپ و بەرهەمێ ئاشۆپی دهێتەکرن بەرۆڤاژیێ ئەوێ بەرهەمێ نەئاشۆپی و حەقیقییە، وەک پەرتووکێن زانستی و مێژووی و …هتد. نڤیسەر هشام آدم د پەرتووکا خۆدا یا ب ناڤونیشانێ (هرطقات في النقد الأدبي المعاصر) ئەوا ل سالا ٢٠١٤ بەلاڤکری جوداهیێ  ب ئەڤی رەنگێ ل خوارێ دئێخیتە د ناڤبەرا ئاشۆپ و ئاشۆپکرنێدا:

«سەرۆکانییا ئاشۆپ و ئاشۆپکرنێ ل دەڤ مرۆڤان ئێکە، لێ ب رێکا ئەرکێ ئەوانێ ناڤەکی ئەم دشێین جوداهیێ بێخینە د ناڤبەرا ئەواندا. هەر وەک یا دیار هەردوو پرۆسە ژ مێشکی دەردکەڤن، لێ دەما کۆ ئاشۆپ و ئاشۆپکرن پالپشتیێ ل سەر ژیواری دکەن وەکە کەرەستەیەکێ بنگەهین، ئەڤەیە تێکەلیێ د ناڤبەرا ئەواندا چێ دکەت». ب نێڕینا ئەوی «ئەڤ هەردوو پرۆسەیە ب تەمامی ژ هەڤ جودانە ژ ئالیێ مەرەمێڤە. ئاشۆپ پالپشتیێ ل سەر ژیواری دکەت وەک کەرەستەیەکێ بنگەهین بۆ دروستکرنا جیهان یان ب تنێ دەربڕینان کو دشیاندانە د هەڤتەریب بن ل گەل ژیواری ب رەنگەکی ژ رەنگان. بەرۆڤاژی ئەڤێ یەکێ، پرۆسەیا ئاشۆپکرنێ پالپشتیێ ل سەر ژیواری دکەت وەک کەرەستەیەکێ بنگەهین بۆ دروستکرنا جیهان یان ب تنێ دەربڕینان کۆ دشیان دا نینە د هەڤتەریب بن ل گەل ژیواری، بەلکۆ ب تەمامی ژێ جیاوازە… ئاشۆپ ئەوە یا دشیان دا بیت ببیتە راستی، بەلێ ئاشۆپکرن دشیان دا نینە ببیتە راستی» (‌هـ.ژ).

ئەڤە بۆ مە دیار دکەت کۆ ئەڤ هەردوو پرۆسەیە ژ مێشکی دەردکەڤن و هەردوو پالپشتیێ ل سەر کەرەستەیێن ژیواری دکەن، لێ د ئارمانج و مەرەماندا ژ هەڤ جودانە. هەر چەندە گەلەک یا ب زەحمەتە ئەو ئاشۆپا رۆماننڤیس بکادهینیت ببیتە راستی د ژیواری دا، لێ رێژەیەک ئەگەر یا بچویک ژی بیت تێدا هەیە کۆ د ژیواری دا پەیدا ببیت. بۆ نموونە شاماران سەرێ ئەوێ مرۆڤە و لەش مار؛ یان گلگامێش دوو سێکێن ئەوی خوداوەندە و سێکەک مرۆڤە، ئەڤە ب ئاشۆپکرن دهێتە هژمارتن. لێ هەر دوو خویشکێن سپی لاولاوی سپی و شادەریای سپی د رۆمانا دواهەمین هەناری دونیا دا، ب زەحمەتە دوو خویشک ب ئەڤێ تدارەکا سپی پۆشی و پرچ درێژی و دەنگ خۆشی و پەیمانا شوینەکرنێ بدەن. بەلێ دشیاندا هەیە ژی تشتەک وەسا هەبیت، لەوما ئەڤە دبیتە ئاشۆپ. دەربارەی ئاشۆپ و ژیواری خالد الخضري (٢٠٢٢) دبێژیت: «بێ گۆمان ئاشۆپ پشکەکا گرنگە د نڤیسینا رۆمانێدا، لێ پێدڤییە ئەم جوداهیێ بێخینە د ناڤبەرا ئاشۆپا دروست، واتە چیرۆکا ئاشۆپی، یان فانتاسیایێ، یان جیهانێن ژدەرڤەی چارچووڤێ ژیواری، و د ناڤبەرا ئەو چیرۆکێن ژ ژیواری هاتینە وەرگرتن، بەلێ ناهێنە هژمارتن وەک ڤەگێرانەکا ژیوارییا دروست». لەوما نڤیسەرێ شارەزا دەما رۆمانا خۆ دنڤیسیت و کەسایەتیێن رۆمانێ د ئافرینیت خۆ ل هەمبەری دوو هەلبژاردەیان دبینیت و بڕیارا دروست و گونجای ددەت ل سەر هەلبژارتنێ، ئەوژی کەسایەتیێن ئاشۆپی یان ئاشۆپکری بکاربهینیت یان ژی هەردوویان ل دویڤ بوویەر و رادێ شیانا داهێنانا خۆ.

هێز و رادەیێ ئەندێشەیێ

د رۆمانێن (دواهەمین هەناری دونیا و میرنامە)یێ دا

نڤیسینا ئەدەبیاتان بەهرەیەکا تایبەتە و هەر کەسەکی ب رێژەیەکێ ئەو بەهرە ل دەڤ هەیە، ژبەر ئەوێ یەکێ ژی هەمی نڤیسەر د ئێک ئاستدا نانڤیسن. د ئەڤێ دەربارێدا هـ. تۆماس میلهۆرن (٢٠٠٦) دبێژیت «ب گشتی نڤیسینا چیرۆکا خەیالی ب تێکەلەیا پیشەسازی و بەهرەیێ ناسیارە. پیشە ب رامانا تشتەکیە کۆ دشیاندایە بهێتە فێربوون یان فێرکرن. لێ بەهرە تشتەکە کۆ دشیاندا نینە بهێتە فێربوون و فێرکرن». ئەو نڤیسەرێن بەهرەیەکا بەرچاڤ هەی و پیشەیێ نڤیسینێ ل دەڤ خۆ پێشخستی بووینە میناکێن نڤیسەرێن جیهانی. بۆ میناک د دیرۆکا ئەدەبیاتا جیهانی دا ب تایبەت د وارێ رۆماننڤیسینێدا ل رۆژئاڤای ژ سەدێ نوزدێ و هێرڤە گەلەک بەرهەم ژ سنوورێن وەلاتان دەربازبوون، سەرەرای نەبوونا ئالاڤێن گەهاندنێ وەک توورێن جڤاکی، ئنتەرنێت و شیانێن گەهاندنا بلەز یا سەربۆرێن خواندنێ. ئەز بباوەرم کێم نڤیسەر و خواندەڤانێن رژد هەنە رۆمانێن مینا شەڕ و ئاشتی یا تۆلستۆی (1869)، برایێن کارامازۆڤ (1880) یا دۆستوێڤسکی مۆبی-دیک یا هێرمان مەلڤێلی (1851)، گەتسبیێ مەزن (1925) یا ف. سکات فیتزجێرالد، 1984 (1949) یا جۆرج ئۆریل و سەد سال ژ تنێبوونێ (1967) یا گابرێل گارسیا مارکیز و گەلەکێن دی گوهـ لێ نەببیت یان نەخواندن بن. هەلبەت گەلەک فاکتەرێن هەین وەدکەن کو بەرهەمێن ئەدەبی ل سەر ئاستێ نەتەوەیی و ناڤنەتەوەیی ناڤدار ببن، بۆ نموونە ژ ئەوانا خەیال و سۆزێن کویر، کارێکتەرێن ئالۆز، کویرییا هزران کو ب ئاوایەک فەلسەفی و ژیرمەندی بهێنە دارێژتن، بابەتێن جیهانی یێن مینا (حەژێکرن، ژدەستدان، ئازادی، ناسنامە و ئاکار)، و داهێنانا د شێواز و دارێژتنێ دا… هتد. پرسیارا ل ئەڤێرێ دهێتە ئازراندن ئەوە، ئایا د ناڤ ئەدەبیاتا کوردی دا- ب تایبەت مەبەستا من پێ رۆمانا کوردییە- مە چ نڤیسەر نەبووینە ئەو فاکتەرێن مە بەحسکرین د نڤیسینێن ئەوان دا کۆمڤەببن و ئەوان بگەهیننە ئاستێ رۆمانێن جیهانی؟

هەلبەت بۆ بەرسڤدانا پرسیارەکا ب ئەڤی رەنگی مە پێدڤی ب کۆمەکا ڤەکۆلینایە ل سەر رۆمانا کوردی. رۆمانا کوردی ژی وەک رۆمانا چ نەتەوەیێن دی نینە، ژبەر کو ژ ئەنجامێ دابەشبوونا جڤاکێ کوردەواری ل سەر چەندین دەولەتێن جودا و دیالێکێتێن جودا و ئەلف و بێ یێن جودا، ئەدەبیاتا کوردی ژی پتر سیمایەکێ پرت و بەلاڤیێ ب خۆڤە دیتییە. خواندەڤانێ کورد هندەک جاران ژ بەر جوداهییا ئەلف و بێ و هندەکجارێن دی ژبەر جوداهییا دیالێکتێ نەشێن بەرهەمێن هەمی نڤیسەرێن کورد ل هەمی پارچان بخوینن. د ناڤ رەخنە و نڤیسەران دا گەلەک جاران گومان ل سەر هەبوونا رۆمانا کوردی هەبوو. جارەکێ ژبەرکو هێشتا ناسنامەیا تاکێ کورد نەکوردییە بەلکۆ د چارچووڤێ دەولەتەکا داگیرکەردا دژیت و ناسنامەکا جیاواز هەیە، ب دەربڕینەک دی کورد خودان چەندین ناسنامەیێن ژ هەڤ جودانە، ناسنامەیێن مینا تورک، ئەرەب و فارس؛ جارادی ژبەرکو رۆمانا کوردی چ سیمایەکێ تایبەت ب خۆڤەنینە و ب سایا ئەوی سیمای بهێتە ناسکرن ل ناڤ ئەدەبیاتا جیهانی، و هەتا هندەک رەخنەگران گومان ل سەر کوالتییا رۆمانا کوردی هەبوویە ژ ئالیێ تەکنیک و ناڤەرۆک و کاریگەریێ ڤە.

د ئەڤێ نڤیسینێ دا ئەز دێ ب تنێ ژ گوشێ نێڕینا هێزا ئەندێشەیێ بەحس کەم و تیشکێ ئێخمە سەر دوو رۆمانێن کوردی یێن ب دوو دیالێک و ئەلف و بێیێن جودا هاتینە نڤیسین، ئەو ژی رۆمانا (دواهەمین هەناری دونیا) یا بەختیار عەلی ٢٠٠٢ و رۆمانا (میرنامە) یا جان دۆست ٢٠٠٧.

بابەتێ سەرەکیێ رۆمانا (دواهەمین هەناری دونیا) لێگەریانا پێشمەرگەیەکێ دلسۆزە ل کوڕێ خۆ یێ ئێکانە و چارەنڤیسێ ئەوی بەرزە. ئەڤ کارێکتەرە ب ناڤێ موزەفەری سوبحدەم بەری سەرهلدانا ١٩٩١ێ هاتییە گرتن و ل بیابانەکا عێراقێ هاتییە زیندانکرن د زیندانەکا تاک نەفەریدا. بەری بهێتە گرتن کوڕەکێ چەند هەیڤی هەبوو. ئەو بیست و ئێک سالان د ئەوێ زیندانێ دا دمینیت و هەمی هیڤیێن ئەوی و خەونێن ئەوی ب دیتنا تدارەکا کوڕێ ئەوی سەریاسێ سوبحدەم ڤە گرێدای بوون. دەما پشتی سەرهلدانێ و ل سەر دەمێ شەڕێ ناڤخۆ دهێتە ئازادکرن ل دویڤ کوڕێ خۆ یێ ئێکانە دگەرهیت، بەلێ ئەو د گەشتا لێگەڕیانا خۆدا ب سەر سێ سەریاسی سوبحدەم هەلدبیت و هەرسێ بێ باب و دایک مەزنبووینە و هەر ئێکی قەدەرەکا جودا هنگاڤتییە و ئێک مرییە و ئێک ژ ئەگەرێ تۆپ بارانکرنێ ب تەمامی سۆتییە و پەککەڤتییە و یێ دی د زیندانەکا تاریدا دژیت و هیچ هیڤی بۆ رزگار بوونا ئەوی نین و هەتا دویماهیکێ ژی نزانیت کی ژ ئەوانە کوڕێ ئەوی.

د رۆمانا (دواهەمین هەناری دونیا) دا هژمارەکا کارێکتەران هەیە و هندەک ژ ئەوان کەسایەتییەکا ئەفسانەیی پێ هاتییە بەخشین و نڤیسەر شیایە ب رێکا خەیالەکا کویر و بەرفرەهـ ئەفسانەیان ب ئافرینیت. لێ نە ئەفسانەیێن مینا ئەفسانەیێن یوونانی و جیهانی قارەمانێن ئەوان خوداوەند یان قارەمانێن بێ بەڤل، بەلکۆ قارەمانێن ئەوان مرۆڤێن سادە و دلپاکن. زیدەباری ئەفسانەیا دواهەمین هەناری دونیا ل سەرێ بلندترین چیا، هەنارا مرادان و ئارامیێ. ئافراندنا ئەڤێ خەیالا واقعی-ئەفسوناوی، وەکرییە رۆمان وەک رۆمانەکا ریالیزما جادۆیی بهێتە پۆلینکرن.

هەر خواندەڤانەکێ رۆمانا (دواهەمین هەناری دونیا) بخوینیت، دێ هەست ب هێزا خەیالا جادۆیی یا رستنا تەڤنێ بوویەرێن رۆمانێ کەت. ئافراندنا کارێکتەرەکێ وەکی موحەمەدێ دلشوشە کو دلێ ئەوی شوشە بیت و هەست و سۆزێن ئەوی وەک شوشەی. بابێ ئەوی یێ کاربەدەست و خودان هێز ل دەڤەرێ ل سەر داخوازا ئەوی خانییەکی ژ شوشە بۆ چێ بکەت و هەر کەلوپەلەکێ تێدا ژ شوشەی بن، ئەفراندنەکا هونەری یا جوانە و ئەنجامێ ئاشۆپکرنەکا ب هێزە. ل دەمێ رابوونا لێهمشتا مەزن دەما ئاڤێ خانی و ترۆمبێل ب کۆلانان دا دبرن، موحەمەدێ دلشوشە ب گرنژین ل سەر پێلێن لێهمشتێ د کولانێن باژێری دا دچوو، هەتا ل بەردەرگەهێ دوو کچان رادوەستیت، دچیتە ژوورا ئەوان و دبیتە ئەڤیندارێ ئێک ژ ئەوان دوو کچێن خویشکێن هەڤ ب ناڤێن لاولاوی سپی و شادەریای سپی، ئەوکچێن کۆ پەیمان دایە هەڤ چ جاران شوی نەکەن؛ «لاولاوی سپی و شادەریای سپی لە تەمەنێکی زووەوە سوێندێکی ئەبەدییان بۆ یەکدی خواردبوو هەتا مردن کەسیان شوونەکەن، قژیان نەبڕن، کەسیشیان بێئەوی تریان گۆرانی نەڵێت و لە کراسی سپیش بەولاوە هیچ رەنگێکی تر نەپۆشن» (عەلی، ٢٠٢٣: ٣٥). د کەسایەتییا ئەڤان سێ کارێکتەران دا هێزا خەیالا نڤیسەری و جوانییا دارشتنا بوویەران و حیکایەتێن ئەفسانەیی یێن تایبەت و جیاواز دیار دبن.

دواهەمین هەنارا دونیا، ئەو هەنا را ل گۆپیتکا چیایەکێ ئاسێ و دویری دەست، خواندەڤانی د پێلێن جادۆیەکا رۆژهەلاتی دا ب رەنگەکی نقۆ دکەت کو خواندەڤان خەیال بکەت ئەوژی بچیتە بن ئەوێ هەنارێ و دەردێن دلێ خۆ بۆ بێژیت داکو بارێ گرانێ ژیانا خۆ بهێلیتە ل ئەوێرێ و ب ئارامی ژ سەرێ چیای بهێتە خوار. ئەڤ کەسایەتییا نەمرۆڤ یا دارێ ژی میناکەکە ژ ئاشۆپکرنا نڤیسەری. سەرەرای ئەو هێزا جادۆیی یا نڤیسەری دایە ئەڤێ دارا هنارێ،  هێزا خەیالا نڤیسەری وەنەکرییە ب سادەیی، موحەمەدێ دلشووشە ل بن ئەوێ هەنارێ بگەهیتە هیڤیێن خۆ و ئەڤینا خۆ یا ئێک لایەنی. لەوما ئەو دەما ژ ئەڤینا لاولاوا سپی بێ هیڤی دبیت و لاولاواسپی دبێژیتە کەسوکارێن ئەوی ئەو بۆ هەتا هەتایێ شوی ناکەت، دلێ شوشەیی یێ موحمەدی و خانی و کەلوپەلێن شوشەیی هەمی هویر هویر دبن و موحمەدێ دلشوشە مالئاڤایییێ ژ ژیانێ و سەریاسێ سوبحدەمێ هەڤالێ خۆ و هەمی کەسێن دی دکەت. هەلبژارتنا ئەڤی تەرزێ مرنێ ژبۆ کەسایەتییەکا ژ ئاشۆپکرنێ ئافراندی، ژبلی جادۆییا جوانی و کویراتییا ئاشۆپێ ل دەڤ نڤیسەری، دبیت هەلگرا رەهەندەکێ سیمانتیکی یێ کویر ژی بیت. هەلبژارتنا بابەکێ بەرپرس کۆ خودان دەستهەلاتەکا مەزن و هێزە کا مەزن بۆ کوڕەکی ژ ناکییا شوشەی، ئەو کوڕ ژی هەڤالێ هەژارترین و بێ سەمیانترین کەسێ باژێڕی بیت وەک سەریاسێ سوبحدەم. ئەڤ کوڕە ئەڤیندارێ کچەکا ژ چینا ناڤنجی و د بندا و پەیمانا نە شویکرنا هەتا هەتایێ ل گەل خویشکێ دای. رۆمان د ڕامانا خۆیا کویر دا ژیوارێ جڤاکا کوردی ل کوردستانا نیڤ ئازا دا پشتی سەرهلدانێ دیار دکەت. جڤاکەک ژ ئەنجامێ سەرقالییا بەرپرسان ب زێدەکرنا داهاتێ خۆیێ کەسی و دەستهەلاتا خۆ یا کەسی، ئێدی تاکەکەسێن ژ جۆرێ شووشەی نازک و بێ مراد وەک محەمەدێ دلشووشە و کچ و کوڕێن هەڤژینی پێکهینان بۆ ئەوان مەزنترین ئاریشەیا ژیانێ بەرهەمهینان. ئانکۆ نڤیسەر ب ئاشۆپکرن و ئەندێشەیا خۆ یا کویر شیایە ب جۆرەکی جڤاکا نوی یا کوردی وێنە بکەت، ب تنێ خواندەڤانێ بیرتیژ و هوشمەند ب سەر تێڕامانێن ڤەشارتی یێن تێکستێ ئاشۆپی هەلببیت. خواندەڤانێ ئاسایی ژی وەکە تێکستەکێ ئاشۆپکری/فانتازی یێ خودان چێژەکا ئەدەبی و هەلگرێ چیرۆکێن ژ جۆرێ چیڤانۆکان یێن ب چێژ دبینیت. محەمەد ئەمین تاتانی (٢٠١٥: ٥٧-٥٨) سەبارەت بکارهینانا کەسایەتیێن ئاشۆپی – ژیواری کۆ ئەو ب فەنتازییا ناڤ دکەت، دبێژیت کارێکتەرێ فانتازی رووبەرەکێ هەڤپشکێ ژیواری و نەژیواری ب خۆڤە دگریت. ب بۆچوونا ئەوی «بینای هونەری ئەم کەسێتیە لە تێروانینێکی نوێوە دروستکراوە و تەنیا پەیوەست نییە بە رەهەندی ناوەکی و دەرەکییەوە، بەڵکو کار لەسەر نەهێشتنی وێنەی چەسپاوی کەسێتی دەکات و هەڵدەدات یاساکانی واقیع و سروشت تێپەڕێنێت و بە شێوەیەکی فانتازی شێوەگیری بکاتەوە». واتە ئەو کەسایەتیێن نڤیسەر ژ ئەنجامێ ئاشۆپکرنێ دئافرینیت، هەمی یاسایێن سرۆشتی و ژیواری دەرباز دکەت. بەختیار عەلی ژی د ئەڤێ رۆمانا خۆدا شیایە بەرگێ ژیواریێ کەسایەتیێن رۆمانێ بگوهۆڕیت ب بەرگەکێ ژ ئاشۆپەکا کویر خەملاندی، کۆ هێزا داهێنان و جوانییا ئافراندنێ ب سایا خەیالا خۆ یا بەرفرەهـ نیشا خواندەڤانێ خۆ ددەت. هەروەسان بۆ خواندەڤانێ بژارە ژی بیاڤێ ل سەر ئاڤاکرن و دوبارە ئافراندنێ د ڕامانێدا ڤەکرییە.

چیرۆکێن ئافراندی ژ خەیالا جادۆیی یێن د ناڤا رۆمانێدا، مینا چیرۆکا هەرسێ سەریاسێن سوبحدەم کو هەر ئێکی چیرۆکەکا  بژان یا گەلەک جودا هەی، ژبلی ئەسل و نەسەبا ئەوان یا جودا؛ چیرۆکا لاولاوی سپی و شادەریای سپی و سیحربەندییا سترانێن ئەوان، چیرۆکا موحەمەدێ دلشوشە، و هیممەتا لێگەریانا موزەفەرێ سوبحدەم بۆ کوڕێ چ جاران نەگۆتیێ باب، تێرا ئەوێ ئێکێ دکەن مرۆڤ ئەڤێ رۆمانێ ب پەرتووکەکا گرنگا ئەدەبیاتا کوردی یا دەستپێکا چەرخێ بیست و ئێکێ بنیاست. چونکو ئەڤان چیرۆکان ژبلی چێژا ئەدەبی یا ئێک رەهەند بۆ خواندەڤانێ ئاسایی، چێژەکا ئەدەبی یا تایبەت بۆ خواندەڤانێ بژارە هەیە کۆ ئەو ب لێکدان و ڤێکدانا پرتێن ژیوارێ ئاشۆپی و ئاشۆپکری پرت و بەلاڤییا جڤاکێ کوردی و ئالۆزیێن ژیان و ژیارا ئەوان تێدا دبینن.

 ئەگەر ئاشۆپ و خەیال ژ رەگەزێن سەرەکیێن بەرهەمێ ئەدەبی بن، چەوانی و چەنداتییا بکارهینانا ئەوان هۆستاتی و شیان و هێزا ئافراندنێ ل دەڤ نڤیسەری دیار دکەن. رۆمانا (میرنامە) یا نڤیسەر جان دۆست، ژی ئێکە ژنموونەیێن هێزا خەیال و ئاشۆپا ریالیزما جادۆیی ل دەڤ نڤیسەری دیار دکەت.

رۆمان بەحس ل سەربۆرا ژیان و مرنا نڤیسەرێ کوردێ مەزن ئەحمەدێ خانی دکەت. کو دەستپێکا رۆمانێ ژ مرنا خانی دەستپێ دکەت و پاشی ژیانا ئەوی یا جڤاکی و رەوشەنبیری دبیتە هێڤێنێ رۆمانێ. زمان و دەڤۆک و کەرەستەیێن ژیانێ و حوجرە و ژیانا فەقییان و هێزا بازرگانان و زانایێن سەختە و میرێن خائین هەمی دیدەڤانێن ئەوێ راستیێنە کانێ چاوا رۆماننڤیس ب سایا هێزا خەیالا خۆ یا کویر شیایە خواندەڤانی دگەشتەکا جادۆییدا بەر ب رۆژانێن سەردەما خانی تێدا دژیا ببەت. ئیمیل زۆلا د پەرتووکا خۆدا یا ب ناڤێ (رۆمانا تاقیکاری) جەختێ ل سەر ئەوێ راستیێ دکەت ئەوا دبێژیت رۆمان ل سەر بنەمایێ جوانیناسییا زمانی هاتییە دامەزراندن، و ئاشۆپکرن ل سەرێ ئەوان بنەمایان دهێت (الاعرج، ٢٠٢٥). د گەشتا خواندنا ئەڤێ رۆمانێدا خواندەڤان ب ئاشکرایی هەست ب جوانی و گونجانا زمانی بۆ دەم و ناڤەرۆکا رۆمانێ و بەرفرەهییا سنوورێ خەیالکرنا نڤیسەری دکەت.

کارێکتەرێن رۆمانێ گەلەکن هەر ئێکێ ژی چیرۆکا خۆ یا سەرنجراکێش هەیە. هێزا خەیالا جان دۆستی د ئافراندنا سیناریۆیێن ژ ئاشۆپ و واقعێ بەرگۆمان وەکرییە، رۆمانا (میرنامە) ببیتە ریالیزمەکا جادۆیی و خواندەڤان د سحربەندییا ئافراندنا ئەوێدا ل خواندنا پەرتووکا مەم و زینا خانی بزڤڕیت و بێژیتە خۆ، ئەز یێ د مەغزایێن ئەوێ دگەهم. کارێکتەرێن دی ژبلی خانی، مینا  میرزا سەبری و شێخ سەیفەدینێ جوبەشین و مرۆڤێ رووگرتی و سەلاحەدینێ سەحاف و هەر تاکەکێ دی یێ د ناڤ جڤاکا رۆمانیدا هەمی پێکڤە دیدەڤانییا دەستهەلییا نڤیسەری دکەن د ئافراندنا بوویەراندا ژ ئاشۆپەکا کویر. ئەگەر خانی نهێنییا دەردێ کوردان ب ئێک نەگرتن و بێ تفاقییا وانڤە و ب هەبوونا بەکۆیانڤە گرێدابیت، ئەڤە کارێکتەرێ میرزا سەبری د میرنامەیێ دا ب هەمان رۆلێ بەکۆ رادبیت. چاڤدێریێ ل ژیان و رابوون و روینشتنێن خانی و کوردێن باوەری ب هەژموونا عوسمانییان و میرێن ئەوان نەیی دکەت. هەتا دویماهیک چرکەیێن مرنا خانی ب ئەگەرەکێ گۆماناوی و لوغزەکا نەهێتە ڤەکرن ژی ئەو هەرتم دویڤچوونا خانی یێ سومبۆلێ رەوشەنبیر و زانایێن کوردان دکەت.

هەرچەندە کەسایەتییا ئەحمەدێ خانی کەسایەتییەکا ژیواری – دیرۆکییە و هەبوونا خۆ پێشوەخت هەبوویە، نڤیسەری نە ب سایا ژێدەرێن دیرۆکی بەلکۆ ب هزر و ئەندێشەیا خۆ خانییەک ئافراندییە کۆ خواندەڤانی تەڤلی ژیانا ئەوی یا ژیوارێ ئاشۆپی دکەت. وێنەکرنا کەسایەتییا خانی، لڤین و فەلسەفە و ژیانا رۆژانەیا ئاسایی یا ئەوی و مرنا ئەوی یا بەرگۆمان ب ئەگەرێ ژەهرەکا ژێدەرێ ئەوێ بوویە تەلسمەکا نەهێتە زانین ئاماژەیەکا دی یا دەردێ کوردانە. دیسان کۆ دەستپێکا رۆمانێ ب ڤەشارتنا تەرمێ پیرۆزێ شێخ ئەحمەدێ خانی دەستپێ دکەت، بارینا حوبری وەکە نمە بارانەکێ هەتا دویماهیکا رۆمانێ د ناڤبەرا دیالێکتیکا کانێ ئایا ئەڤە حوبربوو دباری یان نە بەردەوام دمینیت و بۆچوونێن زال و قایلکەر سەلماندنا بارانا حوبرینە. ئەڤێ بارانا حوبری هەر تشت ڤەگرت ژبلی کفنێ خانی یێ سپی هیچ چپکەکێ ئەو نەهنگاڤت. ل دەما مرنا ئەوی و ڤەمرینا چراکێن هەمی مالێن بازیدێ سێ جاران، ب ئاوایەکی نڤیسەری دچەند ریوایەتاندا بەحس کرییە کۆ خواندەڤانی قایل دکەت. رەگەزێ ئاشۆپکرنێ د رۆمانا میرنامەدا هەردوو بوویەرێن بارینا حوبری و سێ جاران ڤەمرینا چرا و مۆمێن هەمی مالان ل دەمێ مرنا خانی دیار دبیت.

 تەلسما نە گەهشتنا نامەیا خانی بۆ میری نڤیسای و ناڤەرۆکا نامەیێ نڤیسەر خەیال و ژیواری تێکەل دکەت و وێنەیەکێ ئاشۆپی ژێ دئافرینیت. ئەڤینا بێ ئەنجام و نەگەهشتنا مرادێ بوویە داخا برینێن خانی، مەم و زینان د ئاشۆپا خواندەڤانیدا دروست دکەت. نڤیسەر ب ئەڤێ چیرۆکا ئەڤینییا خانی پەردێ ل سەر دابونەریتێن جڤاکا کوردی و پۆلپەرێسییا کوردان هەر ژ دەمێ کەڤن هەتا نها رادکەت. ئەڤ هەمی بوویەرێن ب ئاشۆپەکا کویر و ژیوارەکێ شێلی هێز و شیانا ئافراندنا ئەڤی بەرهەمینە. هەر وەک ئەمی کایند Amy Kind (٢٠٢٣) دبێژیت «پەیوەندی د ناڤبەرا رۆمان و خەیالێدا د هۆشێ دەستەجەمعیێ مەدا ب تۆندی هاتییە چەسپاندن». ئانکو ب هەبوونا خەیالەکا ب ئەڤی ئاوایی هێزا رۆمانێ ژبۆ خواندەڤانی دیار دبیت. نڤیسەر هەر ژ زارۆکینییا خانی و خواندن و ئەڤین و هەڤال و پرۆژەیێن نڤیسین و ناسیۆنالیزما ئەوی ب ئاوایەکی سیناریۆ کرییە، خواندەڤان ب گەشتەکا گیانی دچیتە بازیدێ و دبیتە فەقییەکێ هەڤسۆیێ خانی. ئەڤ خەیالکرنەیە ب ژیوارێ خانی تێدا ژیای، ئەو ژیوارێ مە کێم زانیاری ل سەر هەین، نڤیسەر ئەوی ژیواری ب خەیالێ دئافرینیت، ئەڤەیە دبێژنێ ریالیزما جادۆیی. هەروەک کانێ چاوان گابرێل گارسیا مارکیز شیای ب ئافراندنا کەرەستەیێ ئەوی ژ وەلاتێ خۆ کۆلۆمبیا، گوندێ خۆ، ژیانا خۆ و دیرۆکا خۆ وەرگرتی، ب هاریکارییا تێکەل کرنا ژیوار و جادۆیا خەیالێ باشترین رۆمان نڤیسی ب ناڤێ سەد سال ژ تنێبوونێ (بنێرە: الخلیج الثقافی، ٢٠١٢). ئانکو مەرج نینە کەسایەتی و بوویەر تەڤ خەیالی بن هەتاکو هێزا ئاشۆپێ ل دەڤ نڤیسەری دیار ببیت، بەلکۆ ئاشۆپئامێزییا ب ژیوارەکێ پێشتر هەیی هێزا ئاشۆپێ ل دەڤ نڤیسەری دیار دکەت.

ل بەرامبەری قارەمانێ ژیواری- ئاشۆپی یێ رۆمانێ ئەحمەدێ خانی، قارەمانێ دژ و هەڤڕک ژی نڤیسەری ژبیر نەکرییە. کەسایەتیێن میر، مرۆڤێ روو نخاڤتی و میرزا سەبری دیارترین دژبەرێن کەسایەتییا سەرەکینە. لێ دبیت رۆلێ میرزا سەبری د میرنامەیێ دا یەکسان بیت ب رۆلێ بەکری/بەکۆی د مەم و زینا خانی دا ژ ئالیێ دژبەری و نەڤیان و پیلانگێڕیێڤە. دیتنا ئەوی بۆ خانی ب ئەڤی ئاوایی هینایە زمان دەما میرزا سەبری دبێژیت: «میرێن مە یێن دەستبەلا و دلڤەکری و ب رەحم، کەسێ ژ خێر و کەرەما خوە مەحرووم ناکن. لێ کەسێن بێنان و خوێ و نەمەکحەرام ژی هەنە کو تو وەچی نە لایقێ جۆمەردی و سەخاوەتا میرانن. خانی یەک ژ وان کەسان بوو» (دۆست، ٢٠١٧: ٩٩). ئەڤ کەسایەتیێ ئافراندیێ ژ ئاشۆپا نڤیسەری و دەستکیسیێ بۆ میران دکەت و خەونێن خراب ب خانیڤە دبینیت، کەسایەتییا ئافراندییا بەکۆی د مەم و زینێدا ل بیرا خواندەڤانی دهینیت. هەروەک نڤیسەر جان دۆست دبێژیتە خواندەڤانێ خۆ، هەبوون و کاریگەرییا داستانا مەم و زینێ ب سایا بەکۆی بوو، ئەڤجار ئەڤە د رۆمانا میرنامەیێ ژی دا هەیبەت و مەزنییا قارەمانێ ئەوی ئەحمەدێ خانی د دلپیسی و نەڤیان و شەڕانگیزییا میرزا سەبری دا دیار دبیت. ئەڤ هارمۆنییا کەسایەتیێن چاک و خراب د ناڤبەرا مەم و زین و رۆمانا میرنامەیێ دا بەهرەیا ئافراندنێ ل دەڤ جان دۆستی دیار دکەت.

نڤیسەر وەک پڕانییا کەسایەتیێن دی یێن رۆمانێ راستەراست سالۆخەتێن میرزا سەبری نابێژیت. لێ دل و دەروون و کەسایەتییا ئەوی، ب ڕێیا هەڤڕکی کرنا ل گەل خانی و پیلانگێڕی و نەڤیانا ئەوی بۆ خانی ددەتە ئاشکرا کرن. ئەڤ کەسایەتیێ ژ ئاشۆپێ ئافراندی و بەرگێ واقعییەتێ ل بەر کری خواندەڤانی د دەریایێن گۆمان و یەقینێدا نقۆم دکەت. خواندەڤانێ هۆشمەند خۆ ل بایەزیدێ دبینیت و ل گەل فەقیێن خانی بەر ب زانین و عرفانێڤە دچیت و ل کۆچکا میرێ بازیدێ ژی دەستێ خۆ ددانیتە سەر سینگێ خۆ و دبیتە پاسەوان و خزمەتکارێ میری. ئەڤەیە خەیالکرنا ب ژیوارەکێ نەدیتی و کێم ل سەر ئاگەهـ. لەوما هەرچندە شێوازێ ئافراندنا کەسایەتیێن ئاشۆپی ل دەڤ جان دۆستی تا رادەیەکی جودایە ژ ئەوا ل دەڤ بەختیار عەلی دهێتە دیتن، لێ د بونیاتێ کویرێ بابەتی دا هێلێن ب هەڤ گەهشتنێ دهێنە دیتن، ئەوژی هێزا ئاشۆپ و ئاشۆپکرنێیە د ئافراندنا کەسایەتیێن رۆمانێدا.

ل دویماهیی بۆ مە دیار دبیت کۆ هەردوو نڤیسەر کارێکتەرێ خۆ یێن ژیواری – ئاشۆپی ل سەر بنەمایێن ئاشۆپ و ئاشۆپکرنێ ئاڤادکەن. ژ ژیوارەکێ بەری هینگێ هەیی رویدانان وەردگرن و قارەمانێن ئەوان رویدانان ژ هێلا واقعییەتێ دەردئێخن و بەر ب ئاسۆیێن خەیالەکا کویرڤە دبەن. ئاوایێ دروستکرنا ئەوان کەسایەتییان بەلگەیێن هێزا ئاشۆپێنە ل دەڤ هەردوو نڤیسەران.

 – هەردوو رۆمان ل سەر بنەمایێ ژیوارەکێ بەری هینگێ هەیی ب رێکا ئاشۆپ و ئاشۆپکرنێ هاتینە ئافراندن. نڤیسەرێن هەردوو رۆمانان ئاشۆپەکا کویر و ب هێز بکارهینایە هەتا شیاین کارێکتەرێن رۆمانێن خۆ ب سیحربەندییا ژیوارێ ئاشۆپی ئاڤا بکەن.

– ژێدەرێ ئافراندنا کارێکتەرێن رۆمانا (دواهەمین هەناری دونیا) ژیوارێ ئاشۆپی و ئاشۆپکرنا ژیوارینە.

– د رۆمانا (میرنامە)دا نڤیسەری ب ئەندێشەسازییا خۆ کەسایەتیێن رۆمانا خۆ ژ ژیوارێ ئاشۆپی ئافراندینە. لێ ئاشۆپکرن د بوویەران دا بکارهینایە مینا بارینا بارانا حوبری و سێ جار ڤەمرینا چرایان ل دەمێ بوویەرا مرنا کارێکتەرێ سەرەکیێ رۆمانێ ئەحمەدێ خانی رویدای.

– بوویەرێن سیاسی – جڤاکی یێن کوردستانێ د دوو دەمێن ژێک جودادا د ب ئاوایەکی ل پشت ئاشۆپ و ئاشۆپکرنێ هاتینە ڤەشارتن ب تنێ خواندەڤانێ رژد بشێت ئەوان بوویەران لێکبدەت و تێبگەهیت، کۆ ئەڤەژی دبیتە ڤەکرنا بیاڤێ دوبارە ئاڤاکرنا تێکستان. (دواهەمین هەناری دونیا) بەحس ل ژیوار و سەردەمێ پشتی سەرهلدانا بهارا ١٩٩١ێ دکەت و (میرنامە) بەحس ل سەردەمێ ژیانا نڤیسەرێ کوردێ ناڤدار ئەحمەدێ خانی ل ژێر حوکومڕانییا عوسمانییان ل چەرخێ هەژدێ دکەت.

پەراوێز و ژێدەر:

 ١- ئاشۆپکرن (فانتازیا Fantasy) وەک تێگەهەکێ رەخنەییە ژلایێ نڤیسەر و رەخنەگرێ بولگَاری تیزیفیتان تۆدرۆف ڤە هاتییە د وارێ رەخنەیا ژانڕێن ڤەگێڕانکی دا دەما ل سالا ١٩٧٠پەرتووکەک ب ناڤونیشانێ (Introduction á la Littérature Fantastique) (دەرازینکەک بۆ ئەدەبیاتا ئاشۆپکرنێ) نڤیسی. وەرگێرەکێ عەرەب ب ناڤێ الصدیق بوعلام ئەڤ پەرتووکە وەرگێڕایە سەر زمانێ عەرەبی ب ناڤونیشانێ (مدخل الی الادب العجائبی).

ژێدەر:

– آدم، هشام (٢٠١٤). هرطقات في النقد الأدبي المعاصر. القاهرە: اوراق للنشر والتوزیع.

– الاعرج، واسینی (٢٠٢٥). «الرواية العربية وحدود التخييل». موقع القدس العربی، اونلاین: https://rb.gy/z9stbt

– تاتانی، محەمەد ئەمین (٢٠١٥). «فانتازیا لە ڕۆمانی غەزەلنووس و باخەکانی خەیاڵدا». گۆڤاری زانکۆی کۆیە. ژمارە ٣٥. ل ل ٤٣ – ٩٠.

– حمداوي، جميل (2006). «الرواية العربية الفانطاستيكية». موقع الحوار المتمدن. اونلاين: https://www.ahewar.org/debat/show.art.asp?aid=81285#google_vignette

– الخضري، خالد (2022). « الرواية بين الخيال والواقع». جريدة الرياض. اونلاين:  https://www.alriyadh.com/1985973

– الخلیج الثقافی (٢٠١٢). « الرواية العربية بين التخييل والواقع». ملاحق الخلیج الثقافی. اونلاین: https://rb.gy/38766h

– دۆست، جان (٢٠١٧). میرنامە. ڤەگوهاستن ژ رێنڤیسا لاتینی: دلێر داود. دهۆک: کتێبخانا جزیری.

– عەلی، بەختیار (٢٠٢٣). دواهەمین هەناری دونیا. چاپی یازدەیەم. سلێمانی: ناوەندی رۆشنبیریی رەهەند.

–  Cambridge dictionary. “Fictionality”. Online: https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/fictionality.

– Jasleen (2025). “What is Imagination? Elements of Creative Writing”. BlueRoseOne. Online: https://rb.gy/kem9o6.

– Kind, Amy (2023). “Fiction and the Cultivation of Imagination”. In Engisch, Patrik and Langkau, Julia (ed.). The Philosophy of Fiction Imagination and Cognition. London: Routledge. Pp 2-21.

– Milhorn, H. Thomas (2006). Writing Genre Fiction: A Guide to the Craft. Florida: Boca Raton.