گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
کا چاوا چیڕۆکنڤیس، شاعر، ڕۆماننڤیس هەستێن خوە دداننە سەر کاغەزێ و دیتنێن خوە ل سەر بۆیەر و بابەت و هزران دەردبڕن، هونەرمەندێن شێوەکار ڤێ پرۆسەیێ ب هەمان ئاست یان پتر و کوورتر ئەنجامددەن. هونەرمەندێ شێوەکار فەهمى بالایى، خودانێ کۆمەکا کەڤالێن تەعبیرى کو سروشت و کەلتۆرێ کوردستانێ بابەتێ سەرەکیێ کەڤالانە، ل سالا ٢٠٢٤ێ، هەروەکو ل سەر کەڤالى هاتییە ئیمزاکرن، کەڤالەک بۆ نڤیسەرەکێ دهۆکێ (عەبدال نۆرى) ڕەسمکرییە، ئەم ژى دێ ل گۆرەى تێگەهشتن و دیتنێن خوە خواندنەکێ دەینە وى کەڤالى، یان دێ تەلیسمێن خواندنا کەڤالى ڤەکەین، چونکو ب دیتنا من، کەڤال ژى دئاخڤن.
کەڤال ژ حەفت بیاڤێن داگرتنێ پێک دهێت، وێنەیەکێ بەرجەستەکریێ عەبدال نۆرى، وێنەیێ کەسەکێ دێم ڤەشارتى، وێنەیێ شەش سەرێن هەمەجۆر، وێنەیێ کچکەکێ و هەسپەکى ل گەل وێنەیێ هەیڤەکا چاردە شەڤى و میناکێ کۆمەکا مرۆڤان د دۆخێ ڕەڤین یان کۆچکرنێ دا، ئو دو فەزایێن دناڤبەرا ڤان هەر چار وێنەیێن ژێگۆتی دا، فەزایەکێ نەلڤ د ناڤبەرا هەردو دێمێن دیار و ڤەشارتی دا، کو میناکێ پرچا ژنەکێ ژ پشتڤە یان سیلاڤەکێ یان کەڤرەکى ددەت، ئو فەزایەکێ ڕەشێ خۆلیکیێ لڤۆک مینا دابڕانەکا تارى و ڤەقەتیاییە، دکەڤیتە دناڤبەرا هەر شەش سەران و کچکا خودانا هەسپێ دا. ئەگەر کەڤالى بکەینە چار پارچە و سەرەدەریێ ل گەل بیاڤێن ڤەگرتى بکەین، ل نیڤا خوارێ دێ بینین وێنەیێ بەرجەستەکرى ب ئاسوویى ٦٠% و وێنەیێ دێم ڤەشارتى ٤٠% ڤەگرتییە، ل نیڤا سەلاڵ ژى، وێنەیێ کچکێ و هەسپى و مرۆڤێن کۆچبەر ٣٥%، وێنەیێ سەران ٣٠% و هەردو فەزایێن ل نیڤێ ٣٥% ڤەگرتییە. لێ ب ستوونى، ل خوارێ ژ لایێ چەپێ وێنەیێ بەرجەستەکرى ٧٥% ڤەگرتییە و وێنەیێ کچکێ و هەسپى ل سەلاڵ ٢٥% ڤەگرتییە. ئو ژ لایێ ڕاستێڤە، ل خوارێ، وێنەیێ دێم ڤەشارتى ٦٠% و وێنەیێ هەر شەش سەران ٤٠% ڤەگرتییە. ل نیڤا کەڤالى دو فەزا تێکڕەسن، بلندترین ئاستێ ل سەلال ٥٥% و یێ ل خوارێ ژى ٤٥% ڤەگرتییە. ب شێوەیەکێ گشتى ڕەنگێ شین ب ئاستێن جوداجودا ڤە ل سەر کەڤاڵى یێ زاڵە. هەرچەندە ڕامان و کاریگەرییا ڕەنگان ل گورەى جوداهیا کولتوور و ڕەوشا دەروونییا مرۆڤى جوداینە، لێ ڕەنگێ شین ڕەنگەکێ گەلێرییە ل سەرانسەرى جیهانێ و کۆمەکا ڕامانێن ئەرێنى هەنە، وەکو نیشانا هەڤسەنگیێ، ئێمناهیێ و باوەرى ب خوەبوونێ، دبیت ژى دەربڕینێ ژ هندەک هەستێن نەرێنى بکەت مینا خەمگینیێ، سارى و قورنەتگیریێ، د هەردو حالەتان دا ڕەنگێ تەناکرنا ترپێن دلییە و هەستەکا ب بێهنفرەهى و حەزا پەیوەندیکرنا ل گەل دەردۆران ل دەف مرۆڤى پەیدا دکەت، هەروەسا تەناکەرێ کارێ هۆش و مەژییە ژى(١). لێ ئەگەر کەڤالى ڤەگەڕیننەڤە هەر حەفت بیاڤێن داگرتى و جوداجودا بخوینین، دبیت بشێین هندەک دیتن و ڤەڕێژێن هونەرمەندى ژ کەڤالى ببشێڤین:
وێنەیێ سەرەکى، میناکێ بەرجەستەکریێ کەساتییا عەبدال نۆرییە، دەستێ وییێ ل پشت گوهێ وى (نە ل بن گوهێ وییە)، چونکو دەستێ ل بن گوهى نیشانا ڕاوەستیان و چ ژێ نەهاتنێیە، لێ دەستێ ل پشت گوهى نیشانا لڤین و وەرگرتنا نۆچەیان و پێزانینانە. کولاڤەکێ بازنەیى ل سەر سەرییە، مینا کولاڤێن کاوبۆیان، یان کارکەرێن ل بەر هەتاڤێ کار دکەن، لێ لێوارێن وى هاتینە بریسقاندن کو مینا هەسارا زوحەل (saturn) دیار بکەت. ساتورن هەسارا شەشێیە ب دووریێ ژ ڕۆژێ، دووەم مەزنترین هەسارە د سیستەمێ ڕۆژێدا، پشتى موشتەرى (Jupiter). ساتورن خوداڤەندێ کشتوکالیێ و دورینێیە ل دەف ڕۆمانان و ڕەنگێ وی شینە(٢). جەڤەنگێ پێگیریێ و پەندەوەرییا فێربووییە ژبۆ بەرسینگگرتنا ئاستەنگان؛ پێگیرى ب ئاخفتنا خوە و پەندەوەرى ژ ڤەڕێژا هزرا خوە(٣). ب گڕنژینەکا چێکرى و سار بەرێ خوە ددەتە وى تارماییێ دەستێن وى ب چاڤانڤە، ئەگەر ب هوورى مێزە کەینە دێمێ خەندەیى، پەرمویچکێن خەمەکا کەڤنار پێڤە ددیارن، دبیت ژى وەستیان بیت ژ دانێ یان وەرگرتنێ. لڤینا چاڤێن وى یێن پۆنژى بەر ب لایێ ڕاستێڤەیە. ب گشتى میناکێ کەسەکێ ژ خوەڕازى و هزرکەرە، ل هیڤیا کارڤەدانا دەردۆران کا دێ وێ گڕنژینێ کەتە تنگژین یان دێ بەرفرەهتر لێ کەت. بۆ وى نەگرنگە کا چ بوویە و دێ چ بیت، یا گرنگ ئەوە چ لڤین ژ بن فۆکسا چاڤێن وى یێن ب لایەکیدا باداى، دەرنەکەڤن. ب مایتێکرن هێڤ دکەتە وى تارماییا د ناخێ ویدا کو عەبدالەکێ دییێ بێ دێمجامەیا جڤاکییە. هندەک هێلێن سپى ب سەر ڕەنگێ شیندا هاتینە خوار کو ڕەنگدانەڤەیا هەتاڤێیە، دبیت ژى سپیاتییا هیڤیدارى و بێگەردیێ بیت کەفتییە سەر ڕەنگێ باوەرى ب خوەبوون و هەڤسەنگیێ.
میناکێ تارماییێ، عەبدالەکە نەڤێت هندەک بۆیەر و ڕەفتاران ببینیت، ئەڤجا دەستەکێ خوە ب چاڤێن خوە ڤەناینە و ب دەستێ دى پاڵپشتیا دەستێ داپۆشکەر دکەت. دبیت نەڤیانا دیتنا وێ پەندەوەرییا بێ ئەنجام بیت، یان نەڤیانا دیتنا وێ سەربەرداییا زالدەست بیت. چ کولاڤێن زوحەلیى د سەرى نینن، هەروەکو یێ دبێژیت؛ نە من پەندەوەرى ژ چ جهەکى وەرگرتییە و نە پێگیرى چ تشتانم، ئەز ئەزەکێ وەستیایى و ب تنێمە، ب تنێ یێ هاتیم و من دڤێت ب تنێ بچم. ل ڤێرە ڕامانا ڕەنگێ شین دبیتە هەستێن خەمگینى و قورنەتگیریێ، دیسا ڕەنگێ سپى هەمى پرچا وى ڤەگرتییە کو دبیت سپیبوونا پرچێ ژ ئەگەرێ خەمان و پیریێ بیت، یان ڕامانا سادەیى و بێگونەهیێ بیت، یان ژى دبیت هەست ب ژێدەریێ و لێڤەگەڕیێ بیت، چونکو د کوردەواریێ دا پرچا سپى یان ریهێن سپى نیشانا پڕ سەربۆریێ و پەندەوریێیە(٤). ڕەنگێ سپى ژى، ژێدەرێ هەمى ڕەنگانە ڕامانا سادەیى و پاقژیێ ددەت(٥). هەروەسا پشتا خوە یا ژ وى کەڤرى ڤەکرى، ئەوێ ل سەردەمەکى پاڵددایێ (ئەگەر کەڤر بیت!)، خوە دوورکرن ژ پەناگەها پاڵدانێ، دبیت ئازادى و خوەسەرى بیت کو باوەرى ب خوە هەیە و دشێت بێى کەڤرەکێ پشتبەستنێ ڕێکا ژیانێ بدۆمینیت. دبیت ژى ژ دەستدانا باوەریێ بیت ب وى کەڤرێ سیبەرێ لێ دکەت. پاڵدان ل بەر سیبەرا کەڤرى مرۆڤى دهاى دبەت، لەوا ئەو دێ پشتا خوە ژێڤەکەت و کەڤیتە بەر وێ حەتاڤا هەست و دەمارێن وى گەرم دکەت. ئەگەر ئەو فەزایە سیلاڤ بیت (نەکەڤر بیت)، سیلاڤ دهوڕیێتە ڕێژگەهەکێ و هەردەم د گوهۆڕینەکا بەردەوام دایە، ئەو ناخێ ژ هەوڵدانێن گوهۆڕینێ وەستیاى، دێ پیچەکێ ل دوورى سیلاڤێ ڕاوەستیت داکو ببیتە ڕێژگەھ و ئاڤا گوهۆڕ بڕژیێتە ناڤ و خوە پێ بشووت. مرۆڤ ب خوەشووشتنێ تافیل دبیت و ڤەدگەڕیتەڤە سەر دۆخێ ئێکەم. ئانکو دێ خوە ژ گوهۆڕینا جاڕدایى دوورکەت کو گوهۆڕینەکا دى ل سەر گوهۆڕینا بوویى بکەت. لێ ئەگەر ئەو فەزایە نە سیلاڤ و نە کەڤر بیت، بەلکو پرچا ژنەکێ بیت ژ پشتڤە، دێ دو خواندن بۆ هەبن؛ دلبەرەکا وییە و دڤێت خوە ژ پێڤەگرێدانى بپارێزیت، هەمى پێڤەگرێدان بەرپرسیارى و ئەرکن و ئەرک مرۆڤى دوەستینن. لەوا پشتا خوە یا دایێ و ب ئاستەکێ ڕێژەیى یا خوە ژێ دوورکرى. خواندنا دووێ؛ هەڤژینا وییە و دڤێت خوە تاقى بکەت، ئەگەر پشتا خوە ژێڤەکەت، دێ چەند شێت خوە ل بەر سەرمایێ گریت، یان دڤێت بیاڤەکێ خوەسەریێ و بڕیاردانێ بۆ برەخسینیت پشتى کو ب پشتا وی ڤە بوویە پارزینکێ هیڤیا. د هەرسێ حالەتان دا، عەبدالەکێ ژ خوەباوەر و خەمگین و پەندەوەرە. ئەگەر ژ خوە پرسیار بکەین، ما کەسێن ژ خوەباوەر خەمگین دبن؟ بەلێ خەمگین دبن.
میناکێ هەر شەش سەران؛ کو دکەڤیتە هنداڤ میناکێ دەست ب دێمیڤە. ب شێوەیەکێ نەڕێزبەندکرى هاتینە نەخشاندن، سێ سەر ل سەلاڵن، یێ لایێ چەپێ پیچەکێ ل خوارترە، دو سەر ل خوارێنە، یێ چەپێ د بن هەموو سەراندایە و ئێکێ تا ڕاددەیەکى مەزنتر و ئاشکراتر ل نیڤێیە. هەر سەرەکى دەربڕینەکا جودا هەیە. دبیت ئەڤ سەرە وەرگوهێزکێن جوداجودا یێن کەسایەتییا قەهرەمانێ کەڤالى بن، دبیت ژى کارڤەدانا جڤاکێ دەردۆر بیت ل هەمبەرى بەرێخوەدانا قەهرەمانى. ئەگەر مگرتییا ئێکێ بیت؛
١- سەرێ ڕاستێ ل سەلاڵ، سەرەکێ تووڕەیە و کەربەکا ڤەشارتى د دل دا هەیە، ب چاڤێن ڤەکرى ل بابەتان دنێڕیت، گەلەک تشت ل پشت وان چاڤێن زل د ڤەشارتینە، لێ دەرنابڕیت، تنێ تێڕامانا بابەتێن دەڕێژکرى دکەت. ب ڕەنگێ بنەفشى هاتییە ڕەنگکرن کو ڕەنگەکێ تێکهەلەیە ژ شین و سۆرى، ڕەنگەکێ مەلەکى و خوە بلند دیتنێیە، دەربڕینێ ژ مژدارى و پەندەوەرى و گیانئامێزیێ (الروحانیات) دکەت(٦).
٢- سەرێ نیڤێ ل سەلاڵ، چاڤ زیقەکێ پۆنژییە ژ سەتمینێ، ب گومانکى ل کریاران دنێڕیت و گۆتنان ب هشیارى وەردگریت. هەرچەندە خوینگەرمە، لێ پارێزگاریێ ل سەر هزرێن خوە دکەت و یێ د دۆخەکێ ئاگەهکرنێ دا ژ بۆیەرەکێ ژ نشکاڤە بقەومیت. هندەک پنتکێن پرتەقالى بەرداینە سەر دێمێ بنەفشى کو نیشانا گەرمى و تێنوڤەژەنێیە.
٣- سەرێ لایێ چەپێ ل سەلاڵ، سەرەکێ هزرمەندە، هەموو هزران ب قەبوولکرن وەردگریت، لێ د مەژێ خوەدا هەلدسەنگینیت هەتاکو بڕیارەکا داویێ ل سەر بدەت. ل دوور دنێڕیت و بەر ب ڕەهوریشالێن بابەت و ژێدەرێ بۆیەرانڤە دچیت. ب ڤێ بەرێخوەدانا کوور، دێمەکێ ئارامێ نەهەلچوویى بۆ خوە دروست دکەت. ب مۆرى هاتییە نەخشاندن کو نیشانا داهێنان و رۆمانسیێیە. هەروەسا تێڕامان و هزرکرنا کوور دئازرینیت(٧).
٤- سەرێ ناڤەڕاستێ، سەرەکێ سادە و تەنایە، سەرەدەریێ ل گەل ژیانێ دکەت وەکو هەیى. یێ سەوداسەرە ب هزرێن خوەیێن تایبەت و دلینییەکا هێژ نەدەربڕاندى، مینا وان کچێن حەییرى دەمێ بۆ جارا ئێکێ زەلامەکێ بیانى دبینن و سوحبەتێ درێژ دکەن کو شووندەوسا دیتن و گۆتنێن خوە ل سەر وى زەڵامى بگۆگرینیت. ژیانێ ب سادەیى وەردگریت و ب هەمان سادەییێ سەرەدەریێ ل گەل دکەت. حەییرینا وى دبیتە ئەگەرێ پویتەدان و سەرنجڕاکێشانا دەردۆران. ب ڕەنگێ شینەکێ ئاسمانى هاتییە نەخشاندن کو نیشانا تەناهى و خەونۆکیێیە ژبۆ ب دەستئێخستنا هەستێن لەشخاڤى و ئارامیێ.
٥- سەرێ بنى ل لایێ ڕاستێ، سەرەکێ مایتێکەر و گوماناوییە، مایێ خوە د هەمى تشتان و کەسان دا دکەت و ب چاڤێ گومانێ ل شیانان دنێڕیت، هەردەم پاڵپشت و هاندەرێ وان تێگەهانە یێ ل گەل دیتنێن وى دگونجن و حەزەکا جڤاکیبوون و تێکهەلبوونێ هەیە، مینا شاعران حەز دکەت هەمى فۆکسێن دەردۆران ل سەر بن. ب ڕەنگێ کەسکەکێ ڤەبى هاتییە نەخشاندن کو دەربڕینێ ژ پشتڕاستى و گڕداریێ (غیرة) دکەت، هەروەسا نیشانا سروشتیبوون و وەرارێ دکەت.
٦- سەرێ بنى ل لایێ چەپێ، کو نێزیکترین سەرە دناڤبەرا هەردو عەبدالاندا ل پشت کەڤرى، سیلاڤێ، یان پرچا ژنەکێ، سەرەکێ پڕبێژ و سەرسۆرمانە، حەز ژ ئازراندنا بابەتان دکەت و مینا سترانبێژان هەردەم یێ ل هیڤیێ کەسەک وى پاڵدەت کو ببستریت و دەردێ دلێ خوە بۆ دەڕێژ بکەت. ب دەربڕینەکا مینا حێبەتیبوونى و عەجێبگرتنێ ل کریارێن کرى و نەکرى، یان پەیڤێن گۆتى و نەگۆتى مێزە دکەت. هەرچەندە ب ڕەنگێ بنەفشى هاتییە نەخشاندن، لێ چاڤەکێ ڤەکرى و ئێکێ گرتى، دەڤێ ڤەکرى و د ئامادەباشیێ دا، ساخلەتێ تێڕامان و پەندەوەریێ ژێڤە دکەت و بەر ب ڤالیکى و مژداریێڤە دبەت. هندەک وەسا هزر دکەن کو ڕەنگێ بنەڤشى نیشانا باوەرى ب خوەبوونێیە ژى(٨).
لێ ئەگەر مگرتییا دووێ بیت، ئانکو پوختەیا دەربڕینا کەسێن جڤاکى بیت ل سەر قەهرەمانێ کەڤالى؛ سەرێ ئێکێ ب چاڤێ کەرب و نەڤیانێ لێ دنێڕیت و هەمى هزرێن وى بێى تێگەهشتن ڕەت دکەت. ژ بێ بەرسڤیێ هەردەم ل شۆنگرێن بەرسڤان دگەڕیێت کو خوە ب کێمکرنا وى بلند بکەت. سەرێ دووێ، سەرەکێ ترسیایى و سەتماندییە ژ هندەک ڕەفتار و گۆتنێن دەربڕاندى، ب هشیارى دمینتە ل بەندا ئاخفتنێ و ئاشۆپا وى ل کارڤەدانەکا ڕەتکرنێ دگەڕیێت، نە ل تێگەهشتنێ. وە هزر دکەت، هزرا ئاراستەکرى دێ شیرازێ هەبوون و باوەرییان تێکدەت. ئەڤجا ژبۆ پاراستنا هەڤسەنگییا خوە یا دەروونى، د ئینزارەکا بەردەوام دایە. سەرێ سیێ، سەرەکێ هەلسەنگێنەر و هزرکەرە، ب هوورى گوهداریێ دکەت، هەمى هزران وەردگریت و د مەژێ خوەیێ هەلسەنگێنەردا ژێکدڤاڤێریت. هەروەکو بابەتێن پەیڤینێ ڤەدگەڕینتە سەر ئەلەمێنتێن نژیارا وان، لەوا یێ ئارام و تەنایە، نە ژ هزران دترسیت و نە ب کریاران ئالۆز دبیت. سەرێ چارێ، سەرەکە دناڤبەرا خەونۆکى و سەرسامیێ دا، هەمى هزرێن وى ل سەر بنەمایێ دلینیێ دهێنە دانان و گوگراندن، ب سەرسامى و ئەڤینى ل کەساتییا عەبدالى دنێڕیت و ل گەل هزر و گۆتنێن دەربڕاندى دفڕیتە ئاسمانێ خەونڕۆژکان. سەرێ پێنجێ، سەرەکێ دلخۆش و شاعرانەیە، هەمى بابەتان ژ لایەنێ جوانڤە دبینیت، پاڵێنەرێ دۆماندنا سوحبەتانە و هەلچوونەکا ئەرێنى و هاندەر نیشا ددەت، هەرچەندە ب سیمایەکێ گەشبین هاتییە نەخشاندن، لێ میناکێ خەمەکا ڤەشارتى د خەندەیا وییا کز دا دهێتە دیتن، دبیت ب ویڤە یان ب ژیانێڤە گرێدایى بیت. سەرێ شەشێ، سەرەکێ سەرسوورمان و عەجێبگرتییە، حەزا تێگەهشتنێ هەیە و برسیێ ئاخفتنێیە کو ئالۆزى و سەرسوورمانییا خوە پێ بڤەشێریت. نەدوورە هەستەکا قورنەتگیرى و تنێیاتیێ ل پشت سەرگەرمییا وییا ئاخفتنێ هەبیت. میناکێ کچکێ هەسپێ وێ ل گەل میناکێ کۆمەکا خەلکێ کۆچبەر یان ڕەڤیى، یێ تێکهەلە و پێکڤە گرێداینە، هەردو ب تەمامى ب ڕەنگێ شینێ ئاسمانى هاتینە نەخشاندن و ب ڕەنگێ سپى هاتینە بریسقاندن، دبیت ژبەر سیناهییا هەیڤێ بیت و دبیت مەرەمەکا ڕامانا ڕەنگان پێ هەبیت. کچک جەڤەنگێ جوانى، ئەڤینى، کاملانیى، زان و زێدەبوونا نفشێ مرۆڤانە. هەسپ نیشانا هێزێ و هەڤالینییا وەغەرێیە. ژ لایەکیڤە کچک ئەڤینییە و ئەڤینى؛ هێز و خۆشییە. ژ لایەکێ دی ڤە جوانى و خۆشى و ئەڤینى دێ وەغەرێ کەن. ئەگەر ڕەنگێ شین ئاشتى و ئارامى و تێهزرینەکا خەونۆکیێ بیت، ڕەنگێ سپى سادەیى و هیڤییە. ژ خواندنا ڕامانێن هەردو ڕەنگان میناک ب ڤى شێوەى دچیتە بەرئێک؛ هندەک هیڤیێن سادە داددەنە سەر ئارامییا مینا خەونێ، هەستەکا خۆش و جوان ب ئەڤینیێ ل دەف مرۆڤى پەیدا دبیت و پاشى هەر مینا خەونێ ل هشیاربوونێ غەوارە دبیت. چاڤێن کچکێ د زلن و بروویێن وێ دبلندن، ئانکو یا هزرەکا کوور د وەغەرەکا نەدیار و نەپێشبینکریدا دکەت. هندەک ڕیشالۆکێن سپى ل سەر پشتا هەسپینە کو دبیت نیشانا زینى بیت، ئانکو هەسپێ زینکرى یێ بەرهەڤە ژبۆ وەغەرێ. لێ چونکو نە کچک هند دیارکرییە کو بینەر هزرکەت هندەک ژ لەشێ هەسپى یێ ڤەشارتى، نە هەسپ ب ووردى هاتییە نەخشاندن کو بینەر هەسپەکێ کاملان ببینیت، هەروەسا میناکەکێ مینا دەستێ ل بن ستوویێ هەسپى هەیە پنتەکا سۆر ب دوماهییا تبلەکێڤە دیارە، مرۆڤ وە هەست دکەت کو کچکێ دەستێ خوەیێ ل دۆر بەژنا هەسپى ئاڵاندى، یان یێ کرییە د بن کەفشێ خوە ڤە. لەوا نەدوورە هەسپ هەر ئەو کچک ب خوە بیت، یان ڕەشێ وێ بیت ب سەرێ هەسپەکێ چاڤ ڤەکرى. ئو ل گورەى ڤێ مگرتیێ، کۆمەکا ئاماژەیێن سێکسیى داددەنە سەر ڤى میناکێ جەڤەنگیى، کو کچک دەربڕینەکە ژ حەزا سێکسییا قەهرەمانێ کەڤالى ژبۆ کاملانبوونا هەرسێ خوەرسکێن سەرەکیێن مرۆڤى (نان، پایەدارى و سێکس). سەرێ هەسپى نیشانا حینجى و هێزا سێکسییە، مشە جاران کورد کچێن شەهى ب کەحێلیێ وەسف دکەن، یان دبێژن؛ «فلانە کەس ئەسپە ژنە!». ئەوا ڤێ مگرتیێ دپەژرینیت دانانا وێیە ل هنداڤى سەرێ کاراکتەرێ سەرەکى، کو نیشانا حەزەکا ڤەشارکرییە ژ لایێ ئەزا جڤاکیڤە. لێ ئەوا ڤێ مگرتیێ ڕەت دکەت، هەبوونا کۆمەکا کۆچبەرێن دوورن ل بن سیناهییا هەیڤێ بەر ب جهەکێ نەدیارڤە دچن، ل پێشاهییا وان میناکەکێ مینا شکەفتێ یان تۆنێلێ هەیە، ئانکو یێ بەرەف جهەکێ تارى و نەدیارڤە دچن. لێ دەستەکێ ب ڕەنگێ شین، مینا دەستێ خودێ ل هنداڤ سەرێ وانە، کو نیشانا باوەریێ و پاراستنا ئێمناهییا وانە. هەیڤ یا کاملانە و هندەک هێلێن سۆر دکەڤنە هنداڤى دیمەنى هەمیێ، ڕەنگێ سۆر و کاملانییا هەیڤێ ب دلینیێ و تێن ڤەژەنێڤە دگرێداینە.
میناکێ فەزایێ ڕەشێ خۆلیکیێ لڤۆک کو وەکو دابڕانەکا تارى و ڤەقەتیاییە دناڤبەرا هەر شەش سەرێن جڤاکیى و کۆچا کۆمەکا مرۆڤان و کچکەکا ل گەل هەسپەکێ زینکری دا. ئەڤ فەزایە دبیت عەورەک بیت، کو هەم نیشانا بارینا بارانێیە و هەم نیشانا ڕێگرتنا ل تیشکێن ڕۆژێیە. باران هەم نیشانا خێرێیە (ئەگەر هوور بیت)، هەم نیشانا ماڵوێرانیێیە (ئەگەر بۆش بیت- تۆفان). تیشکێن ڕۆژێ هەم نیشانا ڕۆناهیێ و گەرمیێینە، هەم نیشانا سۆتن و قرقچینێیە. مەرەم ب ڤان دووانیێن هەڤدژێن د یەک ئەلەمێنت دا، دبیت ئازراندنا دانوستاندنەکا هزرى- فەلسەفى بیت ژبۆ وەسفکرنا ژیانێ یان کەتوارێ کاراکتەرێ سەرەکیێ کەڤالى تێدا ژیاى. ئەڤ فەزایێ ب میناکێ عەڤرى ب تێکڕەسکرنا ڕەنگێن ڕەش و شین و خۆلیکى و پیڤازى هاتییە نەخشاندن؛ ڕەش نیشانا بەدبەختى و فەنابوونێیە، شین نیشانا باوەرى و تەنابوونێیە، گەور یان خۆلیکى ڕەنگەکێ بێلایەنە نیشانا هێزێیە لێ هەستێن خەم و تنێیاتیێ ژى دئازرینیت، پیڤازى ڕەنگەکێ تەناکەرە نیشانا هەڤگونجانێ و هەستێن جوانە(٩). ب تێکڕەسکرنا ڤان هەموو ڕەنگان، دێ شێین وە هزر کەین کو مللەتەکێ بەدبەختێ ل بەر فەنابوونێ هەردەم خەم لێ مێڤانن و ب تنێ ڕێیا خوە دشەقینیت، خوە ب هێز و باوەرییا خوە تەنا دکەت، ب هەڤگونجان و هەستێن جوان دێ گەهتە جهێ مەخسەدێ.
ئەگەر پرتێن ڤى کەڤالى جارەکا دى ببەینە بەرئێک و دەرئەنجامەکى ژ خواندنا پرتێن نژاندنێ دەربێخین، دێ بینین هونەرمەندى بابەتێ ڕۆلێ ڕەوشەنبیریێ د جڤاکی دا کرییە مژارا ناڤەڕۆکا کەڤالەکى، پرۆسەیا ڕەوشەنبیریێ ب کەسێن ڕەوشەنبیر و کارڤەدانا خەلکى دهێتە هاژۆتن، لەوا فۆکسا فلچەیێ خوە ئێخستییە سەر کەسایەتییا ڕەوشەنبیرى و جڤاکێ دەردۆر. کەسایەتییا ڕەوشەنبیرى هەمبەرى کارڤەدانێن جڤاکى دکەت و ڤەڕێژا کارڤەدانێ سیستەمەکێ دانوستاندنێ و هەڤقەبوولکرنێ، یان ڕەتکرنێ ژێ پەیدا دبیت، هەڤبەندیێن بەرهەمهێنانا هزرى ل سەر دهێنە ئاڤاکرن. ڕەوشەنبیر کەسەکێ دەولەمەندە ب سەربۆر و پاشخانا خوە یا هزرى، شیانێن هەلسەنگاندنێ و ڕەخنەگرتنێ و پێشنیارکرنا ڕێگەچارەیان هەنە، لێ نە سۆپەرمانە. ئەو ژى مینا هەموو مرۆڤێن دى، تۆشى خەمگینى و داکەفتن و عەشقێ و ڕەڤینێ دبیت، هەروەسا خودان بەرنامە و هیڤییە، ب ساناهیتر دشێت ژ قەیرانان دەرباز ببیت و داکەفتنان ب بەرهۆزى شرۆڤە بکەت. ڕەوشەنبیرەکێ دەڤەرێ کرییە نوونەرێ ڕەوشەنبیریێ ب ئاوایێ فەلسەفەیا گشتاڵت سەرەدەریێ ل گەل ووردەکاریێن کەڤالى و میناکێ گشتى دکەت(١٠).
ژبۆ گەهاندنا هزرا خوە ل سەر ڕۆلێ ڕەوشەنبیریێ، هەرسێ جۆرێن ڕەنگان بکارئیناینە کو هەر جۆرەکى ڕامانەک و کاریگەرییەک ل سەر گێول و ڕەفتارا مرۆڤان هەیە؛ ژ جۆرێ ڕەنگێن گەرم (سۆر و زەر و پرتەقالى)؛ ڕەنگێن سۆر و پرتەقالى بکارئیناینە کو هندەک هەستێن مینا گەشبینى و خۆشى و تێنوڤەژەنێ ل دەف مرۆڤى دئازرینن. ژ جۆرێ ڕەنگێن سار (شین و کەسک و ئەرخەوانى)؛ ڕەنگێ شین ب ئاستێن جوداجودا و بنەفشى بکارئیناینە کو لەشخاڤى و تەنابوونێ ل دەف بینەران دئازرینیت. ژ جۆرێ ڕەنگێن بێلایەن، هەرسێ ڕەنگێن ڕەش و سپى و گەور بکارئیناینە کو ئارامى و هەڤگونجان و هەڤسەنگیێ ل دەف مرۆڤى دئازرینیت(١١). ئو پشتى تێکهەلکرنا ڕەنگ و ڕوویێن د کەڤالیدا، ئەم دگەهینە وى ئەنجامى کو ساخلەتێ گەشبینى و هەڤگونجان و هەڤسەنگیێ دایە ڕەوشەنبیرێ کورد، کو ب عەبدال نۆرى دەربڕینێ ژێ دکەت. هونەرمەند ل وێ باوەرێیە کو سەرەڕاى هەمى کارەسات و دەردەسەرى جڤاکیى و پاڵێنەرێن کەسۆکیێن ڕەوشەنبیران، پرۆسەیا ڕەوشەنبیریێ دشێت باندۆرەکا نەکێم بکەتە سەر تێگەهێن جڤاکى و بەر ب پێشکەفتنێڤە ببەت. نەدوورە ژى، گەلەک خواندن و جەڤەنگێن دى د کەڤالیدا هەبن. لێ ئەڤە خواندنا من یا کەسۆکییە و هەروەکو شاعرەکێ عەرەب گۆتى: ئەڤە دیتنا منە بۆ وە دبێژم لێ هەر کەسى دیتنەک هەیە(١٢).
دەهمەن:
(١) غدیر خالد (٢٠٢١). دلالات الالوان فی علم النفس. مقالة من موقع: (www.mawdoo3.com).
(٢) زهیر غدار (٢٠٢٢). تعرف الى رموز ومعانی ابرز الکواکب. مقالە من موقع: (https://www.annahar.com).
(٣) البیان (٢٠١٠). معانی الکواکب. مقالة من موقع: (https://albayan.ae).
(٤) د کوردەواریێدا دبێژنە کەسێن پڕسەربۆر و ماقویل رویسپی؛ کو کەسانێن لێڤەگەڕن ژبۆ هەلسەنگاندن و چارەسەرکرنا هەر ئارێشەیەکا جڤاکى.
(٥)سمیحة ناصر خلیف (٢٠٢١). ماهی معانی الالوان: مقالة من موقع: (www.mawdoo3.com).
(٦) هەمان دەهمەنا ژمارە (١).
(٧) منى خیر (٢٠٢٤). کیف تؤثر الالوان على الحالة المزاجیە والسلوکیات. مقالة من موقع: (https://www.aljazeera.net).
(٨) سەحکە سایتێ (الیوم السابع)، مقالة : (https://www.youm7.com).
(٩) هەمان دەهمەنا ژمارە (١).
(١٠) گشتاڵت ڕێبازەکا فەلسەفییا جێرمانییە ژبۆ لێکۆلینا هونەرێ دیزاینێن گرافیکێ و وەسفکرنا ڕێکخستنا هزر و پێزانینان دهێتە بکارئینان. ئەڤ ڕێبازا فەلسەفى داکۆکیێ ل سەر وێ چەندێ دکەت کو میناکێ گشتیێ هەر هزرەکێ یان دیزاینەکێ گرنگترە ژ پشکێن پێکهاتەیێ وێ هزرێ یان دیزاینێ.
(١١) کاریگەرییا ڕەنگان ل سەر گێول و ڕەفتارێن مرۆڤى ژ دەهمەنا ژمارە (٧) هاتینە وەرگرتن.
(١٢) ئەڤ مالکە ب عەرەبى ب ڤى شێوەییە: (هذا الذي انا مبديه لكم نظري وانما كل انسان له نظر).
