ئێک: دەروک

د مێژوویێ دا گەلەک دلسۆژ و خەمخۆر هەنە، خۆ بۆ خزمەتا مرۆڤایەتییا گشتی و پێکڤەژیانێ تەرخانکرینە. ژ وان: صەلاحەددینێ ئەیووبی و محەمەد کورد عەلی.. یێن کورد، د خزمەتا عەرەبان دا. ژ وان: هۆزانڤان قەترانێ تەبریزی تورکمانێ ئازەری، د خزمەتا کوردان دا و د. ئیسماعیل بێشکچیێ کو (هەڤدە) سالان سەرا کوردان کەتییە د گرتیخانان دا! ژ وان: د. سەعدەددین ئیبراهیم و دکتور شاکر خەصباک.. یێن عەرەب، د خزمەتا کوردان دا. ژ وان: د. صادق زیباکەلام و صادق قوتبزادە.. یێن فارس، د خزمەتا کوردان دا… هتد. شێخ و سولتانێن ڤێ بنەمالا کورد ژی، خۆ بۆ خزمەتا مەزهەبێ شیعی و تورکمانێن ئازەری تەرخانکربوون. ژ بەر ڤان کارێن جوانێن ئاڤەدانیێ و مرۆڤایەتییا گشتی و پێکڤەژیانێ… ئەڤ ڤەکۆلینە، هاتە نڤێسین و گەشبوو.

دو: دارا بنەمالا شێخ صەفی

د ژێدەران دا

ناڤێ وی ئیسحاقە، ناڤدارە ب شێخ صەفی و صەفیەددینێ ئەردەبیلی. ئەردەبیل باژێڕەکێ ئیرانێ یە، دکەڤیتە ژۆرییا رۆژئاڤایێ ئیرانێ. بنگەهێ ئاستانا ئەردەبیلە، ئەڤ باژێڕە دوسەد و بیست و ئێک سالان، پایتەختێ دەولەتا صەفەوی بوو (١٥٠١ ــ ١٧٢٢ز). 

دیرۆکڤان ئیبن بەزازێ ئەردەبیلی، د سەدسالییا چاردێ زاینی دا ژیایە، سالا ١٣٦٨ز د پەرتووکا خۆ دا: صفوة الصفا ــ در ترجمەء أحوال وأقوال شیخ صفی الدین إسحاق اردبیلی، کو ب زمانێ فارسی یە، هۆسا دارا بنەمالا (شێخ صەفی) نڤێسییە: ئیسحاق (شێخ صەفی) کوڕێ جبرائیلی کوڕێ ئەبووبەکری کوڕێ رەشیدی کوڕێ محەمەدی کوڕێ عەیوەز کوڕێ پیرۆزشاهێ زەڕین کولاهێ کوردێ سەنگانی/ سەنجانی (ابن بزاز، ١٣٧٣ش، ب٢١، ٧٠). ئانکو پیرۆزێ کورد بابێ شێخ صەفی یێ (شەشێ)یە! پاشی ئیبن بەزاز ڤێڕا دچیت (‌‌‌‌هەڤدە) بابێن دن، ل سەر دارا بنەمالێ زێدە دکەت، هەتا دگەهیتە عەلی بن ئەبی طالب! (ژێدەرێ بەرێ). ڤەکۆلەرێ ئنگلیز لورنس لاکهارتL. Lockhart ژی، دارەکا بنەمالا شێخ صەفی چێکرییە، (بیست و دو) باب ل سەر پیرۆزشاهێ کورد، زێدەکرینە هەتا دگەهیتە موسا الکاظم (لاکهارت، ١٣٨٠ش، ب٤٠٤ ــ ٤٠٥).

جارێ سوحبەتا (پیرۆزێ کورد) نهو دێ هێلین و باسی دارا بنەمالا شێخ صەفی مینا ئیبن بەزاز نڤێسی، کەین. دیرۆکڤان ئەحمەد کیسرەوی د پەرتووکا خۆ (شیخ صفی و تبارش) دا نڤێسییە: من تێبینی ل سەر دارا بنەمالا شێخ صەفی دا، هەتا پیرۆزشاهێ زەڕین کولاهێ کورد، تونە! خۆیایە ئەو دار پشتی پیرۆزشاهی، ژ چێکرنا (ابن بزاز)ە و نەجهێ باوەریێ یە (کسروی، ١٣٢٣ش، ب١٣ ــ ١٦). ئاشکارە (کیسرەوی) هەمی ژێدەر، بەلگە و بۆچوونێن خۆ یێن تایبەت د پەرتووکا خۆ یا ناڤبری دا بەلاڤکرینە. 

ب هزرا ڤەکۆلەرێ ئەلمان هانس رویمەرRoemer, Hans  دارا بنەمالا صەفەویان مینا ئیبن بەزاز چێکری، د زەمانێ صەفەویان دا (هەمی!) نەهاتییە وەرگرتن و پەژراندن، د سەردەمێن دویڤ دا ژی ل جەم ئیرانیان و نەئیرانیان ژی.. (هەمی!) نە جهێ باوەرپێکرنێ بوو! ( Eberhard, 1970, p. 145. رویمر، ١٣٨٠ش، ب٢٦٥.). 

دیرۆکڤان عبداللە بن محمد باقر داعی دیزفولی (١٧٤٥ ــ ١٨٤٠ز) هۆسا دارا بنەمالا شێخ صەفی نڤێسییە: ئیسحاق (شێخ صەفی) کوڕێ جبرائیلی کوڕێ محەمەدی کوڕێ صەلاحەددینی کوڕێ ئەبووبەکری کوڕێ محەمەدی کوڕێ ئیسماعیلی کوڕێ فەیرۆزشاهێ (زەڕین کولاهێ) کورد… ‌هتد. (جامعی، ١٣٧٩ش، ب٩٠). دبێژم دارا بنەمالا (داعی دیزفولی) نڤێسی، هەرچەند درەنگتر ژ (ابن بەزاز) نڤێسییە، لێ بەرئەقلترە، ژ بەر: 

١ـ. دیزفولی ناڤێ (عەیوەز/ عەوەز) کرییە ناڤێ بابێ (پازدێ) یێ شێخ صەفی. ئانکو ناڤێ وی برییە پشتی ناڤێ پیرۆزشاهێ کورد. ئاشکارە بابێن شێخ صەفی هەتا بابێ (شەشێ) کوردن، ژ پیرۆزی دوورتر ناڤێن عەرەبی تێن. (عەیوەز) ناڤەکێ عەرەبیێ هشک و خۆمالییە وەک ناڤێن: کەعب، کیلاب، كەنعان، چەللوب… هتد. هشک عەرەبینە و ژ کوردیێ دوورن. نە بەرئەقلە ناڤێ کوڕێ پیرۆزێ کورد (عەیوەز) بیت! مخابن شێخ حوسێن زاهدی ژی، خودانێ پەرتووکا: سلسلة النسب صفویە.. کەتییە هەمان شاشیێ، عەیوەز! کرییە کوڕێ فەیرۆز/ پیرۆزشاهێ کورد (زاهدی، ١٣٤٣ش، ب١٠).  

٢- د دارا بنەمالا (داعی دیزفولی) نڤێسی دا، ناڤێ بابێ چارێ یێ شیخ صەفی (صلاح الدینە!) ئەڤە ژی گەلەک بەرئەقل و رەوایە؛ چونکی دیرۆکڤان منجم باشی یزدی دبێژێ رەهێن فەیرۆزشاهێ زەڕین کولاهێ کورد دگەهنە سولتان تۆرانشاهێ کوڕێ ئەیووبی، برایێ سولتان صەلاحەددینێ ئەیووبی (یزدی، ١٣٦٦ش، ب١٩. هینتس، ١٣٦١ش، ب١٦١). زۆر بەرئەقل و خۆرستی یە، ئێک ژ عەیالێ تۆرانشاهـی، ناڤێ مامێ خۆ (صلاح الدین)ێ ئەیووبیێ ناڤدار و قارەمان راکەت.

٣- ئیبن بەزاز ژ هژمارا (دوازدە) بابان، ناڤێن (پێنج) بابێن شێخ صەفی کرینە (محەمەد!)،  لێ دیزفولی تنێ (سێ) محەمەد ژ هژمارا (دوازدە) بابان نڤێسینە! ئاشکارە (دو) محەمەدێن زێدە یێن ل جەم ئیبن بەزاز د چێکری و ساختەنە.

ڤەگەڕین سوحبەتا پیرۆزشاهێ زەڕین کولاهێ کورد. هنەکان ناڤێ وی کرییە: فەیرۆزشاهـ و زەڕین کولاهـ ژی کرییە: زەڕین تاج (هینتس، ١٣٦١ش، ب١٦١. بابا صفری، ١٣٥٠ش، جـ١ ب٦٠. تفرشی، ١٣٨٨ش، ب١٣). ئاشکارە پیرۆز و فەیرۆز ئێکن. هەردو ئانکو یا سەرکەفتنێ و موبارەکیێ ددەن، مینا پەیڤێن: پەڕندە و فڕندە و باڵندە.. ئێکن (آلتونچی، ١٣٤٨ش، ب١٧١، ٤٣٧). زەڕین تاج ژی وەرگێڕا عەرەبییا زەڕین کولاهە، زێڕین کولاڤە!

– ب هزرا ئیبن بەزازێ ئەردەبیلی، رەهێن پیرۆزشاهێ زەڕین کولاهێ کورد، دگەهنە صۆفیێ ناڤدار ئیبراهیم کوڕێ ئەدهەمێ بەلخی (٧١٨ ــ ٧٧٨ز)، ئەفسانەیەکا شەڕێن کوڕێن وی ل دەڤەرێن ئاران، موغان و ئەزەربێجان… بۆ بەلاڤکرنا ئیسلامێ ل وان دەڤەران ڤەدگێڕیت (ابن بزاز، ١٣٧٣ش، ب٧٢). ئەم ژ ئیبن بەزاز دپرسین کیش کوڕێ ئیبراهیمێ بەلخی پشکداری د وان شەڕان دا کرییە؟ مخابن ئیبن بەزاز نزانیت، د ژێدەرێن دیرۆکی دا، ئیبراهیم کوڕێ ئەدهەمێ بەلخیێ صۆفی، یێ بێ قنێت و دووندەهـ بوو! (الزرکلي، ٢٠٠٢، جـ١ ب٣١. مصاحب، ١٣٨٠ش، جـ١ ب٨). ئەو ئیبراهیمێ کوڕێ ئەدهەمی، ئەوێ کوڕ و زارۆک هەین، ئیبراهیم ئەدهەم پاشایە وەزیرەکێ ترکان بوو، سالا ١٨٩٣ز چوویە بەر دلۆڤانییا خودێ (White, 1902, p. 103). 

ئاشکارە ئیبراهیمێ کوڕێ ئەدهەمێ کوڕێ مەنصورێ بەلخی یە، ئانکو ئەفغانی یە و خەلکێ ئەفغانستانێ یە! پیرۆزشاهێ زەڕین کولاهـ.. کوردە، مینا تە ب خۆ (ابن بەزاز) د پەرتووکا خۆ (صفوة الصفا..)دا، دوـ سێ جاران ب کورد ل قەلەم دایە! (ب٢١، ٧٠، ٧٢).

د سەرمەڕا بۆری، کو جەلالەددین محەمەد منجم باشی یەزدی (١٥٨٧ – ١٦٢٩ز) ستێرناسێ تایبەتێ شا‌هـ عەباسێ (خوونڕێژێ) کەبیر، مینا د سەرمەڕا بۆری، نڤێسییە: رەهێن پیرۆزشاهێ زەڕین کولاهێ کورد، دگەهنە سولتان تۆرانشاهێ کوڕێ ئەیووبی، برایێ صەلاحەددینێ ئەیووبی، ئاڤاکەرێ فەروەرییا ئەیووبییان ل یەمەنێ و حیجازێ (١١٧٣ – ١٢٢٩ز). ئەڤ بنەمالە ژ یەمەنێ و حیجازێ ب رێ یا ئاڤێ گەهشتینە ئیرانێ، پاشی ل ژۆرییا وێ ل گوندێ (رەنگین) دەڤەرا گەیلان، ئاکنجی بووینە (یزدی، ١٣٦٦ش، ب١٩. هینتس، ١٣٦١ش، ب١٦١).

– ب هزرا ڤەکۆلەرێ ئنگلیز ئەندرو نیومان  Newman, Andrew و ڤەکۆلەرێ ئەلمان هانس رویمەرRoemer, Hans   و ڤەکۆلەرێ ترک زەکی وەلیدی تۆگانTogan, Zeki V. ، باڤوکالێن شێخ و شاهێن صەفەویان، کورد بوون (Newman, 2006, p. 152. . رویمر، ١٣٨٠ش، ب٢٤٨ – دەهمەن: ٢، ب٣٠٢). 

 

سێ: شێخ زاهد گەیلانی

ناڤێ وی تاجدین ئیبراهیم کوڕێ رەوشەنی یە، کوڕێ میر پەندارێ کوردێ سەنگانی(سەنجانی) یە، ناڤدار ب شێخ زاهد گەیلانی (جامعی، ١٣٧٩ش، ب٧٧. ویکیپدیا بە فارسی). خەلکێ گوندێ حلیەکران/ هلیەکران بوو، کو دکەڤیتە دەڤەرا لەنگەران ل هەرێما گەیلان. ئەڤ دەڤەرە پشتی پەیمانا تورکمانچای سالا ١٨٢٨ز، بوو پشکەک ژدەولەتا رووسیا سیزاری (بابا صفری، ١٣٥٠ش، جـ١ ب٦٥. مصاحب، ١٣٨٠ش، جـ١ ب٦٢٩).

شێخ زاهد سالا ١٢١٨ز ل گوندێ سیاورود/ سیارود دەڤەرا گەیلان ژ دێبوویە (ابن بزاز، ١٣٧٣ش، ب١٨٥ ــ ١٨٦. گیلک، ١٣٤١ش، ب٣٣، ٨٨). ل گوڕ پەرتووکا: سلسلة النسب صفویە یا شیخ حسین زاهدی، شێخ صەفی د ژیێ (٢٥) سالی دا چوویە جەم شێخ زاهد گەیلانی بۆ خواندنێ، نێزی (٢٠) سالان زانستێن شەریعەتی و دینی ل جەم شێخێ ناڤبری، خواندینە (زاهدی، ١٣٤٣ش، ب٢٨. جامعی، ١٣٧٩ش، ب٧٨).

ــ شێخ زاهد گەیلانی جارەکێ دیت، دیا شێخ صەفی خوارنێ ل سەر سەرگینان، سەر زبلێ پەزی و دەواران دکەلینت. چوو گۆتێ: خویشکێ.. خوارنا ل سەر سەرگینان نەدەیە (صەفی). گۆتێ: بلا. ژنکێ شێخ زاهد نەنیاسی! لێ راست گوهێ خۆ دایێ و خوارنا شێخ صەفی پشتی هنگی، هەرتم ب ئاگرێ داران دهاتە کەلاندن (ابن بزاز، ١٣٧٣ش، ب٨٤).

– جارەکێ شێخ صەفی هنەک جلک، وەک دیاری بۆ سەیدایێ خۆ شێخ زاهد برن. شێخ هنەک ل دیارییان نێڕی، پاشی ب زمانێ گەیلانی گۆتێ: لێل(حێل) دەلە(دەلالە) کچ(ژکن) تویی(تەیە). ئانکو: ژکن/ ژنک تەنە (لەوان) حێل دەلالن! (ابن بزاز، ١٣٧٣ش، ب١٢٧).

– شێخ زاهد بەری بچیتە بەر دلۆڤانیا خۆدێ، کچا خۆ فاطمە خاتون/ بی بی فاطمە وەک هەڤژین ل زانگرێ خۆ (شێخ صەفی) مارەکر (زاهدی، ١٣٤٣ش، ب٨٥. بابا صفری، ١٣٥٠ش، جـ١ ب٦٧). پاشی ل سالا ١٣٠١ز سەرێ خۆ دانا، جهێ وی بەهشتا بەرین بیت. هەر ل گوندێ خۆ سیاورود/ سیارود نێزی لاهیجان، ئاستانا گەیلان، هاتە ڤەشارتن (رۆملوو، ١٣٨٤ش، جـ٢ ب٨٦٤. Mostafavi, 1967, p. 72 – 73.). 

– سەبارا ناسناڤێ سەنگانی/ سەنجانی کو پیرۆزشاهێ زەڕین کولاهـ و شێخ زاهد گەیلانی هەلگرتی، ب راستی گەلەک (سەنجان) ل ئیرانێ هەنه؛ وەک: سەنجان ل خۆراسان نێزی باژێڕێ مەرو، سەنجان ل ژۆرییا رۆژئاڤایێ باژێڕێ ئاراک، سمور سەنجان ل ئاستانا کوردستانێ/ سنە، سەنگان/ سەنجان گوند و دەڤەرەکا چیایی ل ژۆرییا رۆژئاڤایێ تەهران (رزم آرا، ١٣٢٨ش، جـ١ ب٢٣٣. مصاحب، ١٣٨٠ش، جـ١ ب١٣٥٢). مە سەنجانا ئاستانا کوردستانێ/ سنە نەهەلبژارت؛ چونکی پەیڤا (سمور) ل پێشییا وێ یە. لەوان بەرئەقل دێ سەنگانا/ سەنجانا داویێ بیت، سەنجانا دکەڤیتە ژۆرییا رۆژئاڤایێ تەهران، وەک جهێ کەڤنارێ نەڤیێن تۆرانشاهێ ئەیووبی، هەیامەکێ تێدا ئاکنجیبوین؛ چونکی نێزی دەڤەرێن کوردنشین بوو، ئەوێن ل سەر کنارێن ژێرییێن زەریا خەزەر.

 

چار : شێخ عەلی سیاپۆش

شێخ عەلی سیاپۆش (١٣٩١ ــ ١٤٢٧ز) نەڤیێ شێخ صەفی یە، کوڕێ صەدرەددین مووسایە (تفرشی، ١٣٨٨ش، ب١٣. هینتس، ١٣٦١ش، ب١٦٢). بها و گرنگییا شێخ عەلی سیاپۆش د وێدایە، کو ب هزرا هنەک دیرۆکڤانان، ئەڤی (سیاپۆشی) بەری شا‌‌‌هـ ئیسماعیلێ ئێکێ (١٥٠١ – ١٥٢٤ز)، بەرێ بنواشێ دەولەتا صەفەوییان دانایە. ئەڤ رویدانە دزڤڕیتە سالا ١٤٠٢ز، دەمێ تەیموورێ لەنگ ل سەر سولتانێ ئۆسمانلی بایەزید یلدرمی سەرکەفتی و ژ ئاسیا بچووکAsia minor  زڤڕی و (٣٠) هزار ئێخسیرێن تورکمانێن لەشکرێ ئۆسمانلی (رۆملوو و شاملوو..) ب (حەفت) قوماندارێن خۆڤە یێن ئێخسیرکری، د گەلدابوون. تەیموور رێ یا زڤڕینا خۆ، بۆ ئاسیا ناڤەراست Central Asia، ئێخستە (ئەردەبیل) و بوو مێڤانێ شێخ عەلیێ سیاپۆش، کو رێڤەبەر و صۆفیێ تەکیا باژێڕێ ناڤبری بوو (بابا صفری، ١٣٥٠ش، جـ١ ب٥ ــ ٦. جامعی، ١٣٧٩ش، ب٨٢). پشتی شێخ عەلی ب خزمەتا مێڤانان رابووی، دەمێ خاترخواستنێ، تەیمووری گۆتێ، تە چ خزمەت ژ من دڤێ بێژه. شێخی گۆتێ ئەز حەزدکەم، ئەو ئێخسیرێن جەنابێ تە گرتین، ئازاد بکەی! تەیمووری گۆت: ئەڤە هەمی ئازاد و ژ تەڕا دیاری بن! نهو شێخ عەلی بوو خۆدانێ (٣٠) هزار شەڕڤانان د گەل (حەفت) قوماندارێن لەشکریێن وان. ئەڤ لەشکرە بوو بەرێ بنواشەی بۆ شاه ئیسماعیلێ ئێکێ، دەمێ دەولەتا صەفەوی سالا ١٥٠١ز راگەهاندی و (تەبرێز) کرییە پایتەختێ وێ (هینتس، ١٣٦١ش، ب٦. جامعی، ١٣٧٩ش، ب٨٣).

بەرئەقل هەر  د سەردەمێ ڤی شێخ عەلیێ سیاپۆش دا، ئەڤ گوهوڕینە ب سەر ڤێ بنەمالا کورد دا، هاتنەکرن:

 أ. شێخ صەفی سەید نەبوو، نەڤیێن وی خۆ کرنە (بوونە) سەید.

 ب. شێخ صەفی شافعی و سنی بوو، نەڤیێن وی خۆ کرنە (بوونە) شیعە و دوازدە ئیمامی. نەڤیێ وی شاهـ ئیسماعیلێ ئێکێ، خۆ کرە شیعەیێ سنی کوژ!

 (Browne, 1930, Vol. 4, p. 63.  Mazzaoui, 1966, p. 203, 215).

 ت. زمانێ شێخ صەفی کوردی و فارسی بوو، نەڤیێن وی زمانێ ئازەریێ ترکی، بۆ خۆ هەلبژارت (کسروی، ١٣٢٣ش، ب٢. کسروی، ١٣٠٦ش، ب٥).

 

پێنج :کورد ل سەر کنارێن ژێرییا

دەریاچەیا خەزەر

دا هەبوون و ئاکنجیبوونا کوردان ل سەر کنارێن ژێریێن دەریاچەیا خەزەر نەبیتە تشتەکێ هاڤی و ئەنتیکە، دێ کورتییەکێ ل سەر ڤی بابەتی نڤێسین، هیڤیدارین د پاشەرۆژێ دا ب درێژی ل سەر ڤی بابەتی راوەستین.

ژ بیرنەکەین دەیسەم کوڕێ ئیبراهیمێ کورد، فەروەری د نێڤبەرا سالێن ٩٣٨ ــ ٩٥٥ز دا، ل ئەزەربایجان گێڕایە (Frye, 1975, p. 232). دەولەتێن کوردێن شەدادی، رەوادی، سالاری و موسافری… د سەدسالێن دەهێ و یازدێ دا، ل پشت چیایێن قافێ Caucasus هاتبوونە ئاڤاکرن (کسروی، ١٣٧٧ش، ب٤٥، ١١٣، ٢١٧. مزوری، ٢٠٢٤، ب٤٠، ٦٢).

گەڕۆکێ رووس گریگۆری ملگونۆڤG. Melgunov  ل سالێن ١٨٥٨ ــ ١٨٦٠ز، ئانکو د سەدسالییا نۆزدێ زایینی دا، گەڕیانەک ل کنارێن ژێرییێن دەریاچەیا خەزەر کرییە، گەڕیانا  خۆ وەک پەرتووک چاپکرییە. ئەم دێ هنەک ژ وێ گەڕیانێ، ل بەر چاڤێن وەیێن هێژا دانین. ئەوی نڤێسییە:

– خێلێن کوردان ل دەڤەرێن ژێرییا دەریاچەیا خەزەر، ئاستانێن گەیلان، مازەندەران و گولستان.. ئەڤەنە: جیهان بەگلوو، مەدانلو، زەعفەرانلوو( تایەکێ ڤێ خێلێ ل خۆراسان ژی هەیە ع.م)، عەمارلوو، کورد طائیفە، کوردەلوو… (ملگونۆڤ، ١٣٦٧ش، ب٢٩٨). 

گوندێن کوردان ل ئاستانا گولستان (ئەستەرئابادا کەڤن) وەک: کورد ئاباد، کورد محلە، باڵا پڵنگ، سالیکەند، لاغور، شیرداربەن، پیرکوردۆ، خرابە شەهر، کفش گیری/ کفش محلە، ئالنگ، چهاردە، ئیلوار، باڵا جادە، چەقەر/چەغەر، میان دەرە، رادەکان، ئەنگرام/ئەنگمار، کورد بیجار… هتد. (ملگونۆڤ، ١٣٧٦ش، ب١٤٠ ــ ١٥٢. زبیحی، ١٣٤٨ش، ب٣٠ ــ ٣٢، ١٧٣، ٢٤٥ ــ ٢٥٩).

گوندێن کوردان ل ئاستانا مازەندەران: کورد ئاسیاب، کورد کەلا، ئەمیر کەلا، بەفر کو‌هـ، باغی دەشت/باغوو، لەنگەران، ئالان، کوردین، پرئاباد… هتد. (ملگونۆڤ، ١٣٧٨ش، ب٢٢٩ ــ ٢٤٠. زبیحی، ١٣٤٨ش، ب٣٠).

گوندێن کوردان ل ئاستانا گەیلان: کورد محلە، مەنجیل، مشکین (ژبهنا مسکی)، رەحمەت ئاباد/ رەحیم ئاباد، خراب مەسجد، ئەسفەرانجان، کلخۆران، پیر حەسەن، تەنگە سەرا/ تەنگە سەرئاب، گەرمەروو… هتد. (ملگونۆڤ، ١٣٦٧ش، ب٢٨٣ ــ ٣٠٢. زبیحی، ١٣٤٨ش، ب٣٢، ٢٤٣).

ب کورتی (ملگونۆڤ) پێتر ژ ناڤێن (٣٦) گوندێن کوردان، ل هەرسێ ئاستانێن بۆری، نڤێسینە. 

ژێدەر و سەرەکانی: 

 

 

أ. ژێدەرێن فارسی و عەرەبی:

١. ابن بزاز اردبیلی، درویش توکلی بن إسماعیل، ١٣٧٣ش، صفوة الصفا ــ  در ترجمەء احوال واقوال شیخ صفی الدین اسحاق اردبیلی، با تصحیح: غلامرضا طباطبائی مجد، چاپ و انتشارات تابش، تهران.

٢. آلتونچی، محمد، ١٣٤٨ش، فرهنگ طلائی، انتشارات اسماعیلیان، تهران.

٣. بابا صفری، علی اصغر، ١٣٥٠ش، اردبیل در گذرگاە تاریخ، انتشارات و چاپخانەء بهمن، تهران، جـ١.

٤. تفرشی، ابو المفاخر سوانح نگار، ١٣٨٨ش، تاریخ شاە صفی، با تصحیح: محسن بهرامی نژاد، انتشارات میراث مکتوب، تهران.

٥. جامعی، بیوک، ١٣٧٩ش، نگاهی بە آثار وأبنیەء تاریخی اردبیل، انتشارات علمی و فرهنگی، تهران.

٦. رزم آرا، حسینقلی، ١٣٢٨ش، فرهنگ جغرافیایی ایران ــ آستان مرکزی، انتشارات دایرەء جغرافیایی ستاد أرتش شاهنشاهی ایران، تهران، جـ١.

٧. روملو، حسن، ١٣٨٤ش، أحسن التواریخ، بإهتمام: عبد الحسین نوائی، انتشارات اساطیر، تهران، جـ٢.

٨. رویمر، هانس روبرت، ١٣٨٠ش، ایران در راە عصر جدید ١٣٥٠ ــ ١٧٥٠م، ترجمەء: آذر آهنچی، انتشارات دانشگاە تهران، تهران.

٩. زاهدی، شیخ حسین بن شیخ أبدال پیرزادە، ١٣٤٣ش، سلسلة النسب صفویە، چاپخانەء ایرانشهر، بەرلین.

١٠. زبیحی،  مسیح، ١٣٤٨ش، أسترآباد نامە، با همکاری: إیرج أفشار سیستانی و محمد تقی دانش پژوه، انتشارات فرهنگ ایران زمین، تهران.

١١. الزرکلي، خیرالدین، ٢٠٠٢، قاموس الأعلام، مطبوعات دار العلم للملایین، بیروت، جـ١.

١٢. کسروی، احمد، ١٣٧٧ش، شهریاران گمنام، انتشارات جامی، تهران.

١٣. کسروی، احمد، ١٣٢٣ش، شیخ صفی و تبارش، انتشارات کتابخانەء پاکدینی، تهران.

١٤. کسروی، احمد، ١٣٠٦ش، شیخ صفی و تبارش، ناشر ناشناس، چاپخانەء پیمان، تهران.

١٥. گیلک، محمد علی، ١٣٤١ش، شیخ زاهد گیلانی، انتشارت کتابفروشی تأیید، تهران.

١٦. لاکهارت، لورنس، ١٣٨٠ش، إنقراض سلسلەء صفویە، ترجمەء: اسماعیل دولتشاهی، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، تهران.

١٧. مصاحب، غلام حسین، ١٣٨٠ش، دایرة المعارف فارسی، مؤسسەء انتشارات امیر کبیر، تهران، ٢ جزء.

١٨. ملگونوڤ، گریگوری، ١٣٧٦ش، کرانەهای جنوبی دریای خزر ــ یا آستانهای شمالی ایران، ترجمەء: أمیر هوشنگ أمینی، انتشارات کتاب سرا، تهران.

١٩. مزوری، عبدالرحمن، ٢٠٢٤، گۆتارا: پارەیێن دو دەولەتێن کوردان، کۆڤارا: مەتین، دەرئێخستنا: ناڤەندا خانی یا رەوشەنبیری و راگەهاندنێ، هژمارا: ٢٥٠، دهۆک.

٢٠. هینتس، والتر، ١٣٦١ش، تشکیل دولت ملی در ایران، شرکت سهامی انتشارات خوارزمی، تهران.

٢١. یزدی، جلال الدین محمد منجم باشی، ١٣٦٦ش، تاریخ عباسی ــ بە نام شاە عباس کبیر، بە کوشش: سیف اللە وحید نیا، انتشارات وحید، تهران.

 

ب – ژێدرێن ئەورپی:

22. Browne E. Granville, 1930, A Literary History of Persia, Cambridge University Press, London, Vol. 4.
23. Eberhard, Elke, 1970, Osmanische Polemik gegen die Safawiden im 16 Jahrhundert, Klaus Schwarz Verlag, Freiburg im Breisgau, Deutschland.
24. Frye, Richard N., 1975, The Cambridge History of Iran, Cambridge University Press, London, Vol. 4.
25. Mazzaoui, Michel M., 1966, Shie-ism and the rise of the Safavids, Princeton University Press, Princeton.
26. Mostafavi, Seyed Mohamed Taqi, 1967, Persian Architecture at aglance, Shemal Cement Company, Tehran, (Deutsch).
27. Newman, Andrew J., 2006, Safavid Iran: Rebirth of a Persian Empire, I. B. Tauris and Company. Ltd., London a. New York.
28. White, Sir William, 1902, For Six Years Ambassador at Constantinople.., Publshed by: John Murray, Ltd., London.