بابەت

ل سهر وێ تابلۆیا ب دیوارێ گۆڕستانا وى ڤههاتییههلاویستن، ئهو گۆڕستانا دكهفتهدهڤهرا ئوسكودارێ ل لایێ ئاسیایێ ژ باژێڕێ ستهنبۆلێ ب ڤى ڕهنگى ئهو یێ هاتییهناساندن: “حهضرهتێ عهبدلفهتتاحێ بهغدادى یێ ئاكرىقدس سره‌- ئێك ژ سێ مهزنترین وهلییێن ستهنبۆلێیه(١)ئـهڤ گـۆڕسـتـانـا گـۆڕیـن هـژمارهكا نهیا كێم ژ زانا و شـێـخ و مـاقویلێن ستهنبۆلێ د ناڤ خۆ دا دحهوینت ئهڤهپتر ژ سهد و پێنجى سالانهب ناڤێ شێخهكێ، كورد، ژ خهلكێ دهڤـهرا بادینان و ب تایبهتى باژێڕێ ئاكرێ دئێتهنیاسین.

ئهڤ شێخێ خهلكێ وى بهرى ههر كهسهكێ دى ژبیركرى، یان ههر نهنیاسى! كى بوو؟ كهنگى ژیابوو؟ و سهرهاتییا وى چ بوو؟ ئهڤهدێ ناڤهڕۆكا نڤیسینا مهیا ڤێ جارێ بت.

شێخ عهبدلفهتتاح كى بوو؟

وهكى پترییا شێخ و زانایێن، كوردان ژیاننامهیا شێخ عهبدلفهتتاحێ ئاكرهیى ب فرههى نههاتییه زانین و كار و بهرههمێ وى ژى مخابن نههاتییه پاراستن، ل نێزیكى زیارهتێ وى تابلۆیهك ب توركییا نوى یا هاتییه هلاویستن، هندهك زانین وهك دانهنیاسین بۆ وى تێدا ههنه، مه دڤێت ل دهستپێكێ وان زانینان بۆ خواندهڤانان ڤهگێڕین، ئهو ژى ئهڤهنه: «حهضرهتێ عهبدلفهتتاح ل سالا (1192ک/ 1778ز) یێ هاتییه سهر دنیایێ و ئهو ئێك ژ شاگردێن حهضرهتێ مهولانا خالدێ بـهغـدادیـیـه، ئـهوێ ب هزاران وهلى پهروهردهكرین، وى مهقامهكێ بلند د تهصهووفێ دا ههبوو و زانایهكێ مهزنێ فقهێ بوو، خهلكێ ستهنبۆلێ گهلهك سالان مفا ژ علم و بهرهكهتا وى دیتبوو، ل ڕۆژا ئهینییێ ل نههى ههیڤا موحهررهما سالا (1281ک/ (1864ز) مربوو.

حهضرهتێ عهبدلفهتتاحێ بهغدادى خۆ قوربانى ب جهئینانا فــهرمـانـێـن شـێـخـێ خۆ دكر و ههر جارهكا شێخێ وى داخوازا كارهكى ژ وى دكر وى بێ گیرۆبوون ئێكسهر ئهو كار ب جهـ دئینا، وى نهفسا خۆ گرێددا و دلچوونێن خۆ لغاڤ دكرن و ئهو د ژیانا خۆ دا یێ زاهد بــوو، هـهر مالهكێ حهرام با یان گومان تێدا ههبا وى ئهو وهرنهدگرت و گهلهك خۆ ژ گومانان ددا پاش، ههمى دهمان ئهو یێ هشیاربوو و غافل نهدبوو و ئهو ب ژین و ئهخلاقێ خۆ بووبوو جهێ چاڤلێكرنێ. شێخێ وى حهضرهتێ مهولانا خالد گهلهك باوهرى پێ ههبوو و ژ بهر كهمالاتێن وى یێن مشه وى گهلهك كار دئێخستنه بهرۆكا وى و هژمارهكا مهنصبان هلدپسارتنه وى و پتر ژ جارهكێ وى ئهو هنارتبوو ستهنبۆلێ بۆ بهلاڤكرنا خێر و بهرهكهت و ئیرشادێ و ل وێرێ ئهو زێده دهاته قهبویلكرن.

ژ بهر زیرهكى و دلسۆزییا وى بۆ شێخێ وى، ئهو گههشتبوو مهقامێ تهوەججوهێ و كهفتبوو د ناڤ لیستهیا شاگردێن وى یێن نێزیك دا، ل ئاكنجیبوون و سهفهرێ ژى وى ههڤالینییا شێخێ خۆ كربوو و چو جاران ژ وى دویر نهدكهفت و د گهلهك دهلیڤهیان دا وى خزمهت كربوو، ههتا، كو مهرتهبهیا خیلافهتێ ب دهست خۆ ئێخستى و پشتى مرنا شێخ عهبدللاهێ ههراتى ئهو ل جهێ وى هاتهدانان.

ب فهرمانا شێخێ خۆ ئهو ل ستهنبۆلێ ل دهڤهرا (ئوسكۆدارێ) ئاكنجیبوو و تـهكـیـایــهك ل وێــرێ ئاڤاكر و دهمێ عاشقێن ڕاستگۆ ب وى حهسیاین د گاڤێ دا قهستا وى كرن.

حهضرهتێ عهبدلفهتتاحى سهرهدانا نهخۆشان دكر و ب دوعایێن خۆ ئیرشادا رحێن مرییان دكر و وى فهیض و ئیرشادا تهریقهتا نهقشبهندى یا خالدى پێشكێش دكر و بهرێ خهلكى ددا ڕێكا حهق و شاگردێن خۆ ل سهر باوهرى و ئیخلاصێ پهروهرده دكرن. ب ڤى ڕهنگى و پشتى سالێن درێژ ژ خزمهتێ ئهو بوو ئهگهرا هیدایهتا گهلهك مرۆڤان.. حهضرهتێ عهبدلفهتتاحێ ئاكرهیى دئێته هژمارتن ئێك ژ سێ مهزنترین وهلییێن ستهنبۆلێ، ئهڤیندار و عاشقێن وى قهستا زیارهتێ وى دكهن و بۆ مفاوهرگرتنا ژ ڕۆناهى و بهرهكهتێن وى سهرهدانا وى دكهن».

 

شێخ عهبدلفهتتاحێ خهلیفه:

ههمى ژێدهر ل سهر هندێ ڕێكهفتینه، كو شێخ عهبدلفهتتاح خهلكێ بـاژێـڕێ ئاكرێ بوو، بهلێ ژیانا وى یا دهستپێكێ، مالباتا وى، دایك و بـابـێـن وى و زارۆكینییا وى چاوا بوویه، ئهڤێ ههمییێ ئهم نزانین؛ ژ بهر، كو هێشتا چو ژێدهرێن دیرۆكى ب دهست مه نهكهفتینه ڤان مژاران بۆ مه زهلال بكهن.

ژ وان زانینێن پهیوهندى ب مالباتا شێخ عهبدلفهتتاحى ڤه ههین ئهوه وى برایهك ههبوو ئهو ژى ئێك ژ خهلیفهیێن شێخ خالدێ شههرهزوورى بوو و بهلكى ئهو ب ژییێ خۆ ڤه ژ شێخ عهبدلفهتتاحى مهزنتر بت و پهیوهندییا وى ژى ب شێخێ نهقشبهندى ڤه زویتر و بهرى یا برایێ وى عهبدلفهتتاحى دهست پێ كربت، ئهو ژى شێخ عهبدررهحمان بوو، شێخ عهبدلمهجیدێ خانى دهمێ بهحسێ خهلیفهیێن مهولانا خالدى د كتێبا خۆ (الحدائق الوردیة) دا دكهت و ناڤێن وان دهـژمـێـرت، دبـێــژت: «ژ وان خــودانــێ هـیـمـمـهتـا بلند و یێ ڕاستگۆ د خزمهتێ دا، ههڤالێ حهضرهتێ مهولانایى د وهغهرا حیجاز و هندستانێ دا، شێخ عهبدررهحمانێ ئاكرهیى یێ، كوردى و ئهڤ هێژایه ئێكهمین خهلیفه بوو هاتییه دیمهشقێ..»(٢) پاشى ئهو بهحسێ برایێ وى دكهت و دبێژت: «و ژ وان برایێ وى یێ صالح و فالح مورشدێ كامل و ناصح شێخ عهبدلفهتتاحێ ئاكرهیى چارهمین كهسێ حهضرهتێ مهولاناى وهصیهت پـێ كـرى و پۆستهگههینێ وى یێ سهركهفتى» و ب ڕاستى چــو زانین ل دۆر شێخ عهبدررهحمانى د دهست مه دا نینن و ئهو وهكى خودانێ (الحدائق الوردیة) دبێژت، ئێكهمین خهلیفهیێ شێخ خالدى بوو هاتییه هنارتن بۆ دیمهشقێ و دیاره شێخ خالدى ئهو هنارتبوو شامێ بۆ ئیرشادێ بهرى ئهو ب خۆ قهستا شامێ بكهت. ئهز دویر نابینم مرنا وى بهرى یا شێخ خالدى بت، لهو شێخ خالدى وهصییهت ب برایێ وى شێخ عهبدلفهتتاحى كربت، كو پشتى مرنا وى ئهو پشتى دو سێ خهلیفهیێن دى جهێ وى بگرت.

ژ بهر نهمانا شهجهره و كتێبخانهیا ڤێ مالباتێ چو زانین ل دۆر كهساتییێن ڤێ مالباتێ بهرى ههردو برایان: شێخ عهبدررهحمانى و شێخ عهبدلفهتتاحى نۆكه د دهست مه دا نینن.

بهرچاڤترین ڕویدان د ژیانا شێخ عهبدلفهتتاحى دا پهیوهندییا وییه د گهل شێخێ ناڤدارێ تهریقهتا نهقشبهندییان خالدێ شههرهزۆرى ئهوێ ژ لایێ دویكهفتییێن وى ڤه ب ناسناڤێ (مهولانا خالد) دئێته نیاسین، ههمى ئهو ژێدهرێن بهحسێ شێخ خالدى دكهن وێ چهندێ مسۆگهر دكهن، كو شێخ عهبدلفهتتاحێ ئاكرهیى ئێك ژ خهلیفهیێن شێخ خالدى یێن مهزن و دهستپێكێ بوو، بهلێ ئهم نزانین كانێ ئهڤ پهیوهندییا وان ل كیڤه دهستپێكربوو: ل سلێمانییێ د ناڤبهرا سالێن 1230-1236، یان ژى ل بهغدایێ د ناڤبهرا سالێن 1236-1238، ههر چاوا بت شێخێ ئاكرهیى ل سهر دهستێ شێخ خالدێ شههرهزۆرى كهفته ناڤ ڕێزێن تهریقهتا نهقشبهندییان و د سلووكێ دا پێشدا چوو ههتا بوو ئێك ژ خهلیفهیێن وى یێن بهرچاڤ و بوویه جهێ باوهرییا وى.. و دئێته گۆتن، كو شێخ خالدى د وهصیـیـهتــا خــۆ دا، بــهرى، كو ل شامێ بمرت ل سالا (1242ک/ 1827ز) سێ كهس هلبژارتن(٣) دا ئهو ئێك ل دویڤ ئێكـى جهـێ وى ل تهكیایـێ بگرن و چـاڤـدرێـریـیـێ ل خهلكێ مالا وى بكهن، ئهو ژى ئهڤه بوون: شێخ ئیسماعیلێ ههنارانى و شێخ عهبدللاهێ ههراتى و شێخ عهبدلفهتتاحێ ئاكرهیى.

پشتى مرنا شێخ خالدى خهلیفهیێ وى یێ ئێكێ ئیسماعیل ههنارانى ب دهمهكێ كێم مر و پشتى وى ب دو سێ سالهكان شێخ عهبدللاهێ ههراتى ژى مر، لهو ههر ژ سالا 1245 و ههتا سالا 1259 شێخ عهبدلفهتتاحێ ئاكرهیى ل جـهـێ شێخێ خۆ و ل تهكیایا وى ل شامێ شێخاتى كربوو(٤). تشتێ هندێ دگههینت، كو شێخ خالدى باوهرییهكا باش ب خهلیفهیێ خۆ یێ ئاكرهیى ههبوو و هندهك كارێن گرنگ هلدپسارتنه وى، ئهو بوو دهمێ وى شێخ عهبدلوەههابێ سۆسى هنارتییه ستهنبۆلێ دا چاڤدێرییێ ل تهكیایا نهقشبهندییان بكهت و دهنگ و باس گههشتینێ، كو شێخێ سۆسى یێ ژ وێ ڕێكێ دهركهفتى یا وى بۆ داناى، وى شـێـخ عهبدلفهتتاح هنارته ستهنبۆلێ دا وان دهنگوباسان پشتڕاست بكهت و پشتى ئهو زڤڕییه نك شێخ خالدى و راستییا بابەتی بۆ وى زهلالكرى، شێخ خالدى بڕیار دا عهبدلوهههابێ سۆسى ژ تهریقهتا خۆ دهربێخت.

 

دهستپێك ژ ئاكرێ بوو:

ژ وان سهرهاتییێن گههشتینه مه ژ ژیانا شێخ عهبدلفهتتاحى بۆ مه ئاشكهرا دبت، كو وى عهمرێ خۆ د ناڤبهرا ئاكرێ و بهغدا و شامێ و سـتـهنـبـۆلـێ دا دهربــاس كــربــوو و هــاتـــن و چــوون و گهڕیانێن وى د ناڤبهرا ڤان ههر چار باژێڕان دا دبهردهوام بوون و ئاشكهرایه، كو ئهڤ چهنده ژ ئهنجامێ گرێدانا وى بوو ب فهرمانێن شێخێ وى یێ نهقشبهندى ڤه ئهوێ بزاڤهكا زێده دكر بۆ بهلاڤكرنا تهریقهتا خۆ.

وهسا دیاره، كو بوونا شێخ عهبدلفهتتاحى ل باژێڕێ ئاكرێ بوو و زارۆكینى و فهقیاتییا خۆ ژى وى ههر ل وێرێ دهرباس كربوو، ههتا، كو بوویه مهلایهكێ دوازده علم و سهیدایهكێ ناڤدار، پاشى ئهو ژى وهكى گهلهك مهلایێن سهردهمێ خۆ بهر ب (صووفیاتییێ) ڤه چوو و حهزكر خۆ بدهته د گهل تهریقهتهكا وان و هنگى دو طهریقه ب ڕهنگهكێ گشتى ل دهڤهرێ ههبوون: تهریقهتا قادرییان و ئهڤه پتر یا بهلاڤبوو و تهریقهتا نهقشبهندییان، كو نوى بهر ب بهلاڤبوونێ ڤه دچوو نهخاسم پشتى شێخ خالدێ شههرهزۆرى ژ وهلاتێ هندستانێ زڤڕى و كار بۆ بهلاڤكرنا وێ كرى ئێكهمین جار د ناڤ، كوردان دا، پاشى د ناڤ عهرهب و توركان دا ژى. وهكى بهرى نۆكه ژى مه گۆتى ئهم نزانین كانێ ل كیڤه و چاوا شێخ عهبدلفهتتاحى خۆ گههاندبوو شێخێ خۆ و كهنگى ل سهر دهستێ وى كهفتبوو ناڤ ڕێزێن نهقشبهندییان، بهلێ تشتێ ئهم دزانین ئهوه ئهو ببوو خهلیفهیێ وى و ئیجازهیا ئیرشادێ ژێ وهرگرتبوو و دیاره وى ژیانا خۆ یا ئیرشادێ ژ ئاكرێ دهست پێ كربوو و بهلكى ئهو ئێكهمین كهس بت خهلوهخانه و تهكیایهكا نهقشى ل ئاكرێ دانابت و تشتهكێ بهلاڤه، كو وى ل جامعا مهزنا ئاكرێ دهرسێن فهقییان ددان.. و زانا و ئهدیبێ ناڤدار مهلا محهمهد سهعیدێ مهرى نهڤییێ مهلا یهحیایێ مزوورى ئێك ژ شاگرد و مهنسووبێن وى بوو، وهكى ئهو ب خۆ د كهشكۆلهكا خۆ دا ئاماژێ ددهته ڤێ چهندێ، دهمێ بهحسێ دیرۆكا بوونا محهمهد صالحێ، كوڕێ شێخ عهبدلفهتتاحى دكهت و دبێژت: «قرة عیني محمد صالح نجل شیخنا ومرشدنا الشیخ عبدالفتاح أفندي أطال الله تعالى عمرهما آمین» واتە: ڕۆناهییا چاڤێ من محهمهد صالحێ، كوڕێ شێخ و مورشدێ مه شێخ عهبدلفهتتاح ئهفهندى خودێ عهمرێ ههردویان درێژ بكهت(٥).

ههتا چ سال شێخ ل ئاكرێ مابوو؟ و بزاڤێن وى بۆ بهلاڤكرنا تهریقهتـا نهقشبهندى ل وى دهمێ، كو دهسـهـهلات زێدهتر یا قادرییان بــوو چ كــار ل ســهر مــهلا و صووفییان ههبوو؟ و كهنگى و بۆچى ئهو ژ ئاكرێ دهركهفتبوو؟ و كێ جهێ وى ل تهكیایێ گرتبوو؟ بهرسڤا ڤان پسیاران ههمییان ل بهر مه یا زهلال نینه.

ژ بهلگهنامهیهكا ئۆسمانى(٦) دئێته وهرگرتن، كو بهرى سالا (1256ک/1840ز) دهمێ حوكم هێشتا یێ میرێن ئامێدییێ، دو گوندێن دهڤهرا بهردهرهشێ: كهڤنه باك و باكا دهشتێ(٧)، ب بهراتهكا هومایوونى و ب شێوهیێ ڤهبڕى(مقطوع) بۆ شێخ عهبدلفهتتاحێ ئاكرهیى هاتبوونهدان؛ دا ئهو داهاتییێ وان ل سهر تهكیایا خۆ خهرج بكهت، پاشى ل سالا 1840 بڕیار هاتهدان، كو ئهڤ داهاتییه بۆ گهنجینهیا دهولهتێ بێتهدان، لهو شێخى داخواز ژ وهزارهتا مالییهتێ و ئهنجوومهنێ بالا كربوو، كو ئهڤ داهاتییه وهكى بهرێ بۆ وى بێتهدان، هــهر وهســـا وى داخــواز كــربــوو داهاتییێ جۆیا بهردهرهشێ ژى، كو ل نێزیكى جهێ وییه، بۆ وى بێته تهرخانكرن. ژ هامشێ بهلگهنامهیێ دئێته زانین، كو ئهڤ داخوازا وى هاتبوو ب جهئینان و فهرمانهكا رهسمى ب ڤێ چهندێ دهركهفتبوو.

د بهلگهنامهیهكا دى دا، كو ژ لایێ موتهصهررفێ مویسلێ حلمى پاشایى ڤه هاتییه بلندكرن(٨) هاتییه، كو ل سالا 1853 ملتهزمێ مویسلێ یێ بهرێ ئهمین ئاغا دبێژت: داهاتییێ جۆیا بهردهرهشێ مافێ وییه و دڤێت ئهو وى وهرگرت، بهلێ پشتى دویچوونێ ئاشكهرابوو، كو چــو ڕاستى بۆ گۆتنا وى نینه و ئهڤ داهاتییه (كو دههێكا شهرعییه) د گــهل داهاتییێ باجا پهزى و ههردو گوندێن كهڤنه باك و باكا دهشتێ ژ مافێ شێخ عهبدلفهتتاحییه، لهو داخوازا ئهمین ئاغایى دڤێت بێته رهدكرن و گوهدارى بۆ نهئێتهكرن.

ل سالا 1858 شێخ عهبدلفهتتاحى عهرزوحالهك پێشكێشى ئهنجوومهنێ ژمێریارییێ (مجلس المحاسبة) پێشكێش كرییه تێدا هاتییه، كو داهاتییێ سالانه یێ گوندێ كهڤنه باكێ و باكا دهشتێ د گهل جۆیا بهردهڕهشێ و باجا پهزى دگههته بیست و نههـ هزار و نههسهد و پازده قرووشان و ئهو دبێژت: دو هزار و نههسهد و پازده قرووش ژ ڤى پارهیى دمینته د گهنجینهیا دهولهتێ دا و یێ مایى، كو بیست و حهفت هزار قرووشه بلا پازده هزار ژێ ببنه راتب بۆ، كوڕێ وى صالح ئهفهندى و دوازده هزارێن مایى د ناڤبهرا كچا وى خهدیجایێ و كابانییا وى فاطمه خاتوونێ دا وهك راتب بێته لێكڤهكرن(٩).

ئهندامێن ئهنجوومهنى(١٠) د بهرسڤا شێخى دا ئاشكهرا دكهن، كو ئهڤ گوند و جهێن بهحس ژێ هاتییهكرن ئهڤه ژ سالا (1274ک/ 1858ز) وهره ژ لایێ فهرمانبهرێن دهولهتێ ڤه دئێنه بڕێڤهبرن و كرێكرن و ژبهركو داخوازا شێخى دژى وان قانوونایه یێن كار پێ دئێتهكرن، لهو داخوازا وى نائێته بجهئینان.

ژ ڤان بهلگهنامهیان دئێته زانین، كو داهاتییێ گوندێ كهڤنه باكێ و باكا دهشتێ د گهل كۆمهكا گوندێن دكهڤنه بهر جۆیا بهردهرهشێ و باجا پهزى ژى ئهوا ژ خهلكى دهاته وهرگرتن ژ لایێ دهولهتێ ڤه ل بن (تهصهرروفا) شێخ عهبدلفهتتاحى دهاتهدانان ههر ژ بهرى سالا 1840 و ههتا سالا 1858ز و وى ئهو ل سهر مالبات و تهكیایا خۆ خهرج دكر.

ههژییه بێژین، كو ل سهر دهمێ میرنشینێن، كوردان و دهولهتا ئۆسمانى ژى، سیستهمهك ب ناڤێ (مهقطوعییهت) یان (ئیقطاع) ههبوو، ئهو ژى ئهڤه بوو ملكێ میرى (یێ دهولهتێ) ب كرێ بۆ جۆتیاران دهاتهدان؛ دا ئهو وى شین بكهن و بچینن و دهولهتێ هندهك ژ داهاتییێ وى ملكى وهك خهلاتكرن و ڕێزگرتن ددا وان كهسان یێن خزمهتا دهولهتێ یان ژى خزمهتا خهلكى ب گشتى دكر، وهكى میر و زانا و شێخ و ماقویلان، ل سهر ڤى بناخهیى ئهڤ ملكێ ژێگۆتى بۆ شێخ عهبدلفهتتاحى هاتبوودان.

 

ل تهكیایا نهقشهبهندییان ل بهغدایێ:

پشتى شێخ خالدى بڕیار داى ل سالا 1822 بهغدایێ بهێلت و قهستا شامێ بكهت و ل دیمهشقێ ئاكنجى ببت، وى تهكیایا خۆ هێلا ب هیڤییا هندهك ژ خهلیفهیێن خۆ ڤه؛ دا ئهو چاڤدێرییێ لێ بكهن و ئهو خهلیفهیێن وى بوونه جهێ ڕێزگرتنێ ل نك والى و مهزنێن بهغدا.

شێخ عهبدلفهتتاح ئێك ژ وان خهلیفهیان بوو و ب ڕاستى دهنگوباسێن وى ل ڤى دهمى ب فرههى ئهم نزانین، بهلێ ژ تشتێن ئاشكهرایه، كو ل دهوروبهرێن سالا 1831 ئهو ل بهغدا شێخهكێ ناڤدار بوو و گۆتنا وى ژ لایێ والى ڤه دهاته گوهداریكرن و باشترین دهلیل ل سهر ڤێ چهندێ مههدهرا وى بوو بۆ موفتییێ بهغدایێ ئهبوو ثهنائێ ئالووسى. 

د ژێدهرێن دیرۆكێ دا هاتییه، كو ل سالا 1831ز خهلكێ بهغدایێ دژى والییێ وێ یێ نوى عهلى رضایى ڕابوون و والى ب پالدانا هندهك كهسان زانایێ ناڤدار ئالووسى سووجداركر لهو وى نهیارهتییا ئالووسى كر، ههتا ئالووسى خۆ ژ بهر وى ڤهشارتى، بهلێ دهمێ عهبدلغهنى جهمیل هاتییه بهغدا و والى ئهو كرییه موفتى، ئالووسى ب وى هــاتــه پـاراستن و ل نك وى بوو (ئهمینێ فهتوایێ) و دهمێ ل دووماهییا ڤێ سالێ عهبدلغهنى د گهل هژمارهكا خهلكێ بهغدایێ دژى والى ڕابووى و والى ئهو ژ باژێڕى دهرێخستى، والى ل نهیارهتییا ئالووسى زڤڕى ڤه و ڤێ جارێ وى ئهو ب هندهك گونههێن مهزنتر سووجداركر، ههتا دلێ وى چوویێ ئهو وى بكوژت. هنگى شێخ عهبدلفهتتاحێ ئاكرهیى مههدهر بۆ وى ل نك والى كر، ئینا والى فهرمان دا ئهو بمینته ل تهكیایا نهقشبهندى، بهلێ هندهك كهسان فهسادییا وى بۆ والى كر، لهو والى فهرمان دا ئهو بمینته ل تاخێ شێخ عهبدلقادرێ گهیلانى و ژێ دهرنهكهڤت و ههمى كار و مهنصب ژێ بێنه ستاندن و سالهك و نیڤا ئهو ب ڤى ڕەنگى ما(١١)

پشتى شێخ عهبدلفهتتاح ژ بهغدا چوویه ستهنبۆلێ و ل وێرێ ئاكنجیبووى، دهسههلاتا وى ل سهر تهكیایا نهقشبهندییان یا ل بهغدا ههر ههبوو، د ئهرشیفێ ئۆسمانى دا عهرزوحالهك ههیه(١٢) ل سالا 1860ز ژ لایێ كهسهكێ ب ناڤێ عهبدررهحمان ڤه هاتییه پێشكێشكرن، تێدا ئاشكهرا دكهت، كو باب و خهزویر و برایێ وى ژ خهلیفهیێن شێخ خالدى بوون و ئهڤه ژ سالا 1845 وهره ئهو ب ڕێكا بهراتهكا هومایوونى وى شوینا بابێ خۆ گرتییه و بوویه ئیمام و خوتبهخوینێ تهكیایا ئحسائییێ (كو تهكیایا شێخ خالدییه) و راتبێ وى یێ ههیڤانه سهد قرووشه.. بهلێ ئهڤه دو ساله زهلامهكێ دبێژنێ: (فهتتاحێ عهقرهلى) ههڤڕكییا وى دكهت و كار و بزاڤێن لادانا وى ژ ڤى مهنصبى دكهت، بێى وى گونهههك یان سووچهك ههبت.

پشتى هنگى ئهو گازندهیا حالێ خۆ دكهت و ئاشكهرا دكهت، كو ئهو كهسهكێ بهردهست كورت و ههژاره و یێ خودان عهیاله و ئهگهر ئهو ژ ڤى كارى بێته لادان و راتبێ وى بێته بڕین و داخوازا دهركهفتنا وى ژ بهغدایێ بێتهكرن، ئهو دێ تووشى بهلایهكا مهزن بت، لهو داخوازا وى ئهوه رهحم و دلۆڤانى ب حالێ وى بێتهبرن.

و ئاشكهرایه، كو ل ڤێ دیرۆكێ شێخ عهبدلفهتتاح ل ستهنبۆلێ بوو، بهلێ دیاره ئهو یێ ب سهروبهرێ تهكیایا بهغدایێ ئاگههداربوویه و وى مایێ خۆ تێ دكر.

 

جهنشینێ شێخ خالدى ل شامێ:

بهرى نۆكه مه گۆتبوو، كو د هندهك ژێدهران دا هاتییه: دهمێ شێخ خالدێ شههرهزوورى ل شامێ مرى ل سالا 1242 کۆچی، وى وهصیهت كربوو، كو ههرسێ خهلیفهیێن وى: ئیسماعیل ههنارانى و عهبدللاهێ هــهراتــى و عهبدلفهتتاحێ ئـاكـرهیى، ئێك ل دویڤ ئێكى، ل جهێ وى ببنه شێخ و چاڤدێرییێ ل مالا وى بكهن، ئیسماعیلێ ههنارانى و عهبدللاهێ ههراتى ههردو د سێ سالێن پشتى مرنا وى دا مرن، لهو ل سالا 1245 شێخ عهبدلفهتتاح ل جهێ شێخێ خۆ بوو شێخێ تهكیایا دیمهشقێ و ههتا سالا 1259 ئهو ب ڤى كارى ڤه یێ مژویل بوو(١٣)، بهلێ ل ڤێرێ ئالۆزییهك دئێته پێشییا مه، ئهو ژى ئهڤه ل سالا 1247 وهكى ژ سهرهاتییا ئالووسى ئهوا بهرى نۆكه مه ڤهگێڕاى بۆ مه ئاشكهرا دبت، شێخ عهبدلفهتتاح ل تهكیایا بهغدا بوو.. ههر چــاوا بــت شـێـخ عـهبـدلفهتتاح پشتى قووناغا بهغدایێ چهند سالهكان ل دیمهشقێ ژى مابوو و ل جهێ شێخێ خۆ ڕێبهرییا تهریقهتا وى كربوو.

ئێك ژ بهرچاڤترین كهسێن ل دیمهشقێ ل سهر دهستێ وى هاتینه پهروهردهكرن و د ڕێكا وى ڕا بووینه ژ دویكهفتییێن تهریقهتا نهقشبهندییان شێخ محهمهد رهفیقێ بۆشناق زاده بوو ئهوێ ل سالا 1813 ل بۆسنه هاتییه سهر دنیایێ و ل سالا 1871 ل ستهنبۆلێ مرى و ل سالا 1866 بوویه شێخ ئیسلام و موفتییێ دهولهتا ئۆسمانى، كو بلندترین مهنصبێ دینى بوو د دهولهتا ئۆسمانى دا، ل سالا (1253ک/ 1837ز) شێخ محهمهد رهفیق د گهل زڕبابێ خۆ حوسێن ئهفهندى ئهوێ بوویه قازییێ شامێ چووبـوو دیمهشقێ و هنگى ل وێرێ ئهو ل تهكیایا شێخ خالدى بوو ئێك ژ شاگردێن شێخ عهبدلفهتتاحى ئاكرهیى(١٤).

 

قووناغا دووماهییێ ستهنبۆل بوو:

ل سالا 1259 بڕیارا سولتان عهبدلمهجیدى دهركهفت، كو مهحموودێ صاحب ل شوینا شێخ عهبدلفهتتاحى ببته شێخێ تهكیایا خـالـدى ل دیـمـهشـقـێ و هـنـگـى شـێـخ عهبدلفهتتاح زڤڕى بهغدایێ و ل تـهكـیـایـا وێ دهســت ب ئیرشادێ كــر(١٥) و پشتى نێزیكى سالهكێ ژ مانا وى ل وێرێ وى قهستا ستهنبۆلێ كر.

ژ بهلگهنامهیهكا ئۆسمانى دئێته زانین، كو ل دهستپێكا سالا 1845ز شێخ عهبدلفهتتاح گههشتبوو باژێڕێ ستهنبۆلێ ب ئنیهتا هندێ، كو ئهو ل وێرێ ئاكنجى ببت و ڕێبهرى و چاڤدێرییا تهكیایا (ئالاجه مناره) یا خالدى بكهت ئهوا دكهفته ئوسكودارێ و داكو دهولهت دهستویرییا ڤێ چهندێ بدهتێ وى نامهیهكا موشیرێ سێواسێ بۆ سهرۆكاتییا وهرزیران (الباب العالی) د گهل خۆ بربوو و بهرى هنگى موشیرى ههمى زانین د دهرحهقا وى دا هنارتبوون و داخوازا وى پهسهند كربوو و بهلگه وێ چهندێ ئاشكهرا دكهت، كو پێدڤییه شێخ عهبدلفهتتاح ژ لایێ شێخ ئیسلامى ڤه بێته ڤهخواندن دا ئهو گوهدارییا گـۆتـنـێـن وى بـكـهت، پــاشـــى بــڕیــارێ بـدهت كانێ داخوازا وى بێته بجهئینان یان نه(١٦).

بهرى شێخ عهبدلفهتتاحى كهسهكێ ب ناڤێ عهلى رضا شێخاتییا تهكیایا ئوسكودارێ دكر و ژێدهرێن دیرۆكى ئاشكهرا دكهن، كو مرنا وى ل سالا 1862 بوو و دیاره پشتى مرنا وى ژ نوى شێخ عهبدلفهتتاح ب ڕهنگهكێ رهسمى یێ بوویه شێخێ تهكیایێ و ب ڤێ چهندێ ئهو دبته شهشهمین شێخ، كو ڕێبهرییا ڤێ تهكیایێ كرى(١٧).

د بهلگهنامهیهكێ دا یا ل سالا 1853ز هاتییه نڤیسین ئیشارهتهكا ئاشكهرا ههیه، كو شێخ عهبدلفهتتاح ل ڤێ دیرۆكێ ئاكنجییێ ستهنبۆلێیه، ههروهسا تێدا هاتییه، كو (ئیقطاعا) دهڤهرا كهمالییێ، كو دكهفته قائمقامییا كهربهلایێ و ژ وهقفا ئیمام حوسێنییه ئهوا ژ بهرێ وهره د دهستێ شێخ عهبدلفهتتاحێ ئاكرهیى دا نۆكه ژ لایێ گهنجینهیێ ڤه یا هاتییه دهستهسهركرن و پێش وێ چهندێ ڤه راتبهكێ ههیڤانه، كو دوسهد قرووشه بۆ وى دئێتهدان، لهو شێخى داخوزنامهیهك پێشكێش كرییه تێدا هاتییه، كو خانهقایا وى و ئهو فهقیر و دهروێشێن ل وێرێ ههین ههوجهییهكا زێده ب داهاتییێ ڤێ (ئقطاعێ) ههیه، لهو ئهگهر سولتان بڕیارێ بدهت، كو ئهو وهكى بهرێ بمینته د دهستێ شێخێ دا، ئهڤ چهنده دێ بته ئهگهر، كو ئهو دوعایێن خێرێ بۆ مهقامێ خیلافهتێ بكهت!(١٨)

پشتى داخوازا شێخى بۆ وهزارهتا مالییهتێ و مهجلسا بلند هاتییه پێشكێشكرن بڕیار هاتهدان، كو ئهو (ئقطاع) دوباره بۆ شێخى بێته زڤڕاندن و هـنـدى ئــهو یــێ ساخ بت ئهو د دهستى دا بت و قیاسا وى د گهل شێخێن دى نهئێتهكرن.. یهعنى سهرهدهرییهكا تایبهت د گهل وى بێتهكرن و ئهڤه هندێ دگههینت، كو ژ بهر بهایێ وى یێ مهزن دهولهتێ ڕێزهكا تایبهت لێ دگرت.. شازده ههڤده سالێن دووماهییێ ژ عهمرێ خۆ شێخ عهبدلفهتتاح ئاكنجییێ ستهنبۆلێ بوو و ل ڤان سالان گهلهك كهسان ئیجازهیا تهریقهتێ ژ وى وهرگرتبوو و ل سهر دهستێ وى هاتبوونه پهروهردهكرن، ژ وان:

1- محهمهد روستهم رهشید ئهفهندى و ئهڤه خهلیفهیێ وى بوو، ل سالا 1863ز مربوو.

2- حهسهن حلمی ئهفهندى و ئهڤه ژى خهلیفهیێ وى بوو و ل سالا 1914ز مربوو.

3- ئهحمهد حجابى یێ قهسطهموونى، ئهوێ سلووكا خۆ ل سالا 1856 ل نك وى ب دووماهى ئیناى(١٩).

مفتییێ ئهدرنه محهمهد فوزى ئهفهندى ڤههینۆكهك ب زمانێ توركى ههیه ل بن ناڤێ: (هدیة الخالدین فی مناقب قطب العارفین مولانا أحمد ضیاءالدین بن مصطفى الكمشخانوي) د چهند مالكهكێن شعرێ دا ئهو بهحسێ شێخ عهبدلفهتتاحى دكهت و دبێژت: «ل ڤى دهمێ شهریف شێخ عهبدلفهتتاح ل ڤێرێ وهكى چرایى بوو، ئهو ذات ژ زهلامێن كامل بوو، وى مورید ب نك خۆ ڤه كێشان ههتا گههاندینه مهرتهبهیێن بلند، وى ڕۆناهییا تهریقهتێ ژ ڕۆژا شێخێ شێخان خالدى وهرگرت و گهشكر و گهلهك جاران ئهو ژ شامێ هاته ڤى وهلاتى، وى ئهڤ جهه زێندی كر و شوینوارێن وى بهردهوام مان و ئهو یێ بژاره بوو د ناڤ عارفان دا، ههتاكو ژ بهغدایێ هاتییه ڤێرێ، د ئهنجام دا -ئهى داخوازكهرێ حهقییێ- كارێ ڤى شێخى زێندیكرنا دلان بـوو، پاشى ئهو هاته باژێڕێ سولتانى دا ئیرشادێ ب ڕۆناهییا رهحمانى بهلاڤ بكهت.. دهمهكێ درێژ ئهو ل ڤى وهلاتى ما، ههتاكو دووماهییێ ل ئوسكودارێ هاتییه ڤهشارتن و خهلكى پتر ژ دههـ سالان مفا ژ وى دیت، وان پسیارا هەڤدو دكر و ل مهقامێ وى سهرهدانا هەڤدو دكر، ههتاكو عهبدلفهتتاحى ژ دنیایێ وهغهركرى و ئاگرێ فیراقێ ژ پهرداغێ ئهجهلى ڤهخوارى»(٢٠).

ل ڤان سالان ئهو نه ب تنێ بۆ ئیرشادێ ل ستهنبۆلێ دڕوینشت، بهلكى هندهك جاران ئهو د گهل موریدێن خۆ دهردكهفت و قهستا هندهك وهلات و دهڤـهرێـن دویر ژى دكر، ئێك ژ وان جاران ئهو بوو دهمێ ئهو د گهل سێ موریدێن خۆ چوویه وهلاتێ بۆسنه ل سالا 1856، بهلگهیهكا ئۆسمانى ههیه(٢١) داخواز تێدا ژ وان قایمەقامى و قهزایێن دكهڤنه سهر ڕێكا بۆسنایێ دئێتهكرن، كو ئهو هاریكارییان بۆ شێخ عهبدلفهتتاحى پێشكێش بكهن دا ئهو ب سلامهتى و ئارامی بگههته بنهجها خۆ.

 

د گهل شێخ محهمهد شاملێ داغستانى:

ئێك ژ ناڤدارترین وان كهسێن شێخ عهبدلفهتتاحى ئیجازهیا تهریقهتا نهقشبهندییان دایێ شێخێ ناڤدار محهمهد شاملێ داغستانى بوو و شێخێ داغستانى ل سالا 1797 هاتبوو سهر دنیایێ و ل سالا 1871 مربوو و ئهو سهركردهیهكێ لهشكهرى یێ مهزن بوو ل دهڤهرا باكورێ قهوقازێ.

دهمێ رووسان ڤیاى موسلمانێن دهڤهرا قهوقازێ بێخنه بن دهستێ خۆ و ئهردێ وان داگیر بكهن، شێخ محهمهد شاملى بهرگرییا وان كر و ههر ژ سالا 1834 ههتا سالا 1859 ئهو سهركێشێ ڤێ بهرگرییێ بوو، ههروهسا وى پشكدارى د شهڕێ قەرمێ ژى دا كربوو دژى رووسان.

ل 3 ههیڤا شهووالا سالا (1249ک/ 12 شوباتا 1834ز) دهمێ هێشتا شێخ عهبدلفهتتاح ل شامێ، شێخ شاملێ داغستانى كاغهزهك بۆ وى هنارتبوو، ل دهسپێكێ دبێژت: «إلى عین أعیان أهل التحقیق و ملاذ أرباب التدقیق، عمدة الأذكیاء و زبدة الأولیاء الأصفیاء.. سیدنا و مولانا و مرشدنا الشیخ عبدالفتاح أطال الله بقاءه و أینع إرشاده بانتشار حكمته على جمیع عباد ربه..» پاشى ئهو پێدا دچت و ئاشكهرا دكهت، كو وى ب ڕێكا مهلا مهحموود ئهفهندى دهنگوباسێن شێخى بهیستن، لهو وى ڤیا كاغهزهكێ بۆ وى بهنێرت، پێش هاتنا وى ڤه؛ ژبهركو جهێ وان یێ ژێك دویره و (المراسلة نصف المواصلة).

پشتى هنارتنا ڤێ نامهیێ ب بیست و ئێك سالان وهسا چێبوو شــێـخ شامل هاته ستهنبۆلێ د ڕێكا چوونا خۆ دا بۆ وهلاتێ حیجازێ و هنگى دیتنا ڕوى ب ڕوى د ناڤبهرا وى و شێخێ ئاكرهیى دا چێبوو. د ڤێ دیدارێ دا شێخ عهبدلفهتتاحێ ئاكرهیى ئیجازهیا تهریقهتێ پێشكێشى داغستانى كر، ل دهستپێكێ هاتییه: «من خادم الفقراء عبدالفتاح الخالدي المجددي إلى من هو ولدي وأعز من الحقیقي عندي، المجاهد في سبیل الله محمد شامل أفندي لا زال مؤیدا بالنصر الأبدي، ومبعدا من القهر الصمدي، فغب السلام علیكم و رحمة الله و بركاته، ریثما دمنا نشر فيض ذي الفیض و فتوحاته و شاهدنا قابلیة قالبكم و خلوص قلوب غالبكم أجزناك بالإفاضة و الاستفاضة في الطریقة العلیة النقشبندیة..». دیرۆكا ئیجازهیێ وهكى ل دووماهییێ هاتییه نڤیسین (5 ههیڤا موحهررهما سالا 1270ک/ 7 چرییا پێشییێ 1853ز)یە(٢٢).

 

مرنا شێخ عهبدلفهتتاحى و دووندهها وى:

ل هاڤینا سالا 1864 شێخ عهبدلفهتتاحى د گهل هندهك دۆستێن خۆ قهستا بۆرسایێ كر و پشتى زڤڕینا وان ب چهند ڕۆژەكان ئهو نهخۆشبوو، پاشى ل 9 ههیڤا موحهررهمێ ژ سالا 1281 (بهرانبهر 13 خزیرانا 1864ز) مر و ئهو ل تهنشت تهكیایا وى (ئالجه مناره) ئهوا ل ئوسكودارێ هاته ڤهشارتن و زیارهتێ وى ههتا نۆكه یێ ئاشكهرایه و جهێ قهستكرنێیه.

ل دویڤ وان بهلگهیێن ئۆسمانى یێن كهفتینه دهستێ مه، شێخ عهبدلفهتتاحێ ئاكرهیى چار زارۆك ههبوون، ناڤێ كابانییا وى فاطمه خـاتــوون بــوو و وى كوڕەك و سێ كچ ههبوون، ناڤێ كوڕێ وى محهمهد صالح ههبوو و كچێن وى خهدیجه و عائیشه و نهفیسه بوون. دیاره وى ل دهمهكێ درهنگ ژ ژییێ خۆ ژ نوى ژن ئینابوو؛ ژبهركو دیرۆكێن بوونا زارۆكێن وى ل پیراتییا وى بوون. 

د كهشكۆلا مهلا محهمهد سهعید مهرى دا ل جههكى ئهڤ نڤیسینه ههیه: «تاریخ ولادة قرة عیني محمد صالح نجل شیخنا ومرشدنا الشیخ عبدالفتاح أفندي أطال الله تعالى عمرهما آمین: ولد في أواسط شهر الله المبارك شعبان سنة اثنتین وسبعین بعد الألف والمائتین سنة 1272 وقد جمعت تاریخه في هذا المصراع: صالح بعمل بادا توفیق رفیق أو» و ئهڤ ساله دكهفته بهرانبهر سالا 1855ز و د بهلگهیهكا ل سالا 1274 هاتییه نڤیسین ناڤێ كچا وى خهدیجا ههیه، تشتێ هندێ دگههینت، كو ئهو ژى ل ڤێ دیرۆكێ ههبوویه.

مرنا شێخ عهبدلفهتتاحى ب نێزیكى دو ههیڤان والییێ بهغدا محهمهد نامق پاشایى عهرزوحالهك بۆ مهقامێ (صهدارهتولعوظما) هنارتییه(٢٣) تێدا ئاشكهرا دكــهت، كو شـێــخ عهبدلفهتتاح ئهفهندى یێ ل ستهنبۆلێ مرى و د ژیانا وى دا ڕویبارێ كهمالییه ل موتهصهررفییا كهربهلایێ وهك (ئیقطاعهك) بۆ وى هاتبوو دهسنیشانكرن هندى ئهو یێ ساخ بت و داهاتییێ وێ ئیقطاعێ یێ سالانه دو هزار و پێنجسهد قرووشه و پشتى مرنا وى ئهو داهاتى بۆ گهنجینهیا دهولهتێ دئێته هـنـارتــن. و ژبهركو شێخى ب تنێ دو كچ ل پاش خۆ هێلاینه: یا مهزن عائیشایه و ژییێ وێ پێنج ساله و یا بچویك نهفیسایه و ژییێ وێ دو ساله و وان هیچ دهرگهههكێ رزقى نینه و دا ژیانا وان نهكهفته تهنگاڤییێ ئهو داخواز دكهت راتبهكێ ههیڤانه ژ خزینهیا بهغدا ب كۆژمێ سێسهد قرووشان وهك قهنجى و صهدهقه ژ لایێ سولتانى ڤه بۆ وان بێتهدان.

د بهلگهیهكا دى دا(٢٤) بهرسڤ ژ مهجلسا بلند ب رازیبوونێ ل سهر داخوازا والى هاتییه و ب ڕهنگهكێ رهسمى بڕیار یا هاتییهدان، كو ههر ژ دهسپێكا ههیڤا ئهیلوولێ راتب بۆ ههردو كچێن شێخ عهبدلفهتتاحى بێته صهرفكرن و فهرمان بۆ خهزینهیێ بێته هنارتن.

ژ ڤان ههردو بهلگهیان دئێته زانین، كو كوڕێ شێخى محهمهد صالح و كچا وى یا مهزن خهدیجا د ژیانا وى دا مربوون و دهمێ ئهو مرى ب تنێ وى دو كچێن بچویك (عائیشایا پێنج سالى و نهفیسایا دو سالى) ل پاش خۆ هێلابوون.

ل سهر ڤى بناخهیى ئهو مالباتا نۆكه ل ئاكرێ وهك مالباتا شێخ عهبدلفهتتاحى دئێته نیاسین دبت ژ دووندهها شێخ عهبدررهحمانێ برایێ شێخ عهبدلفهتتاحى بت.

ههژى گۆتنێیه، كو سێ برا ب ناڤێ: عهبدررهحمان و عهزیز و مهلا ههبوون، كوڕێن شێخ ئهمینى بوون و شێخ ئهمینى برایهك ب ناڤێ شێخ عهبدلفهتتاح ههبوو و ئهو ههردو، كوڕێن شێخ ئهحمهدینه و ڤى شێخ عهبدلفهتتاحێ دویێ دوو كوڕ ههبوون: حهجى و جهلال. و ب دروستى نائێته زانین كانێ ئهڤ شێخ ئهحمهده چاوا دگههته شێخ عهبدلفهتتاحى و وهكى مه گۆتى هزر پتر بۆ هندێ دچت، كو ئهو برازایێ وى بت، كوڕێ شێخ عهبدررهحمانى(٢٥).

ههر وهسا ل ئاكرێ ل پشت مزگهفتا مهزن قهسرهك ههبوو دگۆتنێ:  قهسرا شێخ فهتتاحى، ههتا بهرى چل پێنجى سالان ئاڤاهییێ وێ مابوو و ل سهر تهرزێ بهرێ بوو، ژ سێ قاتان پێك دهات و گهلهك ژۆر تێدا ههبوون وهكى: خهلوهخانهیا شێخى و كتێبخانه، كو هژمارهكا مهزن یا دهستنڤیس و كتێبێن كهڤن تێدا ههبوون و ژۆرا خهزینێ و یا خهربهندهیان (یا حهیوانهتان) و ژۆرا مێڤانان و هتد.. ههروهسا بركهكا ئاڤێ ژى تێدا ههبوو ئاڤا وێ ژ گهلییێ شێخ عهبدلعهزیزێ دهات. پشتى قهسر كاڤل بووى ئهو هاته خرابكرن پاشى ژ لایێ مالباتێ ڤه بۆ مزگهفتا ئاكرێ یـا مـهزن هـاتـه پێشكێشكرن و نۆكه ئاڤاهییهكێ نوى ل شوینا وێ دورستبوویه قاتا بنى ژێ جهێ تازى و هلكهفتنانه و قاتا سهرى وهك مهدرهسهیا دینى دئێته ب كارئینان. 

 عیبرهتهك ل دووماهییێ:

پشتى مرنا شێخ عهبدلفهتتاحى ب پازده ڕۆژان، ئێك ژ (ئههلێ علمى) و (مهشایخێن تهریقهتا نهقشبهندى یا عهلییه)، كو ناڤێ وى ژى عهبدلفهتتاح بوو، بهلێ نزا یێ ژ كى بوو! و وهكى ئهو دبێژت ئـهو ل بهغدا ئێك ژ ههڤالێن شێخ عهبدلفهتتاحێ ئاكرهیى بوو، عهرزوحالهك بۆ ستهنبۆلێ هنارتییه تێدا دبێژت: ئهز ئێك ژ سهیدایێن (بهشت ئابادێ)مه و من مهعاشهك ههیه سهد قرووشه، بهلێ ئهو تێرا من ناكهت و تهنگاڤییێ ژ سهر من ڕاناكهت و نۆكه ژبهركو هـهڤــالــێ مــن شـێــخ عهبدلفهتتاح ئهوێ ل ئوسكودارێ دڕوینشت مر و مهعاش و سالانهیا وى ما ڤالا، هیڤییا من ژ ههوه ئهوه هوین مهعاش و سالانهیا وى بۆ من ڤهگوهێزن بهلكى ئهو من ژ ڤێ تهنگاڤییێ ڕزگار بكهت یا ئهز تێدا.. و ئهمر و فهرمان یێن وینه یێ فهرمان د دهستان دا(٢٦)!

 

پهراوێز: 

 (1) مـهخـســهدا وان ب هــهردو وهلـیـیـێـن دى ئــهڤــهنــه: شێخ مورادێ مهزنلزاده ئهوێ ل نێزیكى دهرگههێ ئهدرنه هاتییه ڤهشارتن، و شێخ محهمهد ئهمینێ تۆكادى ئهوێ ل زهیرهك قاپى هاتییه ڤهشارتن. 

(٢) عبدالمجید بن محمد الخاني: الحدائق الوردیة في حقائق أجلاء النقشبندیة، ط دار آراس أربیل، 2002، ص 343. 

(٣ شێخ عهبدلمهجیدێ خانى ئاشكهرا دكهت كو وى چار كهس بۆ ڤێ چهندێ هلبژارتبوون. 

(٤) مهلا عهبدولكهریمى مودهریس: یادى مهردان، چاپى دووهم 2011، ههولێر، بهرگى یهكهم، بپ 44-46. 

(٥) دهمێ ئهم بهحسێ دووندهها شێخ عهبدلفهتتاحى دكهین دێ ل ڤێ مهسهلهیێ زڤڕینه ڤه

(٦) یا ل بن ناڤ و هژمارا (.DH 100/5011) پاراستى و ل 9 رهبیعولئهووهلا سالا 1261 (17 ئادار 1845 ز) هاتییه نڤیسین.

(٧) ئهڤ ههردو گونده ژ گوندێن گۆرانانه، و دكهڤنه ڕۆژههلاتا بهردهرهشێ. 

(٨) ل بن ناڤ و هژمارا (A.MKT MHM 52/25) هاتییه پاراستن، و ل 2 رهبیعولئاخهرا سالا 1269 (22 كانوونا 1853 ز) هاتییه نڤیسین.

(٩) بهحسێ عهرزوحالا وى د وێ بهلگهنامهیێ دا هاتییه یا ل بن ناڤ و هژمارا (A.MKT.MVL 95/45-1) هاتییه پاراستن، و ل 19 جومادا ئهلئاخر سالا 1274 (3 شوباتا 1858 ز) هاتییه نڤیسین.

(١٠) هژمارا وان بیست و ههشت كهسن، وهكى ناڤێن وان ل سهر بهلگهنامهیێ هاتینهدانان. 

(11) عباس العزاوي: تاریخ العراق بین احتلالین، بغداد 1955، 7/15-16. 

(12) ل بن ناڤ و هژمارا (MVL 362/27) هاتییه پاراستن، و ل 5 صهفهرا سالا 1277 (22 تهباخا 1860ز) هاتییه نڤیسین.

(13) مهلا عهبدولكهریمى مودهریس: یادى مهردان، بهرگى یهكهم، بپ 44-46.

(14) أحمد صدقي شقیرات: تاریخ مؤسسة شیوخ الإسلام في العهد العثماني، ط 1، اربد الأردن 2002، 2/221-222.

(15) مهلا عهبدولكهریمى مودهریس: یادى مهردان، بهرگى یهكهم، بپ 46.

(16) ئهڤ بهلگه ل بن ناڤ و هژمارا (A.AMD 1/20) یا پاراستییه، و ئهو ل 29 ذولحججهیا سالا 1260 (8 كانوونا مهزن 1845 ز) یا هاتییه نڤیسین.

(17) ئنسكلۆپهدیایا ئیسلامى ئهوا ژ لایێ دهزگهها دیانهتا توركى ڤه هاتییه وهشاندن، ئهڤ مادده ژ نڤیسینا عومهر كۆچیت، بپ 27-28، و ئهو ل سهر تۆڕا ئنترنێتێ ههیه: https://islamansiklopedisi.org.tr/abdulfettah-el-akri

(18) ل بن ناڤ و هژمارا (11629/I.MVL 290) دیرۆكا 15 صهفهرا سالا 1270 (16 چرییا پاشییێ 1853ز).

(19) ئنسكلۆپهدیایا ئیسلامى، ژێدهرێ بهرێ، بپ 27-28.

(٢٠) محمد فوزى افندی: هــدیـة الخالدین، إسطنبول 1313، ص 32، دانـهیــهك ژێ د كتێبخانهیا سلێمانییێ دا ل ستهنبۆلێ ل بن هژمارا (650124) ههیه.

(٢١) ل بن ناڤ و هژمارا (BA, A.DVN, nr. 147/11-2).

(٢٢) نامهیا شێخێ داغستانى و ئیجازهیا شێخێ ئاكرهیى بۆ وى د كهشكۆلا مهلا محهمهد سهعیدێ مهرى دانه، و ئهو نوكه د كتێبخانهیا سهیدا بلند محهمهد شوكرى دا یا پارستییه ل ئاكرێ، د سهرهدانهكا مه دا بۆ مالا وى ب سوپاسى ڤه وى ئهڤ كهشكۆله نیشا مه دا و مه وێنهیهك ژێ گرت.

(٢٣) ل بن ناڤ و هژمارا (23430/I.MVL 521) ل 25 روبیعولئاخرا سالا 1281 (13 ئهیلوولا 1864 ز).

(٢٤) ئهو ژى ههر ل بن ناڤ و هژمارا (23430/I.MVL 521) هاتییه پاراستن بهلێ ل 14 جومادهلئاخرا سالا 1281 (13 چرییا پاشییێ 1864ز) هاتبوو نڤیسین.

(٢٥) زانین ل دۆر كهساتییێن ڤێ مالباتێ و قهسرا شێخ عهبدلفهتتاحى مه ژ سهیدا شێخ خوسرۆیێ كوڕێ شێخ عهزیزى وهرگرتینه، و وى دو برا ب ناڤێ لوقمان و ئهمین ههنه، داخوازا ژییهكێ درێژ بۆ وان دكهین.

(٢٦) ئــهڤ عهرزحالا وى ل بن ناڤ و هژمارا (MVL 446/66) یا پاراستییه و ئـهو ل ستهنبۆلێ ل 24 موحهررهما سالا 1281 یا هاتییه نڤیسین، پشتى مرنا شێخ عهبدلفهتتاحى ب پازده ڕۆژان، و ئهو ئاشكهرا دكهت كو ئهو ژ ئاكنجییێ (سلێمانییێ)یه، كو تاخهكێ ستهنبۆلێ بوو!

ڤان بابەتان ببینە

ڕۆمانا مێژوونڤیس، داوى بەرهەمێ ڕۆمانکیێ نڤیسەرێ هێژا و ئافرندە (فازل عەمەر)ییە(١)، د ڤێ ڕۆمانێ دا، …