دیرۆکا ئیسلامێ گەلەک رەوتێن هزری ب خوەڤە دیتنە، ژ هەمییان بەرچاڤتر ئەون، یێن ب موعتەزیلە هاتینە ب ناڤکرن، ئەوا پەیکەڤێن وێ هش(عقل) ب سەر ڤەگوهاستنێ ئێخستی. ل دویماهیکا سەردەمێ دەولەتا ئەمەوی سەرهلدان و د گەل دروستبوونا دەولەتا عەباسی گەشەکرن، هەتا کو باوەرییا خوە کرینە باوەرییا دەستهەلاتێ، وان هەم کارتێکرن ل سەر بزاڤا ئیخوان ئەلصەفا و هەم ژی بزاڤا فەلسەفێ د ناڤ جیهانا ئیسلامی دا هەبوو، بەلێ ئەو د سەردەمێ خوە دا تۆشی دژوارترین هێرشێن شۆپپارێزان بوون، نەمازە هێرشا هەری دژوار ژ ئالیێ عەرەبان هاتە سەر وان؛ چونکی وان دگۆتن چو جوداهی د ناڤبەرا عەرەبێ موسلمان و مەوالییان (موسلمانێن نە عەرەب) دا نینە، ئەو ب گاوربوونێ هاتنە گونەهبارکرن، ل چاخێ دەستهەلات ل وان پشتەرێ بووی، هێرشێن دژوار هاتنە سەر وان و پەرتووکێن وان هاتنە سۆتن و گەلەک ژ سەردارێن وان ب تۆمەتا گاوربوونێ هاتنە کوشتن.

موعتەزیلە و بنیات و باوەری یێن وان:

پێناسا وان: موعتەزیلە تیپەک ئیسلامییە، دەستپێکا وان ژ بۆ واصلێ کوڕێ عەتایێ غەزالی ڤەدگەڕت، هەر ب وێ چەندێ ناڤدارن؛ کو هشی (ئەقلی) ب پێش ڤەگوهازتنێ (نەقلێ) دئێخن، هەر وەسا ب پێنج بنیاتێن هەڤپشکێن هەمی تیپێن وان ب هەڤ دگەهینیت بەرنیاسن. ژ ناڤێن وان؛ قەدەری و هایداری و دادی نە، ئەو ب موعتەزیلە (ئانکو ڤەدەر یان دەرکری) هاتنە ب ناڤکرن؛ چونکی داهینەرێ (دەستپێکەر) وان، پشتی هەڤدژی د ناڤبەرا وی و ئەلحەسەن ئەلبەصری دا ل سەر حوکمێ فاسقی پەیدا بووی، خوە ژ جڤاتا ئەلحەسەن ئەلبەصری ڤەدەرکر.

موعتەزیلە، تیپەکا ئاخفتنکەرن، ل دوماهیکێن سەردەمێ ئەمەوییان (دەستپێکا چەرخێ دویێ یێ مشەختی) ل بەصرا دیاربوونە و د سەردەمێ عەباسییان دا گەشەکرینە. موعتەزیلان رۆلەکێ سەرەکی ل سەر ئاستی ئۆلی و رامیاری گێرایە، هشی کارتێکرنەکا خورت ل وان کرییە و بۆ ئاڤاکرنا باوەرییا خوە پشتبەستن ل سەر هشی(ئەقلی) کرییە و ب بەر ڤەگوهازتنێ ئێخستییە، دگۆتن هزر ژ بەری گوهدانێیە، فەرمۆدە پەسند نەکرینە، وان دگۆتن پێدڤییە خودا ب هشی بهێتە ناسکرن، هەر چەندە وان چ رێسا ب وێ چەندێ دەرنەکربوون. دگۆتن ئەگەر هات؛ دەق هەڤدژی ئەقلی بوو، دێ ئەقل ب سەرکەڤت، تا ب پێش قورمی ناکەڤت، باشی و خرابی ب ئەقلی دهێنە ناسکرن، ب وێ چەندێ پێدڤییە رێپێدان و رێگرتن ب ئەقلی بت، هەڤدژێن وان ب وێ رەخنا وان دکن، کو ئەوان گەلەک زێدەروویی د ب کارئینانا ئەقلی دا کرینە و ئەو ل سەر دەقێ پیرۆز کرییە دەستهەلاتدار، ب وێ چەندێ ئەشعەری ژ وان جودابوو، وان ئەقل بۆ تێگەهشتنا دەقی ب کار دئینان، نەکو دکرن دەستهەلاتدار.

 

داهێنەرێ موعتەزیلان: واصلێ کوڕێ عەتایێ ئەلغەزالییە

ئیمامێ ئەلزەهەبی د ڤەگوهازتنا پێڤاژۆیا ژیانا وی دا دبێژت: «رەوانبێژێ کووربین ئەبۆ حوزەیفەیێ مەخزۆمی، سەروەرێ خوە یێ بەصری ئەلغەزالی، یێ ژ دایکبوونا وی سالا هەشتێ یێ، ل مەدینێ، یێ ئەلحەسەنی ئەو ژ دیوانا خوە دەرکری، دەما د گەنگەشا خوە دا ل سەر موسلمانێ بکەرێ گونەها مەزن و فاسق، د بەرسڤا ئەلحەسەنی دا گۆتی: «فاسق نە باوەردارە و نە ژی گاورە».  عەمرۆ چوو د گەل وی و خوە ژ جڤاتا ئەلحەسەنی ڤەدەرکرن و ب ناڤێ ڤەدەر (معتزلە) هاتنە ب ناڤکرن.

ئەلزەهەبی د ڤەگێڕانا خوە سەرپێهاتییا «عەمرۆیێ کوڕێ عوبەیدی» زاهد و پەرستڤانێ قەدەری یێ موعتەزیلە یێ مەزن دا دبێژت: کوڕێ موبارەکی گۆت: ئەوی (عەمرۆی) داخوازا ڤەدەریێ کر و دەست ژ وی (ئەلحەسەنی) بەردان. مەعازێ کوڕێ مەعازی دگۆت؛ من ژ عەمرۆی گوهلێ بوویە دگۆت: ئەگەر (تبت يدا أبي لهب وتب) د لەوحێ مەحفۆز دا بیت، نابت خودای چ گازندە ل سەر (کریارێن) مرۆڤی هەبن. هەر وەسا وی گەلەک تشتێن وەها دگۆتن.

ژ بەر چی واصلێ کوڕێ عەتای خوە ژ مامۆستایێ خوە ئەلحەسەنێ بەصری ڤەدەرکرییە؟ هەر پێنج بنەمایێن پەیرەوێ پەیکەڤێن وی؛ دادوەری و یەکتایی چنە؟ ئەرێ ما جوداهییا د ناڤبەرا خواندنگەها ڤەگوهاستن و هشی دا رەهەندێن جڤاکی و رامیارینە؟ موعتەزیلە د سەردەمێ خەلیفە مەئموونی دا ب چ رۆل رابووینە و خەلیفە موتەوەکلی چاوا سەرەدەری د گەل وان دا کرییە؟ ئەرێ هزرا موعتەزیلان کارتێکرن ل سەردەمێ نها هەیە؟

ئەڤ پرسێن هەنێ گەلەک چاخ دڤێت، بەلێ دێ بزاڤێ کەین، ب کورتی بەرسڤا ڤان پرسێن ل ژۆری وەرگرین، ل دویڤ ئەوا موعتەزیلە بۆ دچن، تەکەزکرنە ل سەر وێ، کو دیرۆکا ئیسلامی جارەکێ ژ گەنگەشا فەقهی یا ڤالا نەبوویە، ب تایبەتی ژ دژدەرکەتنا ل همبەر دەستهەلاتدارێ ستەمکار یان ئاشتی د گەل کرن یان هەتا گوهداریکرنا وی، هەروەسا ل دۆر هەر تشتێ گرێدای ژیانا خەلکی یا جڤاکی و رامیاری بیت، ئەوا د سەردەمێ خەلیفێ مسلمانان دا گرێدانەک ب هێز ب دینی ڤە هەی، ئەڤ هەڤڕکییە ل داویێ د ناڤبەرا بانگخواز و زانایێن ئۆلێ ئیسلامێ دا و هەتا ب چینێن جودایێن جڤاکی دگەهیت، ب تایبەت ل نک رەوتێن ئیسلامی یێن ڤەگوهاستنێ پیرۆز دکن و هشی ل نک وان هەبوونا خوە نینە. جەنگەکە بێداوییا د ناڤبەرا هشی و ڤەگوهازتنێدایە.

ل سەردەمێ ئەمەوییان، باژێڕێ بەصرا ببوو ئۆردیخانا لەشکران، د گەل هەبوونا وێ یا رەوشەنبیری یا دەولەتا ئیسلامی تێدا بەرفرەهـ دبوو، مزگەفتا وێ ببوو ئێکەمین زانینگەها ئیسلامی و شاگردێن فەقهێ و ڤەنێرێن باوەری و زانینا زمانی و تۆرە و هەلبەست و پترییا دەرگەهێن زانینێ ل وی سەردەمی د ڤەکری بوون.

د وێ زانینگەهێ دا، مامۆستایێ مەزن ئیمام و زانایێ هێژا ئەلحەسەن ئەلبەصری بوو، جڤاتا وی شاگردێن زانینێ، یێن ژ وەلاتێن جودا دهاتن ل خوە دجڤاندن، د ناڤ وان دا شاگردەک زانا و خودبەخوینەک زیرەک هەبوو، خەلک ب رەوانبێژییا خوە مەندەهۆش کربوون، لێ ئەو یێ ئەزمانفس بوو، ئەوی نە دکاری تیپا (ر) بلێڤ بکت، ئەوی د هەمی ئاخڤتنا خوە دا دەست ژ ڤێ تیپێ بەرددا و پەیڤێن هەمان رامان هەی ل شوینا وان پەیڤێن (ر) ل ناڤ ب کار دئینان.

ئەڤ زمانفسێ رەوانبێژ واصلێ کوڕێ عەتای بوو، ئەوێ ژ مەدینێ هاتییە بەصرا، داکو د گەل کەشێ وێ یێ هزری و رەوشەنبیری بگونجیت و پێزانینان ل سەر خەلکێن نە موسلمان و باوەریێن وان پەیدا بکت، نەمازە ژ وان دوئالیزمان و کرستیانانان، کو ژ وان هزر و بۆچوونێن یۆحەنایێ دیمەشقی ناسین، ئەوێن تێدا چوویە د ناڤ گەنگەشان دا و پەرتووک و داهینانێن بەرەڤانیێ ژ باوەرییا وی یا کرستیانی دکن.

هەر وەسا ئەڤ قەشەیێ د خێزانەکا کرستیان دا پەروەردە بووی، پلەیێن بلند د سەرایا ئەمەوی دا وەرگرتبوون، ئەوی بنەمایێ هەلبژارتنێ دپەژراند، ئانکو مرۆڤ د کریارێن خوە دا یێ ئازادە و نە یێ نەچارە، ژ ئەنجامێ ڤێ ب هەڤگەهشتنێ د گەل وانا ب رێکا هووربینییا ل سەر (خود- ذات)ێ خودایی ب هەر پێنج بنەمایان، پەیرەوێن خەلکێ رەوا و ئێکانیێ گەهشتن، ئەوێن ب ناڤێ موعتەزیلە دهێنە ناسکرن.

واصل شاگردەک بوو، گەلەک ب تێگەهشتنا مامۆستایێ خوە و بەرفرەهییا زانینا وی و پسپۆرییا وی د بابەتێن فەقهێ دا یێ داخبار بوو، ئەو بوو ئەگەر، کو خەلیفە عومەرێ کوڕێ خەتابی وی بکەتە قازیێ بەصرا. بەلێ هەڤدژیەک زوی د ناڤبەرا شاگردی و مامۆستایێ وی دا پەیدا بوو. ل سەر بابەتەکی، کو ل وی دەمی د ناڤەندێن ئۆلی دا جهێ گەنگەشەکا دژوار بوو، ئەو ژی بابەتێ بکەرێ گونەها مەزن بوو. مەرەم ب وێ چەندێ؛ کرنا گونەهێ بوو، ئەوا ل دونیایێ سنوور و ل بن دونیایێ سۆز ب سزای ژ بۆ هاتییە دانان، مینا پەیداکرنا هەڤپشکان ژ بۆ خودای یان کوشتنا کەسەکی بێگونەهـ یان هێلانا نڤێژان و گونەهێن دن یێن مەزن.

ل وی دەمی هەڤدژی پەیدابوو، ل دەما ئەلحەسەنێ ئەلبەصری پرسی؛ ئەرێ بکەرێ گونەهێن مەزن باوەردارە یان گاورە؟ هەر وی بەرسڤ ژی دا، کو ئەو ژ باوەردارێن گونەهکارە. واصل ل دژی گۆتنا وی دەرکەت، کو بکەرێ گونەها مەزن ل جهەکییە د ناڤبەرا هەردو جهان دا، ئەو نە باوەردارە و نە گونەهکارە. پاشی جڤاتا ئەلحەسەن ئەلبەصری هێلا. ئەلحەسەنی گۆت: «مە واصل دەرکر یان ڤەدەرکر». پاشی ئەو و هەڤالێن وی ب موعتەزیلە ب ناڤکرن. بەلێ موعتەزیلان ب خوە، خوە ب ناڤێ «خودانێن دادوەری و یەکتایی» ب ناڤ دکرن. 

واصلێ کوڕێ عەتای بۆ خوە جڤاتەکا خوەسەر ل مزگەفتێ چێکر و رێبازا خوە یا هزری ل سەر پێشخستنا هشی ل سەر ڤەگوهاستنێ د باتەتێن ئۆلی دا، تێدا ددا خواندن، گەرچی ئەلحەسەنی و جەماوەری ڤەگوهاستن ب پێش هشی دئێخست.

ئەڤە دەستپێکا ئێکەمینا خواندنگەها هشی یا ئیسلامی بوو، گەلەک نەبۆری، وان رۆلەکێ مەزن د ژیانا هزری و باوەردارییێ دا ل ناڤ جڤاکێ ئیسلامی گێڕا. ئەو ل پشت وێ چەندێ بوون، ئەو گرفتا ب ناڤێ ئافراندنا قورئانێ، ئەوا د سەردەمێ مەئموونی دا دەستپێکری. ب گۆرەی وێ، موعتەزیلە دبینن، کو قورئان گۆتنا خودایە و ژ ئافراندیێن خودایە، ئانکو ئەو پەیداکرییە و نە پشکەک کەڤنارا ژ خودایە. هەر چەندە ئەشعەری و یێن دی دبینن، گۆتنا خودای ب ساخلەتێن خودایە، ل دەمەکی موعتەزیلە دبینن، گۆتنا خودای ساخلەتێ کریارا خودایە، ئانکو خودای گۆتن ئافراند، ئانکو پەیداکر.

یا خویایە، کو دەولەتا ئەمەوی هەولدان، دینی و باوەریێن وی، هەتا د شیاندایە بۆ بەرژەوەندێن خوە ب کار بینیت، تا وی رادەی؛ وان هایداری دویڤەلانکێن خوە ژ زانایان کرن، فەتوایێن سەرنجراکێش دەر بکن، پشتبەستن ب فەرموودێن چێکری دکرن، دا خزمەتا مەرەمێن وان یێن رامیاری بکن، مینا:

{خەلیفاتی پشتی من سیهـ سالن و پاشی مەلکن}.

{گوهدارییا دەستهەلاتدارێ خوە بکە، گەر تە بقوتیت و مالێ تە ژی ببت}.

{ل بەر سەردارێ خوە رانەبن، گەر دادوەریکر سوپاس ژ بۆ وان و ئەگەر ستەمکاری کرن بۆ وان گونەهە و دڤێت هوون بێهنفرەهـ بن، ئەو تاقیکرنەکە ژ نک خودێ، یێ وی ڤیا تووش دکەتێ، دڤێت هوون ب بێهنفرەهی و ئارامی وەرگرن، نەکو ب تۆرەبوونێ}.

هەر وەسا ئەو تێگەهاندن، کو باوەرییا نەچاری و گیرۆکرن (الجبر والارجاء) د ناڤ خەلکی دا بەلاڤ بکن و تا رادەکی مەزن دینی د بەرژەوەندا ئەمەوییان دا سیاسی بکن، ئەڤە ئەوە یا دەستهەلاتدارێن عەرەب ژ وی دەمی هەتا نها ل سەر دچن، کو باوەرییا یەکەم (الجبر)، ئەو دکاریت گونەهێن مرۆڤینی یێن دەولەتا ئەمەوی کرین بەهانە بکت. باوەرییا دووەم (الارجاء) ئەو دکاریت رێکا بەرهنگاریێ بگرت و بەرهنگاران گاور بکت.

موعتەزیلە گرووپەک سیاسی یێ دینییە، رەوشا وان مینا یا خەوارجانە، ژ ناڤ کاڤلێن بیڤەلەرزا دژوارا سیاسی یا ئەمەوییان پەیداکری، دەرکەتن. ژ ئەنجامێ دوبەرەکییا د ناڤ رەوتێ (پشتەڤانێن دادوەری و یەکتایی) دا پەیدابووی هاتن -ئەڤی رەوتی ب بەرهنگارییا هزری و سیاسی یا دەولەتا ئەمەوی دەستپێکرن- ئەڤ رەوتە رەوتێ بژارەیا رەوشەنبیر بوو، ئەوێ مەزنە دیرۆکنڤیس و نڤیسەرێن سەرپێهاتیێ و ڤەگێڕ و دادوەر و یێن دن پەیداکرین، پاشی بەرەڤ رەوتەکی سیاسی یێ رەهەند دیار هاتە گوهاڕتن. هەر وەسا (راگەهاندنا شۆرەشێ ل دژی دەستهەلاتداریێ و بەرهنگارییا گەندەلییا رامیاری و دارایی و رێڤەبەری) د ناڤ گۆتارا وان یا رامیاری دا بوون.

هەر چەند ئەلحەسەن ئەلبەصری فەیلەسۆفێ سیاسی و بیردۆزێ شۆرەشێ یێ رەوتێ شۆرەشکەران بوو، ئەو بوو دیرۆکا رامیاری یا عەرەبی (پەیرەوێ سەرهلدانا شۆرەشێ) دانایی. کو دێ کەنگی بت؟ دێ ل کیرێ بت؟ دێ چاوا بت؟ دێ ل سەر کێ بت؟ کی دێ پێ رابت؟

(ئەهل ئەلعەدل وەلتەوحید) پشتەڤانێن دادوەری و یەکتاییێ، رەوتەکی هزری یێ خوەروو بوو، پتر ژ وێ؛ کو رەوتەکی شۆرەشگەرێ پراکتیکی بت – یا دیارە ئەمەوییان هزرەک دڤییا پەیوەندییا وێ ب کۆلانا رامیاریڤە نەبت، مینا پەیکەڤێن ئەلبەصری بن.

ئەها ل ڤێرێ دوبەرەکی د ناڤ رەوتی دا پەیدا بوو، سەرکێشێن رامیاری و شۆرەشگەر ژ ناڤ وان دەرکەتن و پشکداری د شۆرەشان دا کرن، کو پترییا وان سەرنەکەتن، ژ وان عەبدولرەحمانێ کوڕێ ئەشعەسی و یێن دی- هەر وەسا سەردارێن رامیاری و هزری، مینا ئیلانێ دیمەشقی و واصلێ کوڕێ عەتای ژ ناڤ وان دەرکەتن، ئەوان رەوتێ موعتەزیلە دامەزراند، ئەو رەوتێ ئاراستەکا رامیارییا هزری یا نوو د ناڤ ئیسلامێ دا پەیداکری. وان بۆ دەمەک درێژ کارتێکرنەکا مەزن ل سەر رەوشەنبیرییا ئیسلامی پەیداکر، ئالییەکێ هزری- ئۆلی یێ کاریگەر د ناڤ هزرا موعتەزیلان دا هەبوو. ئەو د هەر پێنج بنەمایێن وانێن هزری دا خویا دبت.

 

باوەری و هزر:

موعتەزیلان ب هزرەکێ یان باوەرییەکێ دەستپێکر، پشتی هینگێ هەڤڕکی د ناڤبەرا وان دا خورت بوو، پاشی ل سنوورێ وێ چەندێ نەراوەستییا، بەلێ ژ وێ چەندێ دەرباز بوو، داکو سیستەمەک ژ باوەری و هزران پەیدا بکەت، ل دەستپێکێ هەر پێنج بنەمایێن ناڤدار، یێن گەر باوەر ب وان نەبیت نابیتە موعتەزیل، کو ئەم دێ ل وان بنەمایان و هندەکێن دی ڤەگەڕین، دێ ژ هەر پێنج بنەمایان دەستپێکین.

1- یەکتایی: مەرەما وان پێ چەسپاندنا یەکتاییا خودایە و نەرێکرنا وەکهەڤیێ یە بۆ وی، ل بن ڤێ بۆچوونێ نەرێکرنا چێکرنا ساخلەتانە ژ بۆ خودایی، ئەو خودای سالۆخ ناکن، ئەو دبێژن: نە ب گەوهەرە، نە درێژە، نە فرەهە، نە ب رەنگە، نە تامە، نە ب بێهنە، نە سارە و نە گەرمە.. تاد، هەر وەسا ساخلەتێن چەسپایی مینا زانین و شیانێ ژ خودایی دوور دکن، ب بەهانەیا، کو چەسپاندنا وان چەسپاندنا کەڤنارییا وانە، چەسپاندنا کەڤنارییا وان چەسپاندنا کەڤنارییەکا دییە ژ بلی خودای، وان دگۆت: گەر ساخلەتان پشکدارییا وی د کەڤنارییێ دا کر، کو ژ بۆ وی ب تنێ دبیت، دێ پشکدارییا وی د خودایی دا کەن، ل نک وان یەکتایی نەرێکرنا ساخلەتانە.

2- دادوەری: مەرەما وان پیڤەرێ بڕیارێن خوداینە ل دویڤ پێدڤییا هۆشی و هشداری، ب گۆرەی ڤێ، هند بابەت نەرێ دکرن و هنێن دی دکرن ئەرک، مینا وان نەرێ دکرن خودا چێکەرێ رەفتارێن بەندەیێن خوە بیت، گۆتن: مرۆڤ چێکەرێن کریارێن خوەیە، چ باش بن یان خراب، ئەبوو موحەمەدێ کوڕێ حەزمی دبێژیت: «موعتەزیلان دگۆتن: ضرارێ کوڕێ عەبدوللای ئەلغەتفانێ ئەلکووفی و ئەوێن د گەل بۆچوونا وی پەسند دکن، مینا حفص ئەلفرد و کەلثوم و هەڤالێن وی، کو کریارێن مرۆڤی؛ ژ لڤین و راوەستیانا وی، گۆتن و کریارێن وی، رابوون و روینشتنا وی نە خودایی دروستکرینە». ئەگەر وابیت ل سەر خوداییە بۆ بەنییێن خوە چارەسەر بکەت. شەهرستانی دبێژت: «ل سەر وێ ل هەڤهاتنە -ئانکو موعتەزیلە- کو خودا ژ بلی چارەکرن و باشییێ ناکەت، ب گۆرەیی هشی پێدڤییە چارەیا بەرژەوەندییێن بەندەیا بکەت، یا چاکتر و جوانتر ئەوە. د پێدڤیبوونێ دا ل نک وان جودایی چێبوو و ئەڤە ب دروستی بناڤکرن». هەر وەسا گۆتن؛ کو هش د باشی و خرابیێ دا سەر بخوەیە، ئەوا هش باش دکت باشە و ئەوا کرێت دکت کرێتە، خەلات ژ بۆ وێ کریارێیە یا هش باش دکت و سزا ژ بۆ کریارا ب هشێ کرێتە.

3- جهەک د ناڤبەرا دو جهان دا: ئەڤ بنیاتە سزایێ فاسقی ل دنیایێ ل نک موعتەزیلان زەلال دکت، ئەو بابەتە، یێ واصلێ کوڕێ عەتای د گەل ئەلحەسەنێ ئەلبەصری ل هەڤنەکری. ژ بەر کو موعتەزیلە هزر دکن، کو ب چو رەنگان فاسق ل دونیایێ ب باوەردار ناهێتە هژمارتن و ب گاور ژی ناهێتە هژمارتن، ئەو پلەیەکە د ناڤبەرا ڤان هەردو پلەیان دا، ئەگەر تۆبەکر ڤەدگەڕیتە باوەرییا خوە و ئەگەر تا مرنێ ل سەر کریارا خوەی بەردەوام بوو، دێ ژ بێباوەران هێتە هژمارتن و هەتا هەتایێ د دۆژەهێ دا بت.

4- سۆز و ژڤانێ سزادانێ: «مەرەم پێ ب جهئینانا سۆزێ یە ل جیهانا دی ل سەر خودانگونەهێن مەزن و خودا بەرەڤانییێ ژ بۆ وان پەسند ناکت، کەسەک ژ وان ژ ئاگری دەرباز نابت، ئەو گاورن و ژ باوەرداران نینن و هەتا هەتایێ دێ د ئاگری دا بن. شەهرستانی دبێژت: ئەو -ئانکو موعتەزیلە- ل سەر وێ ل هەڤهاتنە، هەکو باوەردار ل سەر ملکەچی و تۆبێ ژ دونیایێ بار دکت، ژ هەژی خەلات و گەرەوکرنێ یە، ئەگەر بێ تۆبەکرن ژ گونەهێن مەزن و ل کرنا وان بەردەوام بوو، دێ هەتا هەتایێ د ئاگری دابیت، بەلێ دێ سزایێ وی ژ گاوران سڤکتر بیت، ئەڤا هەنێ ب سۆز و ژڤانێ سزادانێ هاتییە ب ناڤکرن.

5- فەرمان ب چاکییێ و دوورکەتن ژ نەپاکییێ: ئەڤ بنەمایە هەلویستێ موعتەزیلان ژ خودانێن گونەهێن گرانە، چ دەستهەلاتدار بن یان ژێردەست بن زەلال دکت، ئیمامێ ئەشعەری د مەقالات دا گۆتییە: «هەموو موعتەزیلە ژ بلی الاصمعی هەڤرانە، پێدڤییە فەرمان ب باشییێ و رێگری ل نەپاکییێ ب گۆرەی شیانێ بیت، ب زمانی و دەستی و شیری بکن». ئەو جەنگا ل دژی رێبەری سەرداچووی تەنێ ژ بەر فسقا وان ئەرکە، ئەرکە ل دەما شیان هەبن ل دژی وان دەرکەڤن و سەرکەڤتنێ ب دەستڤەبینن و نەپاکیێ ژ ناڤ ببن.

ئەها ئەڤە هەرپێنج بنەمایێن موعتەزیلانن، یێن ئەو ل سەر ل هەڤهاتین، هندەک باوەریێن دی یێن موعتەزیلان هەنە، هن ژ وان ئەو ل سەر ل هەڤدهێن و هندەکان ل هەڤناهێن، ژ وان باوەریان:

٦- نەرێکرنا دیتنا خودایێ مەزن: تەڤایا موعتەزیلان ل سەر وێ باوەرێنە، کو خودا ب چاڤ ناهێتە دیتن، نە ل سەر دونیایێ و نە ل بن دونیایێ، گۆتنە چونکی چەسپاندنا دیتنێ چەسپاندنا ئاراستا خودایە و ئەو ژ ئاراستە و جهی یێ دوورە، گۆتنا خودایێ مەزن: (وجوه يومئذ ناضرة إلى ربها ناظرة) وەها شرۆڤەکرینە، کو چاڤەرێنە.

7- گۆتنا وان یا دبێژت قورئان ئافراندییە: گۆتینە، کو خودا ب زمانێ د دارێ دا د گەل مووسای ئاخڤییە.

8- ئەو بلندبوونا خودای و چوونا سەر کورسیێ رەد دکن: (الرحمن على العرش استوى) ب وەرگرتن شرۆڤە دکن.

9- ئەو بەرەڤانیکرنا پێخەمبەری: ژ بۆ گونەهکارێن مەزن ژ پەیکەڤێن خوە رەد دکن، ئیمامێ ئەشعەری د مەقالات دا گۆتییە: «ئەو ل سەر بەرەڤانیکرنا پێخەمبەری ژ هەڤجودا بوون، ئەرێ ئەو بۆ گونەهکارێن مەزنە؟ موعتەزیلان ئەو رەد دکر و گۆتن ئەو نەیا راستە».

10- ئەو کراماتێن وەلییان نەرێ دکن: وان دگۆتن ئەگەر ئەو هاتە چەسپاندن، دێ وەلی ژی مینا پێخەمبەران بن.

هزرا موعتەزیلان ل ئالیێ دینی و باوەری ب تنێ رانەوەستییا، بەلێ دەربازی ئالیێ رامیاری بوو- بنیاتێ پێنجی ژ بنەمایێن وان (فەرمان ب چاکییێ و بەرسینگگرتنا نەپاکییێ)، نە ب نەزانییا ئۆلی هشکباوەرییا کوورە بوو، مینا ئەڤرۆ د هندەک جڤاکێن عەرەبی و ئیسلامی دا دکن- کو ب کورتی فەرمان ب چاکییێ و بەرسینگگرتنا نەپاکییێ ئەوە، دارێ خوە هلگری و ل جادەیان بگەڕی، دا ل ژنکێن روویێ وان دیار و زەلامێن ل دەما نڤێژێ دکانێن خوە ناگرن بدەی و هێرشی دکانێن فرۆتنا ئالاڤێن جوانکاریێ و جلکێن مۆدێل بکەی و فرۆتنا کاسێت و فلمان قەدەخە دکن و جگارەکێشانێ حەرام دکن و تەکەزیێ ل سەر تراشینا سمبێلا و بەردانا ریها و کورتکرنا شەلوالی و رەفتارێن وەسا دکن.

ژ بەر کو فەرمان ب چاکییێ و بەرسینگگرتنا نەپاکییێ د هزرا موعتەزیلان دا، ل سەر ئالیێ رامیاری دئێوریت- ئەو بنیاتی هەری خورتێ تیۆرا وان یا رامیارییە د دەستهەلات و دەستهەلاتداری دا، ئەڤەیە یا ترس ل نک دەستهەلاتدارێن موسلمان چ سونە و چ شیعی پەیداکری – سونە و شیعان ب تنێ ب دلی و گازندان بەرهنگارییا ستەمکارییا دەستهەلاتدارێن خوە کرینە، (هەر چەندە گەلەک کێمە)، بەلێ موعتەزیلان بریار دان ب شیری بەرهنگارییا دەستهەلاتدارێ ستەمکار و ڤارێ ببن، ب گۆرەی گۆتنا قورئانێ (فَقَاتِلُوا الَّتِي تَبْغِي حَتَّى تَفِيءَ إِلَى أَمْرِ اللَّهِ).

 

رەوتێ هشدار؟

رێبازا ئنعیزالێ د سەر دوبەرەکییا خوە را ل سەر پێنج بنەمایێن ل سەر پێکهاتبوون لهەڤبوون، ل یێن دی هەڤدژ، ڤێ هەڤدژی یێ ئەو کرنە گەلەک تیپ و هەر تیپەک ژ وان بۆ دامەزرێنەرەکی د هاتە پالدان، ژ بەرنیاسترین ناڤدارێن وان: ئەلکندی، ئەبۆ عەلی ئەلجوبائی و کوڕێ وی ئیبراهیم، بەشرێ کوڕێ موعتەمری، قازی عەبدولجەبار، ئەلزەمەخشەری، ئەلعەلاف، ئەلنیزام، ئەلجاحز.

تیپێن موعتەزیلان

بەهرا پترێ تیپ ب هژمار و هزرێن خوە یێن بچویک دەستپێدکن، پاشی پرت دبن و ژ هەڤ جودا دبن، دبن تیپ تیپ و پارچە پارچە، ئەها رەوشا موعتەزیلان هۆسا بوو، وان ب تیپەکا ب تنێ یا خودان بابەتێن سنووردار دەستپێکر، پاشی تیپێن وان مشەبوون و گۆتنێن وان پڕبوون و چەق ژێ چوون، هەتا بوونە تیپ و پارتێن بێهژمار، دێ هەولدەین هندەک ژ وان تیپان ل بیرئینین، کورتیەکێ ل سەر ناساندنا وان و دامەزرینەرێ وێ گرووپێ پێشکێش کین، د گەل جوداهییا هندەک گۆتنێن وان ژ هەڤالێن وان یێن موعتەزیلە. ژ گرووپێن موعتەزیلان:

1- واصلییە: ئەو هەڤالێن ئەبی حوزەیفە واصلێ کوڕێ عەتایێ ئەلغەزالی بوون، ئەو شاگردێ ئەلحەسەنێ ئەلبەصری بوو، بۆ وی زانست و دەنگوباس دخواندن، پاشی سەرا بابەتێ گونەهکارێن مەزن ژ وی جودا بوو، گۆتنا واصلی ل سەر گونەهکارێ گونەها مەزن، ئەو ل دنیایێ د پلەیەکێ د ناڤبەرا دو پلەیاندایە.

2- ئەلهزیلییە: ئەو هەڤالێن ئەبی ئەلهزیلی حەمدانێ کوڕێ ئەلهزیلێ ئەلعەلافن، ئەو پیرێ موعتەزیلان و پێشەنگێ وانە. وی هزرا ئعتیزالێ ژ عوسمانێ کوڕێ خالدێ ئەلطەویل، ژ واصلێ کوڕێ عەتای وەرگرتییە، ژ گۆتنێن وی: کو لڤینا خەلکێ بەهشتێ و دۆژەهێ نامینت، ئەو بەرەڤ راوەستیانەک کپ و هەردەمی دچن، خوشی د وێ نەلڤییا خەلکێ بەهشتێ دا دجڤن و ژان د وێ نەلڤییا خەلکێ دۆژەهێ دا دجڤن.

3- ئەلنیزامییە: پەیکەڤێن ئیبراهیمێ کوڕێ یەسارێ کوڕێ هانی ئەلنیزامییەنە، ئەوی گۆتنێن فەیلەسۆفان دگۆتنێن موعتەزیلان هلکرن، ژ هەڤالێن خوە جودابوو ب گۆتنا خوە: خودایێ مەزن ب خودان شیان ناهێتە سالۆخدان ل سەر وێ، کو تشتەکی ل خەلکێ دۆژەهێ زێدە بکت، نە ژی ل سەر وێ، کو تشتەکی ژێ کێم بکت، هەر وەسا تشتەکی ژ خۆشییا خەلکێ بەهشتێ کێم ناکت و کەسەکی ژ خەلکێ بەهشتێ دەرناکت، ئەڤە نە دشیانا وی دایە، ئەو یێ نەچارە وێ بکت یا خودا دکت.

4- ئەلخابطییە و ئەلحەدەثییە: پەیکەڤێن ئەحمەدێ کوڕێ ئەلخابطی و هەر وەسا ئەلحەدەثییە پەیکەڤێن ئەلفەضلێ ئەلحەدەثینە، ئەو هەڤالێن ئەلنیزامی بوون و هایدارێن پەرتووکێن فەلسەفی بوون، ژ بێژە و گۆتنێن وان – ل هەڤکرنا نەسرانییان- کو مەسیح ل رۆژا رابوونێ خەلکی دادگەهـ دکت، هەر وەسا گۆتنا وان: ئەو نێڕینا د فەرمۆدان دا هاتی، مینا گۆتنا پێخەمبەر موحەممەدی (س): «هوین دێ د رۆژا رابوونێ دا خودایێ خوە مینا هەیڤا چاردێ بینن و ژ دیتنا وی تێر نابن». ئانکو ئەو ئێکەمین دیتنا هشێ ئێکەمینە، یێ ئەو ئێکەمین ئافرینەرە و ئەو هشێ ئەکتیڤە، ئەوێ وێنەیێ تشتێن هەیی ژ وی پەیدا دبن، ئەوە ل رۆژا رابوونێ دیار دبیت و پەردەیێ ژ ناڤبەرا خوە و وێنەیێن ژ وی پەیدابووی رادکت و وی مینا هەیڤا ل چاردێ دبینن، بەلێ پێدەرێ هشی «خودا»یە نابینن.

5- ئەلبوشرییە: پەیکەڤێن بوشرێ کوڕێ ئەلموعتەمەری ژ زانایێن موعتەزیلان بوو، ئەلزەهەبی دبێژت: «ئەو زیرەک و پسپۆر بوو، باوەری نەئینا. ژیێ وی درێژ بوو، ل وێ ڤەنەگەڕیا، وی ئەبی ئەلهزیلێ عەلاف ددیت و ئەو ب دوروی دهژمارت.» ژ گۆتنێن وی: «خودا دکارت ئازاردانا زارۆکان بکت و ئەگەر ئەو کر، ئانکو ئەو ستەمکارە».

6- ئەلمەردارییە: پەیکەڤێن عیسایێ کوڕێ صەبیحێ مەکنی، بابێ مووسای یێ ناڤدار ب مەردار، ب شێخێ موعتەزیلان دهێتە ب ناڤکرن، ژ گۆتنێن وی: کو خودا دکارت درەوێ و ستەمکاریێ بکت، ئەگەر هات و درەوکر و ستەمکاری کر، دێ خودایەک درەوین و ستەمکار بت، هەر وەسا دگۆت: خەلک دکارن وەک قورئانێ رەوان و لێکئینای و رەوانبێژ دروست کن. ئەوی زێدەرۆیی د ئافراندنا قورئانێ دا دکر و هەر کەسێ بەروڤاژی وی با گاور دکر. جارەکێ ئیبراهیمێ کوڕێ سندی پرس ل سەر هەمی خەلکێ ل سەر ئەردی ژێ کر؛ وی ئەو گاورکرن، ئیبراهیمی بەرسڤا وی دا و گۆتێ: ئەو بەهشتا فرەهییا وێ هندی ئەرد و ئاسمانایە، کەس ناچیتێ ژ بلی تە و سێ کەسێن باوەری ب تە ئینای، سەرێ خوە چەماند و بەرسڤ نەدا.

7- ئەلثەمامییە: هەڤالێن ثەمامەیێ کوڕێ ئەشرەسێ ئەلنەمیری نە، وی تێکهەلکرنا لاوازییا ئۆلی و دەستژێبەردانا رەوانێ دکر، ئەو ژ هەڤالێن خوە یێن موعتەزیلە جودا بوو، ژ وان گۆتنا وی: کو گاور و هەڤپشکدروستکەر و مەجۆسی و یەهۆدی و نەصاری و زەندیق و دەهری، ل رۆژا رابوونێ، ئەو دێ بنە ئاخ، هەر ئەو ل سەر کەوال و فرەندە و زارۆکان ژی دگۆت.

8- ئەلهیشامییە: پەیکەڤێن هیشامێ کوڕێ عەمرۆیێ ئەلفۆطی نە، ئەوان زێدەرۆییەک د نەرێکرنا قەدەرێ دا دکر، وی پالدانا دەرکرنا کریارێن زێدەتر ژ خودای دویر دکرن و هەتا، کو ل سەر هاتبیتە گۆتن ژی، ژ وان گۆتنا وی: خودا ل هەڤکرنێ د ناڤبەرا دلێن باوەرداران دا پەیدا ناکت، بەلێ ئەو ب حەزکرنا خوە ل هەڤکرنێ د ناڤبەرا خوە دا پەیدا دکن، د ئایەتێ دا هاتییە: {ما ألفت بين قلوبهم ولكن الله ألف بينهم}، هەر ژ وان گۆتنێن وی: خودا حەزکرنێ ل بەر باوەرداران شرین دکت و د دلێ وان دا ناخەملینیت، خودا دبێژت: «و حبب الیکم الایمان وزینە فی قلوبکم». هەر ژ گۆتنێن وی: کو بەهشت و دۆژەهـ نها نە دئافراندینە، هەر وەها دبێژت: پەیام پشکەک ژ کارییە و ئەو دێ بەردەوام بت هەتا دونیا هەیە.

رۆلێ موعتەزیلان یێ رامیاری و هشی یێ بلند بۆ مە خویا دبت، دەما ل سەر ئەردی و بن ئەردی کار دکرن و بۆ تیپێن خوە روویەکی رامیاریێ رێکخستنا نهێنی دیارکری – فەرمان ب چاکییێ رامیاری هژمارتی نەکو جڤاکی- هەر وەسا رێگریکرنا نەپاکییێ ژی ب رامیاری نەکو ب جڤاکی هژمارتی- هەر وەسا وان کارێ رامیاری ب ئەرکێ هەمی جڤاکی هژمارت، نەکو گرێدای ئەرکێن هندەک کەسێن تایبەتە- ژ بەر ڤێ وان کەسێن مەوالی (موسلمانێن نە عەرەب) ژی تەڤلی خەباتا خوە کرن، ئانکو خەباتا موعتەزیلان -مینا یا خەوارجان- بۆ هەمیان بوو، نەکو ژ بۆ عەرەبا ب تنێ، ئەو ل دژی دەولەتا ئەمەوییا شۆڤینی یا عەرەبی بوون، کو تنێ بۆ عەرەبان بوو، لەورا مەوالی د ناڤ موعتەزیلان دا ژ دیارترین قەهرەمانێن جەنگێ و پترییا وان زانا و پێشەنگ و چەلەنگ بوون. وان عەرەب ب چ تشتەکی ژ نە عەرەبان چێتر نەددیتن.

ئەڤە موعتەزیلەنە، گۆتن و مێرخاس و باوەری پەیداکرن، مە ب کورتی دیارکر، دا کو خواندەڤان رەوشا وێ تیپێ یا گەنگەشەکا دژوار د گەلەک قووناغان دا، د دیرۆکا ئیسلامێ دا پەیداکری بناسن. وێ رێسایێن ئۆلی ل هەمبەر یێن هشێ تەنگاڤکرن، کارتێکرنا وێ ل سەر رێسایان بهێز بوو. 

راوەستیانەک ل سەر موعتەزیلان

دبت هندەک هزر بکن، کو موعتەزیلە ب چوونەکا بێڤەگەر چوون و ناڤەگەرن، ئانکو هزرێن وانێن وێرەک هەبوونا خوە نەمایە و هەڤسەنگی د ناڤبەرا هش و ڤەگوهاستنێ دا ڤەگەریایە، ئەڤ جۆرێ هزرکرنێ یێ شاشە، ژ بەر کو کیشا موعتەزیلەیان هێشتا د ناڤ سینگێ مرۆڤان دا و د ناڤ نڤیساران دا هەیە و زێندییە، هێشتا گەلەک تیپ هەنە خوە ژ وان دبینن، هەتا د ناڤکرنان دا د جودا ژی بن، زێدەباری سەرکەفتنا گەلەک ژ نویخوازێن پەیرەوێن ڤەدەرییێ، ئەوێن هشی ب پێش ڤەگوهاستنێ دئێخن و هشی ل سەر دەقێن رێسایان دکنە دەستهەلاتدار، ئانکو ئعتیزال هەیە و د ناڤ هزر و باوەرییان دا مایە، بەلێ پا دژواری و توندییا وی نەمایە، ژ بەر کو بەردەوام ژ ئالیێ زانایێن سونیڤە هێرش ل سەر دهێنەکرن، ڤەمری دیار دبت. 

 

ئەرێ رەوایە ل دژی دەستهەلاتداری دەرکەڤن؟

بابەتێ گونەها مەزن ژ دەستپێکەکێ پێڤە نەبوو، ژ بۆ بەلاڤکرنا هزرکرنا هشداری د بابەتێن ئۆلی دا، ئەوا ژ وێ پەیدابووی ئەنجامێن جڤاکی و رامیاری بوون، ب ئەوێ چەندێ هەڤڕکییا د ناڤبەرا رێبازا هشی و شۆپپارێزان دا، یێن دبێژن ڤەگوهاستن ب پێش هشی دکەڤت، ژ رەهەندێن جڤاکی و رامیاری پێک دهێت، ناڤەندا وێ هەلویستێ ژ دەستهەلاتدارێ ستەمکار بوو، ئەرێ دبت ل دژی وی رابن یان ل بەرامبەری وی بێدەنگ بن و ملکەچی وی بن.

بۆچوونا واصلی و ئەوێن پشتی وی ژ سەردارێن موعتەزیلان ئەو بوو، ل دژی دەستهەلاتدارێ ستەمکار رابن، وی دەمی مەرەم پێ دەستهەلاتا ئەمەوییان بوو. بەلێ بۆچوونا ئەلحەسەنێ ئەلبەصری ئەو بوو، گوهداری و ملکەچییا دەستهەلاتداری یە، هندی دەستهەلاتدار یێ ستەمکار بت یان دەرکەتنا ژ رێسایێ (شریعەتی) دەرکەڤتبت، داکو فتنە پەیدا نەبت. بۆ زانین، ئەلحەسەنێ ئەلبەصری ددیت، کو دەستهەلاتا بەنی ئومەیا ستەمکارێن ڤارێبووینە، بەلێ ئەو ب هێزن و د شیانا بەرهنگاران دا نینە ل بەر سینگێ وان رابن و ئەو خوینرشتنا پەیدا دبت راوەستن.

 

گۆتارا رامیارییا هشی یا موعتەزیلان ب ڤان خالێن ل خوارێ کورت دبیت:

– دژدەرکەتنا رەگەزپەرستییا نەتەوەیا عەرەبی.

– دژدەرکەتنا خوەپەسندی و دفنبلندی یا نەتەوەپەرستی.

– داخوازکرنا ئێکەتییا ئیسلامی، نە ل سەر بنیاتێ نەتەوەیی یا رەگەزپەرستی، بەلێ ل سەر بنیاتێ شارستانییا بکێرهاتی و وەبەرهێنانا هشدارییا ئیسلامی، کو نیڤشکێ شارستانییا ئیسلامییە.

– دوورکەتن ژ چیڤانۆکان (غەیبیاتان) و هش (ئەقل) هیمێ هەمی بنەمایانە. 

– (ئابوور) بنیاتێ پێگەهشتنا مللەتانە – ژ بەر ڤێ چەندێ پترییا سەرکێشێن موعتەزیلان کارێ بازرگانی و پیشەکارییا دەستی دکرن- سەرکێشێ وان واصلێ کوڕێ عەتای کارێ چنینا هریێ دکر، موحەمەدێ کوڕێ سیرینی بازرگانێ پەڕۆکان بوو.

وان پشکداری د هەمی شۆرەشێن ل دژی ستەمکاری و زۆرداری و داگیرکرنا دەستهەلاتێ و گەندەلییا دارایی و رامیاری و رێڤەبەریێ دا کرن – ئەوان گۆتییە (نابیت موسلمان هەڤکارییا ئیمامێن ستەمکار و سەروەرێن دەهمەنپیس بکت و دڤێت دژی وان راوەستیت)- وان پشکداری د شۆرەشێن دژی دەستهەلاتێن ستەمکار دا کرن،  وان پشکداری د شۆرەشا کوڕێ ئەلئەشعەسی ل دژی حەجاجی دا کرن و پشکداری د شۆرەشا زەیدێ کوڕێ عەلی دژی هیشامێ کوڕێ عەبدولمەلکی و شۆرەشا موحەمەدێ کوڕێ حەسەنی دژی دەولەتا ئەمەوی و شۆرەشا ئیبراهیمێ کوڕێ حەسەنی دژی خەلیفێ عەباسی ئەلمەنصوری دا کرن.

ل ڤێرە دیار دبت، کو موعتەزیلە ژ دل و وژدانا خەلکێ سەردەمێ خوە بوون، چ د وارێ هزری و رێکخستنێ دا بت یان د کارێ رامیاری و هشیاری دا بت، ب کورتی دەمەک درێژ وان رۆلێ سەرکێشی یێ ل دژی هزرا ب عەرەبکرنا ئۆلی و ستەمکاری و چاڤبرسیبوونا دەستهەلاتدارێن عەرەب و موسلمان دیتییە. وان بەرەڤانی ژ ستەملێکرییان کرییە، پشتەڤانی ل هزرا ئازاد و هشی کرییە.

مینا کو موعتەزیلە ژ بن کورکێ (پشتەڤانێن دادوەری و یەکتابوونێ) دەرکەتن، هەر وەسا گەلەک تیپێن رامیاری و هزری ژ ناڤ کورکێ موعتەزیلان دەرکەتن، رەوتێن رامیاری یێن گرنگ د ناڤ جیهانا ئیسلامی دا پەیداکرن، د وی سەردەمی دا بزاڤەکا خەباتێ و هزری یا ئاستبلند بوو- د ناڤ دا گرووپا زەیدی پەیدا بوو، زەیدێ نەڤیێ حوسێنێ کوڕێ عەلی یێ کوڕێ ئەبی تالبی سەرکێشییا وان دکر، ئەو رەوتەکی شۆرەشگێڕ د ناڤ بنەمالێ دا دهێتە هژمارتن. ژ گرنگترینێن د ناڤ گۆتارا وان یا رامیاری دا، ئەوە یا ب (گرێبەستا شۆرەشگێری) هاتییە ب ناڤکرن، ژ گرنگترین خالێن وێ:

ئەرکێ مللەتییە ل دژی ستەمکاری و گەندەلییێ شۆرەشێ بکت. ئەو زەیدی یا گۆتی: (ئەوێ شووری دکێشیت ئەو ئیمامە).

نە بێدەنگبوون ل بەرامبەری خرابییا خرابکاری و ستەما ستەمکاری، نە ب گۆتنێ، بەلێ ب کریارێ، ئەو (زەیدێ کوڕێ عەلی) بوو یێ گۆتنا باپیرێ خوە پێخەمبەری دوبارەکری: (کێ دەستهەلاتدارەکی خرابکار دیت، تشتەک خودای حەرامکری حەلال بکت و سۆزا د گەل خودای بشکێنت و دژی رێبازا پێخەمبەری بیت و خرابی و دژمنکاریێ د گەل خەلکی بکت، دژ دەرنەکەڤت پێدڤییە خودا وی ببت ئاگری).

پشکداریکرنا ژن و مێرێن نە عەرەب د شۆرەشا رامیارییا خەلکی دا، هێزەک مەزن دا شۆرەشێ و ترسەک مەزن د ناڤ شۆپپارێزان دا دروستکر، نەمازە ئەو عەرەبێن ب ناڤێ دینی ستەمکاری دکرن و خوە چێتر ددیتن. ئێدی ل پترییا دەڤەران پاشدا چوون. خەلکێ نە عەرەب سامان و دەڤەرێن خوە پاراستن و ب عەرەبان نەدان.

ڤەگەریان بۆ رێبازا ئیسلامێ د پارڤەکرنا دنیایێ دا، کو شۆرەشا زەیدی ئالیێ وێ یێ ئابووری د گەل ئالیێ جڤاکی بوو. 

گرتنا ئۆردیێن دووردەستێن گرتییان، ئەوێن سرگوونی و زیندانێن ئۆپۆزسیۆنا رامیاری، مینا نها رەوشا وەلاتێن موسلمانان و وەلاتێن عەرەبی، کو گرتیگەهێن وان د جەرگێ بیابانێ دابوون.

ب ئاڤاکرنا رێکخستنا زەیدی ب ڤی رەنگی، جادەیا ئیسلامی ژ بەرێ پتر د بەرسینگگرتنا دەستهەلاتێ دا خورت بوون.

 

هەڤڕکییا گران

د گەل دەستپێکا چەرخێ چارێ یێ مشەختی، ئێدی جادەیا هزری د جیهانا ئیسلامی دا پتر بەرهەڤ بوو، کو پتر بزاڤێن رامیاری و هزری وەرگریت، پشتی سێ رەوتێن هزری د ناڤ دا پەیدا بوین و نێزیکی دوماهییا ئەرکێ خوە ببوون، پێدڤی ب تشتەکی نوو بوون، دا هزرا وان بلڤینت و خوینەک نوو د رەهێن وان بگەڕیت، رەوتێ سەلەفییان ئەوێ ب (اهل السنە و الجماعە) ناڤدار و پەیکەڤێن حەدیسێ ب سەرۆکاتییا ئەحمەدێ کوڕێ حەمبەلی، زانستێ زمانی و شرۆڤە و پیڤەر رەد کرین و دەرگەهێن ئیجتهادی گرتین، وەک بنیاتەک ژ بۆ ژیانێ خوە ب سەرڤەیا دەقان ڤە گرێدان، ب ڤێ ژیان بەرتەنگ بوو، د چارچووڤێ سەردەمێ پێخەمبەری دا هاتە گڤاشتن و هەر نووکرنەک رەدکرن و دەرگەهێ بۆچوونان (ئجتهادێ) هاتە گرتن و هزرکرن ژ کارکەت و مینا پەزێ ل بەر شڤانی خەلک بێ هزر و بێ بۆچوون کرن.

بەلێ رەوتێ دویێ یێ هەڤدژ، رەوتێ فەیلەسۆفان بوو، مینا کەندی و فارابی، یێن پەنداری یا هشداریێ کرینە بنیات و د گەل شۆپپارێزان کەتینە د هەڤڕکی و گەنگەشێ دا، وان شۆپپارێز ب کوژەکێن هشێ(ئەقلی) دهژمارتن و وان ژی فەیلەسۆف ب گاور و سەرداچووی دهژمارتن. ئەڤ رەوتێ فەیلەسۆفان ب چەپێ ئیسلامی دهێتە هژمارتن.

ل دەما موعتەزیلە وەک رەوتێ سەرەکی یێ سێیەم هاتی، بزاڤکرن د ناڤبەرا هشی و ڤەگوهاستنێ دا هەڤگونجانەکێ دروست بکن یان فەیلەسۆف و شۆپپارێزان ژ هەڤ نێزیک بکن – زانستێ زمانی پێشڤەبرن و ئالاڤێن راڤەکرن و شرۆڤەکرن و ڤەخواندنێ بکارئینان – ئەو د (ناڤنجی) بوون، بەلێ ئەبا ئەلحەسەنێ ئەلئەشعەری دیت، کو موعتەزیلان دەستپێکرن هش ب سەر ڤەگوهاستنێ خستن، ئالیێ تەرازیێ ب رەخێ موعتەزیلان دا خوار بوو، وی دیت موعتەزیلە د مفادارن، ئەلئەشعەری دیت موعتەزیلە دچنە پێش و ئێدی ئەو (گرووپا ناڤین) نینن، بەرەڤ چەپی دچن و ژ شۆپپارێزان دوور دکەڤن. شۆپپارێز هشکباوەر دبوون و موعتەزیلە ژی هەر ژ وان ب دوور دکەتن. ئەشعەری ب تمامی خودا ئالیێ شۆپپارێزان و ڤیا سنوورەکی ژ بۆ موعتەزیلان دانیت.

بەلێ هەر چاوا بت ئەشعەری ب رەوتەکێ ناڤین و نەرمتر ژ شۆپپارێزان دهێتە هژمارتن، هندەک دیرۆکزان ئەشعەریێ ب راسترەوێن ناڤین (نەرم) دهژمێرن، ئەو پتر بەرەڤ چەپی ڤە دچن، هەڤگونجانەکێ د ناڤبەرا هشدارییا موعتەزیلی و دەقپەرستییا شۆپپارێزی دا دکن. د ناڤ ڤێ گوهارتنا بزاڤا ئەشعەری دا ، ئێک ژ وان ئەبۆ حامدێ ئەلغەزالی بوو.

 

ڤەگەڕیان ژ موعتەزیلان

مە ل بەری نها نیشانپێکر، کو موعتەزیلە ژ ئێک ڤەبوون و بوونە تیپێن ب زۆری ل هەڤ بکن ژ بلی ڤان هەر پێنج بنەمایێن ناڤهاتی. پاشی د ناڤ وان دا هەبوون؛ ژ رێبازا ئعتیزالێ ڤەگەڕیان و ژ ناڤ وان دەرکەتن و دوژمنییا وان کرن، د گەل جوداهیێ چوونە د ناڤ کیشا(مەزهەبێ) سونە دا. ژ هەمییان بەرنیاستر ئەبۆ ئەلحەسەنێ ئەلئەشعەری بوو، ئەوێ ئەشعەری ل سەر رێبازا وی دهێنە هژمارتن.

ئەلئەشعەری ژ شاگردێن ئەبی عەلی ئەلجوبائی، شێخێ موعتەزیلان د سەردەمێ خوە دا (٢٣٥-٣٠٣ مشەختی) دهاتە هژمارتن. ئەلئەشعەری ئێک ژ گەنگەشەکەران بوو، خودان هشمەندییەکا خورت بوو، بەرسڤا گۆتنێن موعتەزیلان ددا، بەرسڤدانێن وی ناڤدەنگییەکا بەربەلاڤ د ناڤ جەماوەری دا هەبوو، بوو ئێک ژ رێبەرێن سونە و جەماعەتێن خودان پەیکەڤ.

 

ئەرێ گرووپێ موعتەزیلان یێ هزری هاتە سنووردارکرن؟

عەباسییان پشتەڤانییا موعتەزیلان کرن، دەما خیلافە ل پشتی بەنی ئومەییان کەتی دەستێ وان، د سەردەمێ مەئموونی دا بەهایێ وان بلند بوو، ل چاخێ ئارێشا ئافراندنا قورئانێ ئاوایەکی رامیاری وەرگرتی، دو ژ شێخێن موعتەزیلان ژ خەلیفە مەئموونی خواستن، کو گۆتنا ئافراندنا قورئانێ بکەتە باوەرییا فەرمییا دەولەتێ و هەرکەسێ دژی وێ بیت زیندان بکت، ئیشکەنجە بکت و نانبڕ بکت و بکوژت. مەئموونی ئەڤ رێکەگرت، ئەوا ب ناڤێ ئاریشا ئافراندنا قورئانێ هاتییە ناسین.

ژ بەرچاڤترینێن وان یێن ژ بەر هەلویستێ خوە تۆشی لێدان و زیندانێ بووین، ئیمام ئەحمەد بن حەنبەل بوویە. ئەڤێ بەرتەنگیێ ل سەردەمێ موعتەسم و ئەلواثقی بەردەوامکر و پاشی متەوەکل ل وان وەرگەڕیا و سنوورەک ژ بۆ دەستهەلاتا وان دانا.

هەر ژ وی دەمی رەوتێ وان یێ هزری سنووردار بوویە و بەرەڤ نەمانێ چوویە، هەتا پاشی ب رەنگەکی نۆرمال د سەردەمێن نوو دا خویابوویەڤە، ژ ناڤدارترین هزرمەندێن ب هزرڤانێن موعتەزیلەیان داخبار بووین: ریفاعە ئەلتەنتاوی، جەمالەدینێ ئەفغانی، موحەمەد عەبدە، موحەمەد رەشید رضا، عەبدولرەحمان ئەلکەواکبی و ئەحمەد ئەمین و یێن دینە.

ژ ناڤدارترین کەسانێن موعتەزیلە واصلێ کوڕێ عەتای، عەمرۆیێ کوڕێ عوبەیدی، ئیبراهیمێ نیزامی، هیشامێ کوڕێ عەمرۆیێ ئەلفۆطی، ئەلزەمەخشەری یێ خودانێ راڤەیا ئەلکەشاف، ئەلجاحظ و خەلیفە ئەلمەئموون، قازی عەبولجەبار و ئبن ئەبی ئەلحەدید بوون. موعتەزیلان تەکەزی ل سەر یەکتابوونێ دکر. تشتەک کێم ژ بەرمایێن سەردەمێ موعتەزیلان مایە، تشتەک ژ وان بەرهەمان ناهێتە زانین ژ بلی ئەوا د پەرتووکێن دن دا، هەڤدژێن وان وەک توینج و رەخنە نیشان پێکرین، هەتا شاندا ڤەکۆلەرێن مصری ل یەمەنێ گرنگترین پەرتووکا کیشا(مەزهەب)ێ ئیعتیزالێ «المغنی فی ابواب التوحید) یا قازی عەبدولجەباری دیتی، هەر وەسا وی پەرتووکا شرۆڤەیا هەر پێنج بنەمایان ژی هەیە. 

د سەردەمێ خیلافەتا عەباسی دا، تایبەت د سەردەمێ ئاریشا ئافراندنا قورئانێ دا، بزاڤا موعتەزیلان گەهشتە کومتی، ئەو قۆناغا چەوساندنا ئۆلی بوو، ئەوا خەلیفێ عەباسی مەئموونی پەیداکری، ل دەما زانایێن دینی سزا ددان، زیندان دکرن و هەتا هندەک دکوشتن، ئەوێن باوەری ب بۆچوونا ئعتیزالێ نەدئینان.

وەسا دهێتە هزرکرن ئێکەمین دیاربوونا موعتەزیلان ل بەصرا یا باشوورێ ئیراقێ بوویە، پاشی هزرێن وان ل پترییا هەرێمێن دەولەتا ئیسلامی، مینا خوراسان، ترمز، یەمەن، گزیرتا عەرەبی، کووفە و ئەرمەنستان و زێدەباری بەغدا بەلاڤ بوون. دیرۆکنڤیس ل سەر بەرەژەنگێن دیاربوونا کیشا موعتەزیلە ژ هەڤجودانە و دیتنا زانایان بەرەڤ دو ئەگەرێن سەرەکی؛ ئەگەرێ ئۆلی و ئەگەرێ رامیاری چوویە.

دیرۆکنڤیس نیشان ب وێ چەندێ دکن، کو ئیعتیزال ژ ئەگەرا جوداهییا بۆچوونێن مینا حوکمێ ل سەر بکەرێ گونەها مەزن پەیدا بوو. هەر وەسا ئەگەرا سەرەکی ئەو بوویە، دەولەتا عەباسی ژ بەر داگیرکرنێن ئیسلامی گەلەک بەرفرەهـ ببوو، ژ بەر ڤێ بەرفرەهبوونێ هزرێن فەلسەفا یوونانی د ناڤ رەوشەنبیران دا بەلاڤ بوون. د داوییا چەرخێ ئێکەمین دا، دەولەت بەرفرەهـ ببوو و مللەت و نەتەوێن جودا چوونە د ناڤ ئیسلامێ دا و د گەل خوە رەوشەنبیریێن جودا و فەلسەفی ئینان.

هندەک دن دبینن، ئەگەرێ پەیدابوونا ڤی گرووپی کاودانەک شارستانی یان دیرۆکی بوو؛ چونکی ئیسلام ل نێزیک دوماهییا چەرخێ ئێکەمین، گەلەک بەلاڤ بوو و گەلەک مللەت هاتنە د ناڤ ئیسلامێ دا و د گەل خوە رەوشەنبیری و فەلسەفە ئینان، هزرا دەقێ تیتالی تێرا هزر و هشێ موسلمابوویێن نوو نەدکر، عەرەبان ژی ب ناڤێ دینی خوە پیرۆز دکرن و ستەمکاری ل موسلمانێن نە عەرەب دکرن. ئەوا بکێر ڤێ رەوشا نوو دهات ئەڤ هزرا ئعتیزالێ بوو، ئەوا بوویە رێبازەک ژ گرنگترین رێبازێن گەنگەشێ و هزرکرنێ، ئەو ژ باشترین رێبازێن تژییە و گرێدای هشییە.

 

هەڤڕکییا د گەل مەنانییان

نیزامی بەرسڤ ل سەر تاری و رۆناهیێ ددان، پشتبەستن ل سەر وێ دکر، کو نابیت پاکی و نەپاکی ژ ئێک ژێدەر بن، وێ ل سەر وان پێدڤی کر بێژن ئەو نەگۆڕە، مرۆڤەک دبیت ل رەوشەکێ درەوێ بکت و ل رەوشەک دی راستیێ بێژت، ئەڤە وێ دیار دکت، کو بکەرەکی دو تشتێن جودا ژێ دەرکەڤن، نیزامی نموونە دئینان، تەکەز دکر پاکی و نەپاکی ژ ئێکی پەیدا دبن. نیزامی هەول ددا گۆتنا مەنانییان پووچ بکت، کو رۆناهی و تاری تێکهلن و جیهان ژ وان پێکهاتییە، ئەو د ناڤ خوە دا و د کارێن خوە دا جودا و هەڤدژن، ئەو بەرسڤا وان ددەت؛ ئەگەر ئەو هەڤدژن چاوا ئەو ب خوە تێکرەسبوون و تێکهەلبوون و ب هەڤگەهشتن، کو هێزەکا ژ وان خورتتر د سەر وان را نەبت، چو تشتەک نینە وان ب هەڤ بگەهینت و وان ژ کارێ وان راوەستینت، وەکی کارێ وان ژ هەڤ جودایە، ئەڤە ئانکو دڤێت هێزەک هەبت دو هەڤدژان ل سەر تشتەکی ب هەڤ بگەهینت. ئەڤە گرۆڤەیە، کو تشتان ئافرینەرەک هەیە و وان ملکەچی حەزکرنا خوە دکەت، حەز کت دێ ب هەڤ گەهینت و حەز کت دێ ژ هەڤ دوور کەت.

موعتەزیلە بەرجەستەبوون و گەوهەربوون و فرەهبوونێ ژ خودای نەرێ دکن، ئەو سالۆخێن ئەو ب بەرجەستەبوون ل جهەکی هەبت و لڤین هەبت و هاتن و چوون هەبت، هەر وەسا باسێ دەست و چاڤ و تشتێن دی دکن، رەد دکن. ئەبۆ ئەلحەسەن ئەلئەشعەری باوەرییا موعتەزیلان کورتکرییە، دبێژت، وان ل سەر خودێ گۆتییە: ئەو نە جەستەیە، نە هەپارەیە، نە تەرمە، نە وێنەیە، نە گۆشتە، نە خوینە، نە کەسە، نە گەوهەرە، نە پانییە، نە رەنگکەتییە، نە چێژە، نە بێهنە، نە بەرجەستەیە، نە تێهنخرابە، نە تەڕە، نە هشکە، نە درێژی هەیە، نە پانی هەیە، نە فرەهی هەیە و نە کویری هەیە، نە ب هەڤگەهشتن هەیە و نە ژ هەڤدوورکەتن هەیە، نە دلڤیت و نە رادوەستیت، پارچە نابت و چو پارچێن لاواز نینن، پەنج و ئالاڤ نینن، ئالیێن خراب نینن، جهەک ل دۆر وی نینە، ئەو نابهوژیتە د جهان دا، چاخ (زمان) ل وی نینە و ب ساخلەتێن ئافراندییان ناهێتە سالۆخدان، چو هنگام ب سەر وی دا ناهێن، چو کێمانی ل وی پەیدا نابن، هەر تشتەکی بهێتە هزرکرن گومانە و ل سەر نابن، ئەڤ چەندە ب هویری دیار دکت، موعتەزیلە ب هەر رەنگی بەرجەستەبوون و وەکاندنێ رەد دکن یان هەر رامانەکا بەرەڤ وێ رامانێ بچیت رەد دکن.

موعتەزیلە وەسا بەرسڤا یێن باسێ بەرجەستەبوونا خودای یان هەر رامانەکا بەرەڤ وێ دچیت ددن، چ هەڤدژێن ئیسلامێ بن یان هندەک توندهاژۆیێن سەر ب ئیسلامێڤە بن، موعتەزیلە بەرسڤا خوە ل سەر وێ ئاڤا دکن، کو راستییا جەستەی رامان ژێ ئەوە؛ ئەو هەبوویەکی لێکدایە ژ پێکهاتان، ئەو بەروڤاژی خودایە، ئەو وان سالۆخێن جەستە و گەوهەران ل سەر وی، سالۆخدانا خودای ب وان سالۆخان، ئەوێن بۆ جەستە و گەوهەران نەرێ دکن. سالۆخدانا خودای ب جەستە یان گەوهەر نابت؛ چونکی ئەو نە یا رەوایە، ئەگەر دڤێت وەسا بت، وی دەمی ژ ئالیەکی ڤە دڤێت ئەو هەبوویەک بت، ژ ئالیەک دی ڤە هەبوویەک نابیت ئەگەر پەیداکری نەبیت، گۆتنا دبێژت ئەو جەستەیە، رامان ئەوە ئەو هاتییە ئافراندن، خودا نەهاتییە ئافراندن، لێ بەلێ ئەو کەڤنار و بێ دوماهیکە، هەر هەیە. ئەگەر هات و د ساخلەتێن خودا هەڤمیناک بیت بەهرا خوە وەرگرتییە، ئەگەر هات خودا جەستە بیت، چو جەستەیێن دی مینا وی کەڤنار نینن، هەر وەسا ئەو نەرێ دکن وی فرەهی هەبیت؛ چونکی فرەهی ژی ساخلەتەک ژ ساخلەتێن جەستەیە، گەر ئەو جەستە بیت کەڤناری ژ وی ناگریت.

موعتەزیلان تەکەزی ل سەر نەرێکرنا بەرجەستەکرن و وەکاندنێ دکرن، راڤەکرنا ئایەتێن قورئانێ یێن ب سەرڤە باسێ بەرجەستەبوون و وەکاندنێ دکن دکرن، ئەوا هندەک کیشێن ئیسلامی دبێژن، ئەڤ ئایەتە گرێدای ساخلەتێن گەهاندنێنە، ئەڤێ ژ ئالیێ موعتەزیلانڤە شرۆڤەیێن دن هەنە، ئەوێن شاش تێگەهشتین ژ بەر ڤێ ئایەتێ بوویە: (الرحمن علی العرش استوی) ئستوا‌ د رامانێن مرۆڤی دا رابوون و راوەستیان و ل سەر روینشتنە، ئەڤە ساخلەتێن جەستەیانن، دڤێت خودای جەستە هەبت، دەما موعتەزیلە راڤەکرنا ئستوا‌ دکن، دبێژن رامانا وێ گرتن و ب سەردا زالبوونە، ئەو ڤێ ل سەر خودای پەسند ناکن، ژ بەر کو خودا خودانێ هەر تشتییە و چێکریێن وینە. 

ئەو ب چو رەنگان هەڤمیناکییا خودای پەسند ناکن و چو ئافراندیەکی وی وەکی وی نابینن و هەمی ساخلەتێن ل سەر ئافراندییان ل سەر خودای رەد دکن. ئەو دبێژن خودا ژ هەمی وەکاندن و بەرجەستەیان دوورە؛ {چو تشتەک وەکی وی نینە}. 

مفا ژ ڤان ژێدەران هاتییە وەرگرتن: 

 1- المعتزلة- ضحى الاسلام، بقلم الدكتور رضا العطار.

2- صراع (الحنابلة) مع (المعتزلة) في العصر العباسي. شاكر النابلسي.

3- صالح الأشمر من هم المعتزلة/ اكبر مدرسة .عقلانية في الاسلامز.

4- المعتزلە واصولهم الومسە وموقف اهل السنە منها، عواد بن عبدللە.

5- ویکیبیدیا.

6- التعریف بالمعتزلە، شێخ ا. د. عرفە فن طنطاوی.