د مژارا جلکێن كوردی دا پرانیا جۆرێن وان هاتینە تالانكرن و تاپۆكرن ل سەر ناڤێ مللەتێن دراوسێ و داگیركەر، بۆ نموونە د دیرۆكا كەڤن دا: بابلیيان، ئاشوورییان، ئەرمەنان، فارسان، عەرەبان، جۆرجیيان و توركان… هتد، چ ڕاستەوخۆ یان نە.

كارتێكرنا جلكێن كوردی ل سەر یێن بیانیان (فارس، عەرەب، ترك وەك نموونە):

هەرچەندە كورد ژ بەری زایینێ و پێدا ئێكەم بوون جلكێن خوە یێن تایبەت و نەتەوەیی هەبوون، ئەو جلك نموونەیێن پاراستنا لەشی بوون ژ سەرما و گەرماتییێ، گونجای بوون دگەل سروشتێ چیایێ كوردستانێ چ د كاری یان ب ڕێڤەبرنا ئەرك و ڕەفتارێن ژیانا ڕۆژانە دا، دیسان ڕوومەت و جوانی دبەخشی و پلە و پێگەهـێ سیاسی، جڤاكی و ئابوورییێ بكارهێنەران دیار دكر، لێ ژ بێ دەولەتی و بێ خودانیا كوردا ئەو جلك هاتنە دزین و تاپۆكرن ل سەر ناڤێ دوژمنێن كلاسیكییێن كوردان، پشتی هندەك گوهۆرینێن سڤك د وان جلكان دا كرین، و بزاڤەك سەركەفتی كرن ئەو جلك ببنە یێن نەتەوەیا وان، و ب فەند و فێلان ئاركۆلۆجست و دیرۆكنڤیس خاپاندن، لێ گرنگە بزانن:

1- د دیرۆكا كەڤن دا پرانییا ڕۆبە، دشداشە یان تەنۆرەك مللەتەكی دیزایین كری و ل بەر خوە كری، كۆپییا یێن كوردێن سۆمەری و بابلی بوو … هتد.

2- پرانییا شەلوار و شەل و شەپكەك مللەتەكی چێكری، بەرهەمێ هزر و دیزایینا یێن كوردێن میدییان بوون.

مللەتێن وەكی ئاشووری، ئەرمەنی، ڕۆمانی، جۆرجی و ئەلبانی… هتد، مفا ژ دیزاین و فۆرمێ جلكێن كوردی وەرگرتینە، ئەو ژی ژ ئەنجامێ چەند ئەگەرێن سیاسی، ئابووری و جڤاكی… هتد بوونە؛ چونكی ئەو جوداهیێن بچووكن و ناگەهنە وی ئاستێ ببنە ئەو جوداهیێن د ناڤبەرا دو نەتەوەیان دا، پاشی سەردەستێن جیهانێ ئنگلیزان د چەرخێن (17-20) دا گەلەك ژ دیرۆك و شوینەوارێن كوردان بۆ وان ڤەگەراندن و دێكیۆمێنت كرن.

ئەو ب خوە هەر گاڤەكا ناڤ و وێنەیەكێ ئاشووپی یان فیزیكییێ مرۆڤەك كورد دهێتە گۆتن و هزركرن، ئێكسەر وێنەیەك دهێتە پێشچاڤ پێكهاتییە ژ زەلامەك خودان زەند و باسك و سینگ پەحن و شەل و شەپكەكی ل بەر خوە دكت و شال یان شووتکەك بۆستەكی ل سەر و بن نافكێ دنخێمت، و سەربەستە (تاج و هاوشێوەیێن وێ، كوم، كولاڤ، شاشك و دەرسۆكەك) پترییا پرچا سەرێ وی دنخێمت، ژبلی چەند پارچەیێن دیترێن جلكان و جۆرێن چەكان، ئەڤەیە وێنەیێ كلاسیكییێ هەر كوردەكی و ل دنیایێ بەلاڤبووی، لێ ژ ئەنجامێ پیلان و خاپاندنێ، فارسان، عەرەبان و توركان جلكێن كوردی دزینە و كرینە كەلتۆرێ خوە، و كارتێكرنا جلكێن كوردی ل سەر مللەتێن دوورتر ژی هەبوویە، هەر چاوابت ئەو دزین و كارتێكرن ژ ئەنجامێ چەند ئەگەرەكان بوو، ژ وانا:

1- ئەگەرێن سیاسی

2- ئەگەرێن لەشکری

3- ئەگەرێن ئابووری

4- ئەگەرێن جوگرافی/سروشتی

5- ئەگەرێن جڤاكی

6- ئەگەرێن ڕەوشەنبیری و بیردانكا مللی

د ڤێ ڤەكۆلینێ دا دێ بەحسێ دزین و تاپۆكرنا وان جلكان كین یێن دوژمنێن كلاسیكێن كوردان كرین:

1 – فارس: فارسان پشكەك مەزن ژ دیرۆك، جوگرافیا، شارستانی، ڕەوشەنبیری و زمانێ كوردی ل سەر ناڤێ خوە تاپۆ كرینە، ئەو ژی ژ ئەنجامێ سەردەستی و پیلانێن وان دژی كوردێن میدی، لەوا ژی دێ بابەتێ خودانێن ڕەسەنێن جلكێن دەڤەرێن جوگرافیا كوردان و فارسان ئێكلا كین، دیرۆكنڤیسێ جیهانی هیرۆدۆت ب چاڤێ سەرێ خوە جلكێن فارس و میدییان ل شەڕێ یوونانێ دیتبوون، وەسا دیار كریە كو جلك و چەكێ وان وەكهەڤن، شەلوار و قەمیسێ ملدرێژێ فرەهـ، نە ب تەنێ دیرۆكنڤیسێ گریكی هیرۆدۆت (484-425 ب.ز) بەلكو دیرۆكنڤیسێ گریكی ئاكسینیفونس (435-354 ب.ز) دبێژت «ئەو جلك یێن میدیانن»، ڕاستە هندەك نیگار، نەخشەبەر و بەركۆلێن ل پایتەختێ ئەخمینییان (پێرسپولیس) وەسا دیار دكن، كو ئیلامی و فارس ل لایەكێ و میدی و هندەك مللەتێن دیتر (هەر كوردن) ل لایەكێ دیتر، نە خودانێن هەمان جلكن و ژێك جودانە، لێ ئیلامی ژی خوین كوردن و ب تەنێ جلكێن فارسان جودانە، میدی خودان ئمپراتۆری بوون، و مللەتێن دیتر وەك فارسان جلكێن وان دكرنێ داكو خوە ژ دوژمنان بپارێزن. 

ل گۆرەی ڤان بەلگەیان فارسان جلكێن كوردان دزینە:

ا- ل دووڤ دەقەكێ میخی، کو ل پایتەختا میدییان (هەمەدان: ئاكباتان) بوو، كورد ئێكەم بوون كارێ ڕستن و چنینا موییێن بزنان كرین بۆ بەرهەمئینان و بكارئینانا جلكان. 

ب- كورد و فارس پسمامێن ئەردی و خوینێ، لێ وەكی دیرۆكنڤیسێ ناڤدارێ ڕووسی دیاكۆنۆڤ ئاشكرا كری (فارسا هەموو كەلتۆرێ میدییان دزین و ل سەر ناڤێ خوە تاپۆ كرن)، بێ گۆمان ئێكەم تشت دزین جلێن كوردی بوون. 

پ-دیرۆكنڤیسێن گریكی وەسا دیار كرینە (د شەڕان دا شاهێ ئەخمینییان جلكێن میدییان دكرنێ…)، بەلكو ئەو چەندە دكر داكو دوژمنێن وی بترسن و لاواز ببن؛ چونكی سەهم و شەڕڤانییا كوردان پێگۆتی بوو، و پاشی ئەڤ تەكتیكا شەڕی چەند مللەتێن دیتر دژی دوژمنێن خوە كرن، ساسانییان دگۆتنە شەلوشەپكا( شاپك و سودرە)، و ل سەردەمێ وان ب شێوەیەكێ بەرفرەهـ دیار بوو.

ت- ئارتاب/ بانۆس ئێك ژ ئەفسەرێن هیراكی(ئەرمەنی)یە؛ هەلگرێ چەكێ شاهێ فارسان (داریۆشی) جلكێن میدی دكرنێ.

ئەو ب خوە ژی میدییان دەستدان چێكرنا جلێن كوردی ل ژێر باندۆرا سروشتێ كوردستانێ، و كارتێكرنا دینێ زەرەدەشتییان و ئاهەنگێن وان وەكو نەورۆزێ، و خودان ئمپراتۆری بوون و دەستهەلاتا وان دۆم كر، و گەلەك وێنێن وان جلكان هەنە ل سەر لبنێن تەقنێ، بەركۆل و نەخشەبەرا، ب تایبەتی جلكێن سەربازا و یێن شاهـ و میرێن وان كو دگۆتنێ (كەی)، ئەو جلك یێن سەردمێ هەخامەنشییان(ئەخمینییان) و ب تایبەتی كولاڤ هەمان كولاڤێن نها یێن كوردانن، هەر ژ سەردەمێن قاجارییان و صەفەوییان گوهۆرین ب سەردا هاتن، نڤیسەر و ڕۆژهەلاتناسێن ئوروپی ئەو وێنە نیگار كرینە و پاراستینە، و جلكێن موكرییان نێزیكی دیزاینا جلێن میدیانن، ئانكو نێزیكی هزار و پێنجسەد سالان ژ بەری زایینێ میدی ئێكەم مرۆڤ بوون شەلوار و شەلوشەپك دیزاین كرین و بكارئیناین، و زێدەباری ئێلەك، كولاڤ(وەك یێن بەختیارییێن نهایە)، و شویتك یا زەرەدەشتێ مەزن، ل وی سەردەمی كوردان دكرنێ ب تایبەت شویتكێن ئایینزانان سێ گرێ بوون ل گۆرەی پرەنسیبێن (هزرا باش، گۆتنا باش، كریارا باش)، هینگێ جلكێن كوردی شۆرش ب سەردا هات.. كەدخودا و خودان پلەیێن جڤاكی، سیاسی و ئایینی شەلوشەپك دكرنێ و یێن كێمتر ژ دیزاینێ دەرنەچوون، و هەر چاوا با شەلوار دكرنێ و پارچا سەری (شەپك) ب دیزاینا (فانێلە یان قەمیس یان تیشێرتێن نها) دكرنێ، هەتا د ئاشووپا خۆیانی و بیانییان دا فۆرمێ كوردی زەلامەك ب شەلوارە.

2 – عەرەب: جلكێن عەرەبان یێن بەرنیاس دشداشە و عەگال و كەفی نە، لێ كالێن كوردا ژ بەری وان ئەو سێ پارچە جلك بكارئیناینە، ل گۆرەی هندەك نەخش و نیگارێن ل سەر نەخشەبەر و لبنێن تەقنێ، سۆمەری ئێكەم بوون عەگال بكارئیناین، هەروەسا سۆمەری و گۆتی و… هتد ئێكەم بوون دشداشە بكارئیناین، پاشی د سەردەمێ هاتن و تێكەلییا عەرەبان و پاشی یا موسلماناند ا جلكێن كوردی د ژێدەر و پەرتووكێن وان دا هاتنە نڤیسین و بوونە دێكیۆمێنت بۆ ڤەكۆلەران و پێزانین ل دۆر ناڤێن هندەكان و بازارێن وان و جۆرێن کو كوردان دكرنە بەرخوە، نڤیسینە. كەلتۆرێ عەرەبان كەلتۆرەك گشتگیر بوو و تا ڕادەیەكێ خوەسەپین بوو و دەستهەلاتەك توند هەبوو، و د ئەنجام دا لبەركرنا جلكێن كوردی كێمتر بوو و هندەك هۆزێن كوردی ژی دشداشە و عەگال كرنە بەرخوە، و هەڤسینۆر بوون دگەل هۆزێن عەرەبان، و خۆرتی و زۆری ل سەر وان هۆزان سەپاندن كو بكاربینن وەكو جلكێن موسلمانان، و بەلكو ژی هندەك ژ وان هۆزان خوەبەخش و ژ سادەییێ حەز ژێكرن ژ پێخەمەت دینێ ئیسلامێ، و دەربارەی شاشكێ سۆمەرییان دگۆتنێ (یەشماگ) و هەتا ئیرۆ دناڤ عەرەبان دا هەمان ناڤێ كوردی هەلدگرت (شماغ)، عەمرێ شاشكا سۆمەرییان چار هزار سالە ب.ز، و د زمانێ سۆمەری دا (پۆشییا سەرێ مەزن)، و هەتا ئیرۆ مایە دناڤ دەولەتێن كەنداڤی دا لكارە.

3 – تورك: جلكێن توركا یێن كەڤن و دیرۆكی هەمی ژ چەرم و كەڤلێن گیانەوەران بوون، كو ژیانا وان ب تایبەتی ب هەسپان ڤە گرێدای بوو، و چەرم و كەڤل پتر گونجای بوون بۆ سووارێن هەسپان؛ چونكی نەددڕهان و نەدقەتیان، و ئەڤێن نها دكنە بەر خوە یێن كوردی نە، ب تایبەتی ئەوێن کو هۆزێن ئۆگۆزان، سەلجۆقییان و ئوسمانییان… هتد دكرنێ، و هێدی هێدی ئوسمانییان ئەو جلك پیرۆز كرن پشتی كرین جلكێن سولتانێ دینێ ئیسلامێ، هوسا ڕهـ و ڕیشالێن ڕەسەنێن جلكێن كوردی ڤەشارتن، بۆ زانین هەتا نها ژی هندەك ناڤێن جلكێن توركی هەر كوردی ماینە، وەكی خفتان و كمباز و… هتد، لێ ژ ئەنجامێ هزار سالێن كوشتن و تەپەسەركرنا مرۆڤێ كورد و نەهێلان و سەختەكرنا دیرۆك و زمان و پیرۆزییێن كوردان، دزینا تەرمێن سەركردەیێن كوردان و… هتد، چو شوینەوار و ڕهـ و ڕیشالێن كوردی بۆ جلكێن كوردی نەهێلان، و ل وێرێ ژی نەڕاوەستیان، بەلكو ڕهـەك نوو نیشاندان و بۆیاغەك توركی بسەردا ئینان.   

 

ڤەگەڕیانا خودانییا جلكێن ئێكەمینێن مرۆڤان بۆ كوردان:

پشتی دزین و تاپۆكرنا جلكێن كوردی ژ لایێ نەتەوەیێن دەوروبەرێن كوردان ڤە، و نڤیسینا دیرۆكەكا خاپینۆك، داگیركەرێن كوردستانێ ژی ب چەند ڕێكان جلكێن خوە ل سەر كوردان سەپاندن، دوژمنان سیاسەتێن پەیرەوكری دژی كوردان هاژۆتن و هەموو بزاڤ كرن جلێن كوردی بكنە هێمایێ پاشكەفتنێ و تایبەتمەندییێن مللەتەكێ بەربەر و هۆڤ، و گۆشەگیركرنا وان جلكان د ڕۆژێن نەورۆزێ دا، و ل پرانیا دەڤەرێن كوردستانێ هاتنە قەدەغەكرن، و بەردەوام لبەركرنا جلکێن كوردی سینۆردار بوو؛ چونكی داگیركەران پرۆژێ (دژەكورد) هەبوون و مللەتێ مە ژی بێ چارە و بێ دەستهەلات بوو. 

دگەل شۆرەش و سەرهلدانێن كوردان و دامەزراندنا میرگەهێن كوردی ئانكو ل سەردەمێ قەوارێن سیاسی، ئەو جلك بۆ خودانان هاتنە ڤەگەڕاندن، جلکێن كوردی گەلەك گەشە كرن، چ ژ لایێ ڕەنگان و ستایلان ڤە یان ژ لایێ زێدەبوونا بكارئینانێ ڤە، كو میرێن كوردان ب خوە دكرنێ، و پاشی ژی مللەتی هەست ب ئازادییێ دكر، ب هەبوونا میرەك كوردی جلکێن كوردی دكرنە بەرخوە، و پشتگەرم بوون ب وێ چەندێ، ئەڤجا ل سەر ئاستەك بەرفرەهـ جلکێن كوردی هاتنە بكارئینان، و ژ لایەكێ دی ڤە ل گەل هەر سەرهلدانەكێ جلکێن كوردی دهاتنە پێش، و ژبەری هینگێ د شۆرەشێن كوردی دا هەبوون، ب تایبەت ل دەڤەرێن ئازادكری یێن كوردستانێ و ب بەرفرەهی بكاردئینان. 

 

(زاخۆ) دێ بتە ناڤەندەكا جلکێن كوردی؟

ل گۆرەی سەربۆرا مرۆڤایەتییێ و تیۆرێن زانستێ سیاسەتێ پرانییا سەرهلدانان وەرچەرخانێن سیاسی، ئابووری، و كەلتۆرینە و… هتد، لەوما ژی سەرهلدانا 1991 ل باشوورێ كوردستانێ- هەرێما كوردستانێ، گوهۆرین ب سەر وان هەموو وارێن ژێگۆتی دا ئینات، جلک ژی ب بەرفرەهی دهاتنە دیتن و ب شانازی ڤە خەلكێ دكرنێ، و هەتا نها ژی ئەو ڕەوشە باشە و هەكەر كێماسییەك ل سەر ئاستێ ستوونی و پانی هەبت تشتەك نۆرمالە، ئەڤجا چ ل سەر ئاستێ چێكرنێ و داهێنانێ یان ژی ل سەر ئاستێ لبەركرنێ یان ژی ل سەر ئاستێ پاراستن و دێکیۆمێنتكرنێ.

هەرچەندە ژ لایێ داگیركەران ڤە شەڕەكێ نەهەڤسەنگ دژی جلکێن كوردی هاتییەكرن، لێ هەما هەر چو نەبت ئەو شەڕێ قرێژی ل دەڤەرا مە تام كریە شكەستنێ؛ چونكی گەلەك باژێرێن باشووری، مينا: سلێمانی، هەولێر، كەركووك، ئاكرێ، ئامێدیێ و زاخۆ و… هتد  جلكێن كوردی پاراستن و بوونە ستری د گەورییا داگیركەران دا، زاخۆ ژی مينا باژێرێن دیتر ناڤەندەكا جلکێن كوردی بوو، بۆچی دێ بتە ئەو (ناڤەندا پیرۆز)؟

1- سروشت و ژینگەها دەڤەرێ: هەبوونا( چیا، دەشت، زویر، نهال، گوند، ڕوو، ڕووبار و كانی) گونجایە بۆ هەل و مەرجێن ڤی كاری.

2- هەبوونا سامانێن گیانەوەری: ئەو گیانەوەرێن وەكی پەزی و بزنان، ب تایبەتی یێ چویر(كەژ) یێن هری، موی و كەڤلێن وان دئێنە بكارئینان ب مشەیی ل ڤێ دەڤەرێ هەنە.  

3- دابینكرنا خوارنا گیانەوەران: پەیداكرنا ئالف و ئالیكێ… هتد یێن وان گیانەوەران ل ڤێ دەڤەرێ ب ساناهی بوو، (بەرهەمێن چاندنێ ل دەشتا سندی و سلێڤانەیان).

4- کارسازی و دەستڕەنگینی: هۆستا و سەرهۆستا و هەتا ژنێن شارەزایێن كارێن جلکان ل ڤێ دەڤەرێ هەنە، و كار و كارگەهێن وان یێن دەستپێكی ل كوردستانێ ناڤدارن، لێ ژبەر چەند ئەگەرەكێن سیاسی، ئابووری و كەسۆكی ئەڤ کارسازی بەرفرەهتر نەبوویە و هەر سینۆردارە.

5- ژیانا دیرۆكی: خەلكێ دەڤەرێ ب كوردەواری ژیایە و كاركرییە؛ چونكی جهـوارێ دو میرگەهان بوویە، كو ب كوردەواری دژیان و نەبەرئاقلە ل ناڤا چیایێن باڤییا یان كەشانێ یان گەلیێ پساغا خەلك دشداشە و عەگال و سەنتۆر و پەنتۆرا بكنێ یان ل گۆڤەند و شاهیێن ژنئینانێ یێن حەڤت ڕۆژی جلکێن كوردی نەكنێ.

6- بارێ ئابووری: تەخا كەدخودا، تێر سامان، ئاغا و دەرەبەگ شانازی ب جلکێن كوردی دكرن و بەریكانا جلکێن جوان بوو دناڤبەرا سەر و ماقویل و ئاغایێن سندی، سلێڤانەی، گولی و كۆچەر و… هتد ژ هۆزێن ل زاخۆ دژین.

7- ڕەوشەنبیریا سیاسی: خەلكێ دەڤەرێ هەردەم د كۆز و چەپەرێ شۆرەش و ڕزگارییا وەلاتی دا بوون، و هێما و فۆرمێ سەرڤە سەرڤە یێن شۆرەشڤانان جلکێن كوردی بوون.

8- ڕەوشەنبیریا هونەری: سترانگۆتن، سەما و سەیران ل دەڤەرێ ڕهـ و ڕیشالێن خوە هەنە، هەموو ب جلکێن كوردی بوون.

9- جوگرافیا دەڤەرێ: هەر سێ پارچێن باكور، باشوور و ڕۆژئاڤا (و دەڤەرێن سۆرانیئاخێڤ) پێكڤە دگرێدان.   

10- پلەیا جڤاكی و سیاسی و هەڤڕكییا تەخان: نۆرمالە جلکێن تەخا كەدخودا، ئاغا و دەستهەلاتداران نە هەمان یێن كرمانجان بن.

11- بیردانكا مللی: د بیردانكا مللییا خەلكێ دەڤەرێ دا ئەو ڕێورەسمێن گێڕانا ئاهەنگێن دیرۆكی وەكی نەورۆزێ كۆپی بوویە و نەورۆز واتە جلکێن كوردی، و میدی و میتانی و… هتد ژ كالێن كوردان ل ڤێ دەڤەرێ ژیانە.  

چێدبت هێشتا هووركاری و ئەگەر هەبن لێ د هێلێن گشتی دا و د ڕێرەوا واتایێ دا، دێ چتە ل ژێر سیبەرا ئێك ژ خالێن ژێگۆتی دا و ل سەری ڕێزكری، و هندەك ژ وان خالان پشتی سەرهلدانا 1991 ل باشوورێ كوردستانێ، كو وەرچەرخانەكا هزری بوويە ڕەهەندێن نوو ب خوەڤە دیتن، بۆ نموونە جلکێن كوردی ل زاخۆ ب بەرفرەهی هاتە لبەركرن ژ لایێ وەلاتیان ڤە، و ل سەر ئاستێن ستوونی و پانی، ئەو بۆچوون و دیتنا دوژمنان مزگینیڤانی بۆ دكر، كو جلکێن كوردی یێن (ڕێگر و قەچاغ و گوندیانن ب تێگەهێ نەرێنی) ل زاخۆ هاتە بنئاخكرن، و ب شانازیڤە خەلكێ دكرنێ و خالەك ژ (كەلتۆرێ دژەكورد) ب سەر و ساناهى ژناڤبرن، و خالا زاخۆ بكتە ناڤەندەكا جلکێن كوردی، وەكو هەر باژێرەكێ دیترێ كوردستانێ هەكەر كار ل سەر بهێتە كرن، فەستیڤالا سالانەیا شەل و شەپكێن كوردییە كو تایبەتە ب جلكێن كوردی ڤه.

 

ئەنجام:

١- مرۆڤایەتی قەردارا كوردانە كو ژ (قۆناغا ڕووساتییێ ڤەگوهاستن قۆناغا داپۆشینێ- جلكان).

٢- كەڤنە كوردێن سۆمەری و زاگرۆسی دووماهی ب سەردەمێ ڕووساتییێ ئینان، دەما تەنوورە چێكرین، بەلێ پێخاس بوو.

٣- كوردێن میدی ب تایبەتی ل ئاهەنگێن ئێكێ یێن جەژنا نەورۆزێ دووماهی ب سەردەمێ تەنووران ئینان، دەما بۆ ئێكەمین جار شەلوار و شەل و شەپك داهێناین.

٤- جلکێن زەلام و ژنێن كوردان تا ڕادەیەك مەزن هەمان قالب بوو، لێ دوریار و ستایل جودا بوو، و تا نها ژی ژنێن كوردان ل هندەك دەڤەرێن كوردستانێ شەلوارا دكنێ، هەروەسا یێن ژنان ڕوومەتییا لەشی پتر دپاراست، و تێر ئكسسوار (قومچە، گولێن دەستكرد) بوو، دیسان ژبەركو كالێن كوردان ئێكەم بوون ڕنگ چێكرین و بكارئیناین، جلکێن ژنێن سۆمەریان ڕەنگین بوون.

٥- زاخۆ وەك گەلەك باژێرێن كوردستانێ دێ بتە ناڤەندەكا جلکێن كوردی؛ چونكی فەستیڤالا سالانەیا شەل و شەپكێن كوردی ل وێرییە.

 

 

تێبینی: ب دەهان پەرتووكێن دیرۆكی یێن وێنەیێن كوردان تێدا مە شرۆڤەكرینە، و خواندنەكا هزرییا دیرۆكی، سیاسی، ئابووری و جڤاكی و… هتد دایە وان وێنەیان، و دەرهاڤێژێ وان خواندنان پێزانینێن گرنگ بوون.

 

ژێدەر: 

 ا- ب عەرەبی:

1) دياكونوف: ميديا، ترجمة وهبية شوكت محمد، رام للطباعة والتوزيع، دمشق.

2) الدكتور جمال أحمد رشيد: ظهور الكورد في التاريخ، دار آراس للطباعة والنشر، أربيل، كوردستان العراق، الطبعة الأولى، 2003.

3) الازياء السومرية، مديرية الاثار العامة، بغداد-1967.

4) جمال نبز، المستضعفون الكورد وإخوانهم المسلمون، محاضرة علمية ألقيت يوم السبت المصادف 21 مايس في المؤتمر الاسلامي الثاني لحل القضية الكوردية، والذي عقد في Jugendgastehaus بمدينة كولونيا (كولن) بدعوة من الاتحاد الاسلامي الكوردستاني في ألمانيا، بمقدمة للبروفيسور الدكتور محمد صالح گابوري -1997، طبعة أليكترونية الثانية- لندن 2008.

5)  صلوات كولياموف، آريا القديمة وكوردستان الأبدية (الكرد من أقدم الشعوب)  pdf.

 

ب- تلفزیۆن:

6) تلفزيونا وار، دیدارا تایبەت دگەل دكتۆر زرار صەدیق، 1/3/2024.

 

ج- ژ ئەنترنێتێ:

7) https://nusinkurdi.com/post/

8) https://zaniary.com/blog/6262c9a98e8bb

9) https://www.sharpress.net/all-detail.aspx?Jimare=235516

10) https://kurdshop.net/ku/culture/3134

11)https://chawder.org/detailnews.aspx?jimare=36800&cor=2&related=2

12) https://news.kurdsat.tv/ckb/news/1/45279

13) https://jinhaagency.com/so/aprt/dg-31076

14)  https://www.medaratkurd.com/2017/06/24/1953

15)https://www.emaratalyoum.com/life/culture/2018-01-24-1.1064759

16)https://www.aljazeera.net/midan/intellect/sociology/2018/7/28