(کوندێ کۆرە یان بوما کۆرە/ ب فارسی: بوف کور) ڕۆمانەکا کورتە ژ لایێ نڤیسەرێ ئیرانی (سادق هیدایەت/١٩٠٣-١٩٥١)ی ڤە هاتیە نڤیسین. ئەڤ ڕۆمانە ئێكه‌مین بەرهەمێ پەخشانا چیرۆکی یا ئەدەبیاتا ئیرانی یە د سەدێ بیستێ زایینی دا و بەرهەمێ هەرە ناڤدارێ هیدایەتی یە. (کوندێ کۆرە) ل حەفتێ وەلاتان، ژ زمانێ فارسی بۆ سەر (٣٢) زمانێن زیندی یێن جیهانێ هاتیە وەرگێڕان کو (ئینگلیزی، فرەنسی، ئەلمانی، ئسپانی، سوێدی، کۆری، هنگاری، عبری، ئەرمەنی، عەرەبی، تورکی و کوردی) هندەک ژ وانن. سەبارەت یێن کوردی؛ جودا جودا ڤان وەرگێڕێن کورد ئەڤ پەرتووکە یا وەرگێڕایە سەر زمانێ کوردی: (توانا ئەمین: بۆ زاراڤێ سۆرانی)ی، (فەرشید شەریفی: بۆ زاراڤێ سۆرانی)، (ئامینە رەحیمی: بۆ زاراڤێ هەورامی)، (سادق سالح: بۆ زاراڤێ بەهدینی) و (مەنیجا ئەیوب: بۆ زاراڤێ بەهدینی).

د دیرۆکا وێژەیا هەڤچەرخا ئیرانێ دا، کێم پەرتووک هەنە کو هندی کوندێ کۆرە یا سادق هیدایەتی بووبنە جهێ گەنگەشەیێن کارتێکەر و نهێنی ئامێز. ڤێ ڕۆمانێ نە ب تنێ سنوورێن نوی بۆ پەخشانا فارسی ڤەکرن، بەلکی وێژەیا داستانی یا ئیرانێ ژی ئێخستە د ناڤ قادا مۆدێرنیزما جیهانی دا. کوندێ کۆرە جارا ئێکێ ل سالا 1937ێ ل بۆمبایا هندستانێ، ب تیراژەکا کێم و ب ڤێ ڕستەیێ (فرۆتن ل ئیرانێ قەدەغەیە) هاتە چاپکرن. ئەڤ پەرتووکە لەو ل ئیرانێ یا قەدەغەکری بوو؛ چونکی هندەک گرۆپان ئەو وەک بەرهەمەکێ (تێکدەر)، (خەمۆکیکەر) و تەنانەت (دژی ئایینی) ژی ل قەلەم دابوو، لێ هەرچەوابت، وان قەدەغەکرنان چ ژ حەزژێکرنا وێ ل دەف خواندەڤان و رەوشەنبیران کێم نەکر.

سادق هیدایەتی د بەرهەمێن خوە دا هەردەم مەیلا پویچباوەریێ(العدمیة) و مرن ئەندێشیێ(هزرکرن ل مرنێ) هەیە. ئەو د کوندێ کۆرە دا ب بکارئینانا وێنەیێن تاری، جهێن گرتی (ژۆر، گۆڕستان، کاڤلەخانی) و مرۆڤێن بێ روخسار، دیمەنەکێ تاری ژ ژیانێ وێنە دکەت. هندەک ڕەخنەگر دبێژن ئەڤ ڕۆمانە ڕەنگڤەدانا بارودۆخێ جڤاکییێ ئیرانێ ل سەردەمێ ڕزا شاهی بوو، سەردەمەک کو ئازادییێن سیاسی کێم بوون و ڕەوشەنبیر د تەنگاڤییا بێدەنگی و دابڕانێ دا بوون.

 

پێگەهێ پەرتووکێ

بەری هیدایەتی، ڕۆماننڤیسینا فارسی پتر د چارچووڤەیێ رەوشتی، دیرۆکنڤیسی یان چیرۆکێن مژویلاهیێ دا بوو. کوندێ کۆرە ئێكەم ڕۆمانا ئیرانی بوو کو ب پیڤەرێن ڕۆمانا مۆدێرنا ئەوروپی هاتە نڤیسین و تێدا (خوە، نەهشیاری و دەمێ شکەستی) کرنە تەوەرێن سەرەکییێن چیرۆکێ. ڤێ پەرتووکێ دەرگەهەک بۆ پەخشانا دەروونی و وێژەیا هەبوونگەراییێ(الوجودیة) ل ئیرانێ ڤەکر.

د دلێ کوندێ کۆرە دا خەمێن وەکو تنێبوونا مرۆڤی، پویچاتییا ژیانێ، مرن ئەندێشی و وەسوا‌سا ئەڤینێ و دۆخینسستیێ هەنە. هیدایەتی کەسایەتیێن خوە یێن سەرەکی (ژنا ئەسیری یان هەمان فریشتە، ژنکا دەهمەنپیس یان هەمان لەککاتە، پیرەمێرێ ڤەڕێلهای و ڤەگێڕێ چیرۆکێ) ب شێوەیەکێ سیمبۆلیک وێنە دکەت. ئەڤ کەسایەتییە ڕوویێن چەندلایەنێن هەڤدونە؛ هەروەکو کو ڤەگێڕێ چیرۆکێ بەردەوام د گەل خوە و سیبەرا ناخێ خوە د شەڕی دایە.

هیدایەتی د کوندێ کۆرە دا زمانەکێ سادە، کورت و د هەمان دەم دا تژی ژ خوازە(استعارە)، هێما و دوبارەکرنێ بکارئینایە. ئەو ب تەکنیکێن (لڤینا هۆشمەندییێ: Stream of consciouness) و (شکاندنا هێلا دەمی یا ڤەگێڕانێ) خواندەڤانی د ناڤبەرا خەوێ و هشیاریێ دا دهێلت. گەلەک ژ ڕەخنەگرێن ئەوروپی، ئەڤی شێوازی ب سوریالیزما فرەنسی هەڤبەر کریە، ب تایبەتی ئاندرێ برێتۆن، بابێ سوریالیزمێ، پەسنا ڕۆمانێ کریە و ئەو بریە ئاستێ بەرهەمێن هەرە مەزنێن وێژەیا جیهانێ.

 

ڕەخنە و شرۆڤەکرن

پتر ژ هەشتێ سالانە کوندێ کۆرە هێشتا ب نویاتی و سەرسوڕمان ڤە دهێتە خواندن. ئەڤ ڕۆمانە نە ب تنێ بەلگەیەکە ژ دەروونێ ئێشایێ نڤیسەرەکی، بەلکی نهێنییەکە بۆ تێگەهشتنا قەیرانا ناسنامێ، تنێبوونێ و بێ پەناهییا مرۆڤێ مۆدێرنێ ئیرانی. ژ بەر ڤێ چەندێ یە کو هێشتا دهێتە وەرگێڕان، ڕەخنە لێ دهێتە گرتن و د جڤاتێن وێژەیی یێن کوردستان، ئیران و جیهانێ دا دەست ب دەست دبت و ب دەهان سالانە یا بوویە جهێ گەنگەشەیان و هەر ئەڤ جۆراوجۆرییا تێگەهشتنان بوویە ئەگەر کو کوندێ کۆرە هەتا نوکە ژی ب زیندی بمینت، بۆ میناک: ژ لایێ دەروونشیكاری ڤە؛ ل سەر بنەمایێ تیۆرییێن فرۆیدی و یۆنگی (ژنا ئەسیری وەک هێمایێ دایکێ، دەهمەنپیس(لەککاتە) ژی وەک سیبەرا سەرکوتکرییا غەریزێ) دهێنە ل قەلەم دان.. ژ لایێ جڤاکی- سیاسی ڤە؛ ئەڤ چیرۆکە ڕەنگڤەدانا شکەستنا ڕەوشەنبیرێ ئیرانی و جڤاکەکێ ستەملێکرییە.. و ژ لایێ فەلسەفی- هەبوونگەراییێ ڤە؛ ئەڤ چیرۆکە نیشاندەرا دله‌ڕاوکێ، پویچاتی و بێ ڕامانییا هەبوونێ یە.

 

کورتییا چیرۆکێ

تمامییا ڕۆمانێ ژ گووشەنیگایا کەسێ ئێكێ ڤە دهێتە ڤەگێڕان و ژ دو پشکێن پیچەکێ ژێکجودا پێکدهێت. ئەڤ دو پشکە هندەک جاران ب ڕێکا لێکچوونێن (سالۆخدان و ئاماژەیان) پێکڤە دهێنە گرێدان.

کورتییا پشکا ئێکێ: پەرتووک ب ڤان ڕستەیێن ناڤدار دەستپێدکەت: «د ژیانێ دا برین هەنە کو وەکو گوڕییاتی(جذام)ێ  هێدی هێدی و ل قورنەتەکێ گیانی دخۆن و دادتراشن. ئەڤ ئێشە بۆ کەسێ ناهێنە گۆتن؛ چونکی ب گشتی خەلک وەسا فێربووینە کو ڤان ئێشێن نەباوەرکری وەک ڕویدان و پێشهاتێن دەگمەن و سەیر بژمێرن و هەگەر کەسەک بێژت یان بنڤیست ژی، خەلک ل دویڤ بیر و باوەرێن خوە یێن بەربەلاڤ هەول ددەن پێ بکەنە کەنی و تڕانا پێ بکەن؛ چونکی هێشتا مرۆڤی چارە و دەرمانەک بۆ نەدیتییە و ئێکانە دەرمانێ وێ خوە ژبیرڤەکرنە ب ڕێکا مەیڤەخوارنێ و ب کارئینانا کەرەستێن هۆشبەر؛ لێ مخابن کارتێکرنا ڤان جۆرە دەرمانان دەمکییە و ل شوینا ئارامکرنێ، پشتی دەمەکی، ئێشانێ زێدەتر لێدکەن.»

د ڤێ پشکێ دا، کەسێ ئێكێ – کو ئاکنجیێ خانیەکێیە ل دەرڤەی خەندەقێ ل باژێرێ ڕەی – بەحسێ ئێك ژ ڤان ئێشێن وەکو گوڕییاتییێ دکەت کو بۆ وی ب خوە چێبوویە. وی کارێ نیگارکێشیێ ل سەر قەلەمدانان هەلبژارتییە و ب شێوەیەکێ نهێنی هەردەم ئێک جۆرە نەخش ل سەر قەلەمدانان دکێشت کو ئەو ژی ئەڤەیە: کچەکا جلکڕەش گولەکا نیلوفەرا ئاڤی ددەتە پیرەمێرەکێ کو وەکو جۆکی یێن هندی ل سەر چۆکان و ل بن دارەکا کاژێ ڕوینشتییە و جۆکەکا ئاڤێ  د ناڤبەرا کچکێ و پیرەمێری دا دبۆرت.

چیرۆک ژ وێرێ دەستپێدکەت کو ڕۆژەکێ ڤەگێڕێ چیرۆکێ ژ دەرزا سەرەدەرگەهێ پشتخانیێ مالا خوە ڕا – کو قەت دەرزەکا وەسا ل وێرێ نەبوو ژی – وی دیمەنی دبینیت یێ کو هەردەم دکێشا و حێبەتیێ نێڕینێن (کچا ئەسیری) دبت و ژیانا وی ب شێوەیەکێ ترسناک دهێتە گوهۆڕین، تا کو ئێڤاریەکا درەنگ کچکێ دبینت کو ل بەر دەرێ مالا وی یا ڕوینشتی. پشتی دەمەکێ، کچک د نڤینێن ڤەگێڕی دا ب شێوەیەکێ نهێنی گیانێ خوە ژ دەست ددەت. ڤەگێڕ وێنێ چاڤێن کچێ دکێشت دا هەر چ نەبت بۆ وی بۆ هەتاهەتایێ نەمر بمینت! پاشی کچا ئەسیری پرت پرت دکەت و دکەتە د چانتەکێ دا و دبەتە گۆڕستانێ و…