ژینگەهـپارێزی  Ecology ئەو زانستە یێ کو ل سەر تەڤایا پێکهاتەیێن ژینگە‌هێ لێکۆلێنان دکەت ل گەل دیاریکرنا کار و چالاکییێن مرۆڤی لد ڤی بیاڤی دا.

ژ بەر گرنگییا ژینگەهێ و پاراستنا وێ، بۆ ڤێ هەژمارێ، مە پەرتووکەکا کوردی کو ل سەر ژینگەهێ یە هەلبژارتییە داکو ببیتە مژارا گۆشەیا (کورت و کرمانج).

پەرتووک ل ژێڕ ناڤێ « بارزان و کەلتۆرسازی یا ژینواری» یە نڤیسەر فاخر عەلی عارف ڤە هاتییە نڤیسین و بەرهەڤکرن کو ژ ١٦٢ بەرپەڕان پێک دهێت و ل سالا ٢٠٢٣ێ هاتییە چاپکرن.

پەرتووک تەکەزیێ ل سەر ئێک ژ جوانترین و دەگمەنترین دیاردەیێن جڤاکی و فەرهەنگی ل کوردستانێ دکەت، ئەو ژی «چاندا پاراستنا ژینگەهێ یە ل دەڤەرا بارزان». پەرتووک نە ب تنێ ڤەگێڕانەکا دیرۆکی یە، بەلکو کۆمەکا تیۆری و پراکتیزەیان ل خۆ دگریت سەبارەت کا چاوا مرۆڤ دشێت ل گەل سروشتی د ناڤ تەباییەکا تەمام دا بژیت.

ل خوارێ دێ خواندنەکا تێروتەسەل بۆ ڤێ پەرتووکێ، ل گەل تەکەزیێ ل سەر پشکێن دویێ و سێ یێ یێ پەرتووکێ پێشکێش کەین:

بەراهی: ژینگەهـ وەک ناسنامە

پەرتووک ب گشتی بزاڤێ دکەت ڤێ پرسێ بەرسڤ بدەت: چاوا بارزان بوویە نموونەیەکا جیهانی بۆ ژینگەهپارێزیێ بەریا کو چەمکێن مودێرن یێن ژینگەهێ ل جیهانێ بەلاڤ ببن؟ نڤیسەر د پشکا ئێکێ دا ب کورتی باس ل تێکهەلییا ئۆل و فەلسەفێ ل گەل سروشتی دکەت، بەلێ گرانی و سەنگا سەرەکی یا پەرتووکێ د پشکێن دویێ و سێ یێ دا دیار دکەت کو تێدا دەڤەرا بارزان وەک «تاقیگەهەکا سروشتی» و «سیستەمەکێ یاسایی یێ جڤاکی» دهێتە ناساندن.

پشکا دویێ: دەڤەرا بارزان؛ جۆگرافیا و هەماهەنگییا ل گەل سروشتی

د ڤی پشکێ دا، نڤیسەرێ پەرتووکێ ب هویری باس ل تایبەتمەندیێن جۆگرافی و ژینگەهی یێن دەڤەرا بارزان دکەت. ل ڤێرە «ژینوار» Environment  ب تنێ وەک ئاخ و چیا ناهێتە دیتن، بەلکو وەک پشکەک ژ جەستە و گیانێ مروڤێ بارزانی دهێتە وێنەکرن کو د ڤان دو خالان دا خۆیا دبیت:

1 – جۆگرافیا وەک پارێزەر:

فاخر عەلی عارف دیار دکەت کو چیا و رویبارێن بارزان (وەک زێیێ مەزن) نە ب تنێ سنۆرێن سروشتی نە، بەلکو وان جهەکێ مەزن و بەرچاڤ د دیرۆکا خوراگریێ دا هەبوویە و هەیە. د ڤێ پشکێ دا باس ل جۆرێن دار و بار و گیانەوەران کویڤی دکەت کو ل وێ دەڤەرێ هەنە. گرنگییا ڤێ پشکێ د وێ چەندێ دا یە کو نیشا ددەت کا چاوا ئەڤ پارچە ئەردە بوویە پەناگەهەکا ئارام بۆ هندەک داکو جۆرێن دەگمەن یێن بالندە و گیانەوەران، ئەوین ل جهێن دی ب ئەگەرێ نێچیرێ ژ ناڤ چووینە، بهینە پاراستن.

2 –  تێکهەلییا مرۆڤی و ژینگەهێ:

نڤیسەرێ پەرتووکێ ئاماژێ ب وێ چەندێ دکەت کو مرۆڤێ بارزانی ل دەڤەرێ وەک «خودانێ» سروشتی ناهێتە دیتن، بەلکو وەک «پارێزەرێ» وی. ئەڤە چەمکەکێ فەلسەفی یێ کێم وێنەیە؛ مرۆڤ ل وێرە فێری وێ چەندێ بوویە کو دارەکێ نەبڕیت، چونکی ئەو دار پشکەکە ژ ژیانا وی. ئەڤ هەماهەنگییە نە ب زۆرداریێ، بەلکو ب رێکا پەروەردەییەکا خێزانی و جڤاکی هاتییە ئاڤاکرن.

پشکا سێیێ: یاسا و رێسایێن بارزان؛ دەستوورێ کەسک یێ شێخ ئەحمەد بارزانی

ئەڤ پشکە کاکلا پەرتووکێ یە و گرنگترین پشکە سەبارەت چاند و فەرهەنگا بارزان د بیاڤێ ژینگەهپاریزیی دا. ل ڤێرە نڤیسەر باس ل وان یاسا و ڕێسا یێن ب «دەستوورێ ژینگەهی یێ بارزان» دهێنە ناسین دکەت کو ژ لایێ خودێ ژێرازی شێخ ئەحمەدێ بارزانی ڤە هاتبوونە دارشتن و ب ڤی رەنگی:

1 – یاسایێن خودایی و جڤاکی:

شێخ ئەحمەدێ بارزانی ئایین و ئەخلاق و ژینگەهـ د قالبەکی دا یێن کۆم کرین، ئەو ژی ب یاسایێن وەک:

قەدەغەکرنا نێچیرا بالندە و گیانەوەران: نڤیسەر باس ل وێ چەندێ دکەت کو نێچیر ل بارزان نە ب تنێ تاوانەکا یاسایی بوو، بەلکو وەک «گونەهەکا مەزن» دهاتە دیتن. ئەڤێ چەندێ کر کو گیانەوەرێن کویڤی هەست ب ئارامیێ بکەن و ل گوندان نێزیک ببن بێی کو ترسا مرۆڤی هەبیت.

قەدەغەکرنا بڕینا دارێن کەسک: ل بارزان داربڕین وەک کوشتنا مرۆڤی دهاتە هەژمارتن. ب تنێ دارێن هشک بۆ سۆتنێ دهاتنە بکارئینان و ئەو ژی ب پیڤەرێن دیارکری.

پاراستنا ژینگێ وەک عیبادەت: نڤیسەر تەکەزیێ ل سەر وێ چەندێ دکەت کو شێخ ئەحمەدی پاراستنا ژینگەهێ کربوو مەرجەک بۆ گەهشتن ب خودێ. ئەڤە بلندترین ئاستێ «ئێکۆلۆژیا ئایینی» یە.

2 – کارتێکرنا ڤان یاسایان ل سەر جڤاکی:

هەر دپشکا سێ یێ دا، نڤیسەر باس ل وێ چەندێ دکەت کا چاوا ڤان یاسایان جڤاکەکێ ب دیسپلین ئاڤاکر. مرۆڤێ بارزانی پێدڤی ب پۆلیسێ ژینگەهێ نەبوو، چونکی «ویژدانا» وی پۆلیسێ وی بوو. ئەڤە ئەو خالە یە کو نڤیسەر وەک مەزنترین دەستکەفتێ چاندا بارزان ددەتە نیاسین.

3 –  بەردەوامی و میرات:

نڤیسەر ل دوماهییا ڤی پشکا سێ یێ، باس ل رۆلێ بارزانیێ نەمر (مەلا مستەفا بارزانی) و سەرکردایەتییا کوردی دکەت د بەردەوامیدان ب ڤێ چاندێ. ئەم دبینین کو ئەڤ رێبازە د شۆرەشان دا ژی نەهاتە پشتگوئێخستن؛ پێشمەرگە ل چیای فێری وێ چەندێ دهاتە کرن کو پارێزەرێ سروشتی بیت.

بهایێ زانستی و رەوشەنبیری یێ پەرتووکێ

پەرتووکا « بارزان و کەلتۆرسازی یا ژینواری» چەند خالێن گرنگ یێن زانستی پێشکێش دکەت:

بەلگەکردنا دیرۆکی: نڤیسەر شیاینە هندەک یاسا و رێسا یێن زارەکی Oral Tradition بکەتە نڤیسین و بەلگە کو ئەڤە خزمەتەکا مەزنە بۆ دیرۆکا کوردان.

پێشکێشکرنا نموونەکا جیهانی: ئەڤ پەرتووکە ددەتە دیارکرن کو کوردان بەرییا جیهانا رۆژئاوا «رێکا کەسک» و «گەشەپێدانا بەردەوام» ناسینە و پراکتیزەکرینە.

پەروەردە و فێرکرن: پەرتووک وەک مامۆستایەکی یە بۆ نفشێن نوی دا کو بزانن پاراستنا ژینگەێ نە ب تنێ مۆدەیە، بەلکو ئەسل و رەوشت و ناسنامەیە.