گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
زیرەکییا دەستکرد و دونیایا نوی
زیرەکییا دەستکرد یان Artifical Intelligence وەک وێ چەندێیە کو کلیلەکە دەرگەهەکێن نوی بۆ مرۆڤی ڤەدکەت. ئەوا مە د فلم و چیرۆکان دا ددیت د پشکەکا گرنگ ژیانا رۆژانەیا مە دا یا دبیتە راستی. زیرەکییا دەستکرد شیان یێن هەین ئامیر و بەرنامەیان و هەست و تێگەهشتنێ وێنە بکەت و بریارێ ل سەر بدەت و ئاشۆپێن هونەری جێبەجێ بکەت. هەروەسا هەلسەنگاندنا وێنەیان یان دەنگان بکەت و پێشبینییێن بازارێ جیهانێ ژی بکەت. ل ڤێرێ من دڤێت بێژم کو زیرەکییا دەستکرد دەربڕینەکا دییە بۆ زانستی و مرۆڤایەتیێ، ل هەمان دەم، هیڤییەکا نوی یە و مەترسییەکا نوی یە ژی.
ئەرێ ئەم د چ قووناغا زیرەکییا دەستکرد داینە؟
ب گشتی ڤەکۆلەر و لایەنێن پەیوەندیدار ب زیرەکییا دەستکرد دبێژن کو ئەم نە د قووناغا دووێ یان سێیێ داینە، بەلکو هێشتا ئەم یێن د قووناغا ئێکێ یا زیرەکییا دەستکرد دا ئەوا دبێژنێ قووناغا سنووردار. زیرەکییا دەستکرد ئەڤ سێ قووناغە هەنە:
١) زیرەکییا دەستکرد یا بەرتەسک Narrow AI: ئەڤ قووناغەیە ئەوا نوکە د دەستێ مە دا، سیستەمەکە ب تنێ ل سەر ئەرکەکێ دیارکری یێ شارەزایە وەک چات بۆت وەرگێرانێ و رێکخستنا وێنەیان.
٢) زیرەکییا دەستکرد یا گشتی General AI: هێشتا ئەم نەگەهشتینە ڤێ قووناغێ کو تێدا زیرەکییا دەستکرد ب شێوەکێ گشتی وەک مرۆڤی فێر بیت.
٣) زیرەکییا دەستکرد یا سوپەر Super AI: ئەو قووناغە کو زیرەکییا دەستکرد ل هەمی بوارێن هزرکرنێ و شیانێن دروستکرنێ ژ مرۆڤی باشتر و ب هێزترە؛ چونکو نوکە ئەم یێن د قووناغەکا سنووردار دا. ڤەکۆلینا AGI، دبێژیت کو هێشتا چ تشت وەک مرۆڤان نەهاتییە هەڤبەرکرن و دروستکرن. بابێ زیرەکییا دەستکرد (جێفری هێنتن) دبێژیت چەند زیرەکییا دەستکرد پێشبکەڤیت هێشتا یا د قووناغا سنووردار دا؛ چونکو مرۆڤێن کو ب رێڤەبرنا ڤێ قووناغێ رادبن نەشێن وەک مەژیێ مرۆڤان کار بکەن. هندەک زانا پێشبینی دکەن کو دێ د ئایندەی دا گەهینە قووناغا گشتی، بەلێ ئەڤە یا رۆهن نینە کا ب دروستی دێ کەنگی گەهینە قووناغا گشتی؛ چونکو هندەک دبێژن سالا ٢٠٣٠ێ، هندەکێن دی دبێژن د ناڤبەرا ٢٠٣٠ هەتا ٢٠٥٠ێ دا، بەلێ ئەڤە ب تنێ گریمانەنە و هیچ زانستی نینە. ژ لایەک دی ڤە هندەک زانایێن دی دبێژن بەلکی چ جاران ئەم نەگەهینە وێ قووناغا مەترسیدار(قووناغا سوپەر) و هندەک ژی دبێژن نە یا پێشبینیکریە د سەدێ ٢١ێ دا بگەهینێ و هندەکێن دی ژی پێشبینیا سالا ٢٠٦٥ یا بۆ کری. ئەڤێن هاتینە گۆتن ب تنێ گریمانەیێن زانستی یێن زانایێن بوارێ زیرەکییا دەستکردن و نە زێدەتر.
بابێ زیرەکییا دەستکرد کییە؟
(جێفری هێنتن) ئەو کەسێ هاتییە نیاسین ب بابێ زیرەکییا دەستکرد یان بابێ (Deep Learnin)؛ چونکو وی ل سەر تۆرا (Deep Learning) و (Neural Networks) کارێن مەزن کرینە و ئەو ئێکە ژ وان کەسێن بەشداربووی د دروستکرنا وان دا و ژ بەر خزمەتگوزارییێن وی د بواری زیرەکییا دەستکرد دا ل سالا ٢٠١٨ێ واتە (Chat Gpt) و (Google Translate) خەلاتێ نوبلێ کۆمپیوتەری وەرگرتییە، لێ سەرەرایی هندێ ژی وی ل سالا ٢٠٢٣ێ ل گۆگلی دەست ژ کارکێشانا خۆ ژبەر مەترسیا بەرهەمئینانا زیرەکییا دەستکرد و گەشەکرنا وێ ب شێوەکێ بلەز راگەهاند.
زیرەکییا سنووردا ئەوا نوکە هەی ب تنێ بۆ کارەکی یان چەند کارەکێن سنووردار دهێتەکرن و ئەو ئارمانجا زانایانە کو بشێن هەمی کارێن مەژیێ مرۆڤی بکەت، وەکو: فێرکرنێ، هزرکرنێ و چارەکرنا کێشەیان. هێنتن و زانا ل ڤێ قووناغێ دترسن کو کونترۆل ژ دەستێ مرۆڤی بێتەدەر. ئەو قووناغە یا (Super AI) زیرەکییا دەستکرد د هەمی تشتان دا دڤێت زێدەتر ژ مرۆڤان بزانیت.
بانگەوازیا جێفری هێنتن ل سەر مەترسییا داهاتییێ زیرەکییا دەستکرد
١– مەترسیا ژێدەری: هێنتن دبێژیت زیرەکییا دەستکرد ل نوکە مەترسییەکا ژێدەرییە، بەلێ مەترسی دشێت بلەزتر و ترسناکتر زیانێ بگەهینیتێ.
٢– کونترۆلکرنا زیرەکییا دەستکرد: دڤێت هزرەکا مەزن ل سەر کونترۆلکرن و چاڤدێرییا زیرەکییا دەستکرد بکەین. ژ ڤێ چەندێ دترسین کو زیرەکییا دەستکرد بشێت زێدەتر بزانیت کو قەبارێ مرۆڤی نەشێت ب سانەهی وێ کونترۆل بکەتن.
٣– کارێن بێ ئەزموون: دبێژیت کو زیرەکییا دەستکرد دشێت کارەکێ نوی بکەت بێی کو فێرکارییەکا راستەوخۆ هەبیت. ئەڤە دبیتە ئەگەر مرۆڤ تێکرایا کاران ل پشت خۆ بهێلیت.
٤– کارێ مرۆڤی و جێگرەڤە: پشکدارییا زیرەکییا دەستکرد ل بازارێ کاری دا؛ چونکو دشێت ببیتە ئەگەرێ جێگرەڤەیا کارێ مرۆڤی، ئەڤە ژی بارێ کۆمەلایەتی و ئابووری دێ گوهۆڕیت.
٥– بکارئینانا خەلەت: هێنتن دبێژیت و ب توندی هۆشداریێ ددەت کو هەگەر زیرەکییا دەستکرد ل جەنگێن سایبێری(Cyberwar) و هەلکێشانا سەربازی بکار بهێت، مەزنترین ترسە ل سەر مرۆڤاتیێ.
د فەلسەفێ دا: (داهێنەر ل پشت بەرهەمێن خوە رادوەستیت)
بەلێ جێفری هێنتن جۆرە پەشێمانییەک پێڤە دیارە، ئێکەم کەس نینە وەک داهێنەر د مێژوویێ دا پەشێمان بی، بۆ نموونە (ئەپنهایمەر، ئەلبێرتو ئانشتاین و ئالان تورین) ژی هندەک ژ وان داهێنانەران بوون یێن ژ داهێنانێن خۆ پەشیمان بووین.. وان ب شێوەکێ راستەوخۆ پەشێمانوونا خۆ رانەگەهاندییە بەلێ ئەڤ گۆتنا وان ئاماژەیە ب پەشێمانبوونا وان: (ئەز هەست پێ دکەم دڤێت مرۆڤایەتی گەلەک ئاگاهدار بیت؛ چونکو ئەوا مە دروستکری چێدبیت مەترسییەکا مەزن ل سەر مرۆڤایەتیێ دروست بکەت). جێفری نابێژیت دڤێت ئەڤ بەرهەمە نەبیت، بەلکو دشێت هەبیت بەلێ ل ژێر چاڤدێریێ و بەرپرسیارەتیێ دا کار بکەت. واتەیا ڤی دەقێ فەلسەفی ب زمانەکێ سادەتر ئەڤەیە: (هەر وەختەکێ مرۆڤی تشتەک دروست کر، ب تایبەتی زانست یان تەکنەلوجیا، دڤێت بەرپرسیار بیت ژ بکارئینانا ئەوی تشتی. داهێنەر نابیت ب تنێ شانازیێ ب دروستکرنێ ڤە بکەت بەلکی دڤێت هزر بکەت کا چاوا ئەو تشت دێ هێتە بکارئینان).
زیرەکییا دەستکرد مەترسیدار ترە یان بۆمبا ئەتۆمی؟
بۆمبا ئەتۆمی مەترسیەکا ئاشکەرایە دکەڤیتە دەست حکومەتان و دەولەتێ. بکارئینانا وێ تێچوویەکا زۆر دڤێت بەلێ دەمێ بکارئینانا وێ دەمەکێ کێمە و زیانەکا مەزن هەیە وەک هێروشیما و ناکازاکی. زیرەکییا دەستکرد مەترسیەکا نەدیارە ب پێنگاڤێن ب هێز بەرەف پێش دچیت، دشێت ل هەمی جهان بزڤڕیت وەک: ئابووری، سیاسەت و جەنگ. هێنتن گۆت: بۆمبا ئەتۆمی یا گرتییە، بکارئینانا وی هەلبژاردەیە، بەلێ زیرەکییا دەستکرد ب سەر هەمی ژیانێ دا بەلاڤ دبیت و هیچ کەس نەشێت ب تەمامی کونترول بکەت. زیرەکییا دەستکرد وەک هەڤالەکێ ئارامە، ب ئاخڤتنێن خۆ یێن شرین پەسنا تە دکەت و هاریکارییا تە دکەت و تو ب هێمنی ژێ فێری گەلەک تشتا دبی، بەلێ تو هەست پێ ناکەی کو وی دڤێت هێز و دەستکەفتێن وی ژ تە پتر بن. ل وی دەمی ترسەکا مەزن یا د ناڤ وێ ئارامیێ دا هەی.
تو هزر دکەی جێفری پەشیمان بیت ژ ناسناڤێ بابێ زیرەکییا دەستکرد
ل سالا ٢٠٢٣ دەمێ هنتین ل گۆگلی دەرکەڤتی، ئەو بۆ خۆ ئاخفت و هندەک خەلکی وەسا هەست پێ کر کو یێ پەشێمان بووی، لێ ئەوی گۆت: “ئەز هندی هەمە دێ د ناڤ زیرەکییا دەستکرد دا یێ بەردەوام بم، لێ هندەکێ یێ پەشێمانم ژی، چونکو رەنگە مەترسییەکا مەزن د ڤێ داهێنانێ دا هەبیت!”، ئەڤ ئاخڤتنا هێنتنی ب شێوەکێ دی د راگەهاندن و میدیایێ دا دەنگڤەدا، بەلێ چ جاران هێنتن ژ ناسناڤێ خۆ پەشێمان نەبوویە و هێشتا ئەو یێ د ناڤ ڤی زانستی دا. هەرچەندە نوکە (جێفری هێنتن) ب بابێ زیرەکییا دەستکرد دهێنە هژمارتن، لێ هێشتا (یوشوا بنجیۆ/ Youshua Bengio)ی و (یان لی کان/ Yann LeCun) ژی یێ د ناڤ ڤی زانستی دا، لێ ب تنێ ئەو دبێژن دڤێت ب بەرپسیارانە ڤی زانستی و ڤێ تەکنۆلۆجیایێ بکاربینین.
ئەو کیش کارن جێفری هێنتن ژ نەمانا وان ئاگەهداریێ ددەتن؟
جێفری هێنتن ب ئەگەرا پێشکەڤتنا بلەز یا زیرەکییا دەستکرد، زۆر جاران ل سەر وان کارێن مرۆڤی یێ ئاخفتی کو د داهاتی دا دێ بنە ئەگەرێ مەترسیێ، ئەو کارێن سەرەکی یێن هێنتن ژێ دترسیا ئەڤەنە:
– نڤیسن و بەرسڤدانا ئیمێلی و راپۆرت نڤیسینێ: کو سیستەمێن فەرمی یێن زیرەکییا دەستکرد وەک چات جی پی تی دشێت ڤێ چەندێ بلەز بکەن.
– بۆ وەرگێرانا زمانا: گۆگل ترانسلەیت و مودێلێن زیرەکییا دەستکرد نوکە کارێن باش دکەن کو ئیدی تە پێدڤی ب وەرگێرانێ نابیت.
– ژمێریاری: زیرەکییا دەستکرد دشێت ب تەمامی راپورتێن دارایی بۆ مە دروست بکەت.
– دیزاین و وێنە: هندەک مودێلێن زیرکییا دەستکرد نوکە دشێن وێنەیان ب شێوەکێ بلەز دروست بکەن.
– وانەگۆتن: مامۆستایێن سەرەتایی دشێن کارێن فێرکرنا بنەرەت پێ ئەنجام بدەن کو ئەڤە ژی دبیتە ئەگەرێ هندێ کو پیشەیێ وان لاواز بکەت.
– رۆژنامەڤان و نووچەنڤیس: زیرەکییا دەستکرد دشێت نووچەیان و راپورتان بنڤیسیت.
– زیرەکییا دەستکرد، دشێت ب فەرمی راوێژکارییا وەکالەتان بکەت.
– هەروەسا ئەو دشێت نامەیان ژی ب شێوەکێ یاسایی بخوینیت… و هتد.
بۆچی هێنتن دترسیت؟
ئەگەرێ ترسیانا هێنتنی ئەو بوو کو رۆژەکێ چو ژ ئەڤان کاران نەمینن، لەوما دڤێت سیستەمەکێ نوی بۆ ئابووریا ژیانێ بهێتە دابینکرن، ئەگەر نە بێکارییەکا زۆر دێ ل سەرانسەری جیهانێ پەیدا بیت و دێ بیتە ئەگەرێ تێکچوونا بارێ ئابووری و جڤاکی و دەروونییێ مرۆڤان و جیاوازییا دارایی یا کۆمپانیێن مەزن وەک گۆگل و مایکروسۆفت و ئوپن ئەی ئای دێ بنە خودان تەکنۆلۆجیا و ئەڤە دبیتە ئەگەرێ جیاوازیێ د ناڤبەرا چینا ئاست بلند و چینا مام ناوەند و چینا نزم دا. هێنتن دبێژیت: “ئەگەر زیرەکییا دەستکرد هوسا یا بەردەوام بیت دڤێت هزر د ئابووریەکا نوی دا بکەین، نووچەیێن دروست و نەدروست و بلەز ب رێکا زیرەکییا دەستکرد دێ کێشەیێن جڤاکی و دەروونی دروست کەن و دێ بنە ئەگەرێ پەیدابوونا گومانێ ل نک خەلکی و مرۆڤ دێ هەست ب بێهێزیێ کەت و بیتە ئەگەرێ نەخۆشیێن دومدرێژ و رێژا خۆكوشتنێ و تەمبەلیێ دێ زێدە بیت و خەلک دێ هەست ب بێبهاییا خۆ کەت”.
یاسا و رێکخستنێن بەرنگاربوونا زیرەکییا دەستکرد
وەکو یاسایا دەرمانان، پێویستە بەری ئەم هەر سیستەمەکێ زیرەکییا دەستکرد بکاربینین، ئەم یاسایا بکارئینانا وێ پەسەند بکەین و دڤێت کۆمپانییا(بۆ نموونە چات جێ پی تی) رۆنکرنێ بدەن ل سەر چاوانییا کارکرن و فێرکرنێ و دیار بکەن کا وان چ داتا بکارئیناینە. هەروەسا دڤێت د جەنگان دا، د نووچەیان دا، د فێلکرنێن دارایی دا و د وارێ تیرۆرکرنێ دا زیرەکییا دەستکرد بهێتە قەدەغەکرن یان سنووردارکرن. هەروەسا داتایێن تایبەتێن مرۆڤان بهێنە پاراستن وەک یاسایا ل ئەوروپا. ئەگەر زیرەکییا دەستکرد زیان هەبیت دڤێت ئەو کۆمپانییایا دروست کری بەرپرسیار بیت وەک یاسایێن دەستهەلاتان بۆ دەرمان و ترومبێلان؛ چونکو زیرەکییا دەستکرد سنووران دزانیت؛ ژبەرکو ل سالا ٢٠٢٤ێ یاسایێن نێڤدەولەتی یێن زیرەکییا دەستکرد(AI ACT) یێن ل ئەوروپا هاتینە پەسەند کرن. ب کورتی یاسایا زیرەکییا دەستکرد دڤێت ببیتە سەکۆیەک بۆ پاراستنا مرۆڤی و خراب بکارئینانا وێ بهێتە قەدەغەکرن و ل دەمێن کو زیان ژێ دهێتە دیتن، کۆمپانییێن پەیوەندیدار ب زیرەکییا دەستکرد ڤە بەرپرسیارەتییا نێڤدەولەتی بێخنە ستۆیێ خوە و رۆنکرنێن پێویست بدەن.
کارتێکرنا زیرەکییا دەستکرد ل سەر دەروونێ مرۆڤان
زیرەکییا دەستکرد ل گەل هندێ کو ئاسانکاریێن زۆر بەردەست دکەت، هندەک خرابی و کارتێکرنێن نەرێنی ژی دئێختە سەر دەروونێ مرۆڤی. ب تایبەتی ئەگەر بێ چاڤدێری و رێکخستن بهێتە بکارئینان. ئەگەر کەسەک ب ریژەیەکا زێدە، زیرەکییا دەستکرد و چات بۆتێن وێ بکاربینت و وەکو هەڤالەکی رەفتارێ ل گەل بکەت و گوهدارییا وی بکەت، هێدی هێدی دێ ل گەل خەلکی پەیوەندییا وی کێم بیت و هەست ب بێکەسیێ کەت. کێم باوەری ب خۆ بوون رەنگە وەل مرۆڤان بکەت کو هەر چ پرسیارەکا تە هەبیت یان کێشەیەکا هەبیت لێ بپرسن و دێ بیتە ئەگەرێ نەمانا باوەری ب خۆ بوونێ و کێمبوونا باوەریێ ب شیانێن خۆ و د ئەنجام دا دێ نەئارامی و سترێس کونترۆلێ ل سەر مرۆڤی کەن.
پهراوێز و ژێدەر:
- Geoffrey Hinton publications indexed by Google Scholar.
- Hinton, Geoffrey E. (6 January 2020). «Curriculum Vitae» (PDF). University of Toronto: Department of Computer Science. Archived (PDF) from the original on 23 July 2020. Retrieved 30 November 2016.
- Unsupervised Learning: Foundations of Neural Computation (Computational Neuroscience) book.
- The Hinton Lectures return as AI’s safety cracks widen.
- Geoffrey Hinton: «The Godfather of AI» | 60 Minutes Archive.
