کورتە:

ئەزێ د ڤێ گۆتارێ ل سەر تەئۆرییا نەتەوەپەروەرییێ و ل سەر نەتەوەپەروەرییا کوردی راوەستم. د دەستپێکێ دە پێڤاژۆیا تەئۆرییا نەتەوەپەروەرییێ، پاشێ ژی ئەزێ ل سەر جۆرەیێن نەتەوەپەروەرییێ بسەکنم.

دەستپێک

ئەز دخوازم بەرێ هنەک ل سەر ناسنامە چیە و پاشێ ژی ل سەر تەئۆرییا نەتەوەپەروەرییێ بسەکنم. ناسنامە، مرۆڤ خوە چاوا پێناسە دکە و جڤات چاوا ل سەر وی مرۆڤی تەسیر دکە ب وی ئاوایی ناسنامە پێک تێ.

د دسپلینا جڤاکناسییێ دە ناسنامە ب فاکتۆرێن زایەندە (جنس) و چینێن جڤاکی (سۆسیال سنفلار) جیهێ مرۆڤ، د جڤاکێ دە دیار دکە.

د دسپلینا فەلسەفەیێ دە ناسنامە، ل سەر راستییا بنگەهین و هەبوونا مرۆڤ دسەکنە.

د دسپلینا دەروونناسییا جڤاکی دە ناسنامە، ئەوە کو مرۆڤ چاوا خوە دبینە و د جڤاتێ دە مرۆڤێن دن وی چاوا دبینن ل سەر وێ دخەبتە. ئەڤ تێگەهـ د وارێن پسیکۆلۆژی و جڤاکناسییێ دە پێشکەتییە.

ئەز دخوازم نها ژی، ل سەر ناسنامەیا نەتەوی بسەکنم. ناسنامەیا نەتەوەیی د ناڤ جڤاکێ دە بنگەها خوە ژ زمانێ هەڤپار، ژ دیرۆکا هەڤپار، ژ یەکیتییا ئەردنیگارییا هەڤپار، ژ چاندا هەڤپار، ژ کەڤنەشۆپیێن هەڤپار، ژ تێگهیشتنا هەڤپار یا هونەرێ، ژ یەکیتییا پێکهاتنا روحی و ئارمانجێن هەڤپار پێک تێ.

نەتەو پرانی ل سەر ئەردەکی دە دژین. نەتەو، زمانەکی هەڤپار، چاندەکی هەڤپار، ئەردەکی هەڤپار، روحییەتەکە هەڤپار و ئارمانجەکە هەڤپار هەیە.

د جڤاکەکێ دە ژ بۆ هشمەندییا نەتەوەیی و ژ بۆ هشمەندییا نەتەوەپەروەرییا ئەردی پێک وەرە، دڤێ پێشی هشمەندییا دیرۆکی و جڤاکی هەبە. هشمەندییا دیرۆکی و جڤاکی ژ بۆ کو بکارە پێک وەرە دڤێ ل وی وەلاتی دە، ل وێ جڤاکێ دە گەرەک ژێرخانا رەوشەنبیری هەبە. ژێرخانا رەوشەنبیری ل وەلاتەکی ئازاد و د جڤاکەکێ ئازاد دە دەردکەڤە هۆلێ و گەش دبە. هزرا نەتەوەیی، هشمەندییا دیرۆکی، هشمەندییا جڤاکی و ژێرخانا رەوشەنبیری تێکلییەکە دیالەکتیک هەیە. ئەم نکارن ڤان تێگەهان ژ هەڤ جودا بکن و قوت بکن. یانی هەگەر ژێرخانا رەوشەنبیری چێنەبە، هشمەندییا دیرۆکی و جڤاکی مخابن چێنابە. هشمەندییا دیرۆکی و جڤاکی د نەتەوێ دە تونەبە، هزرا نەتەوەیی ژی چێنابە.

تەئۆرییا نەتەوەپەروەرییێ

ئەزێ نها ژی، ل سەر تەئۆرییێن نەتەوەپەروەرییێ و ب تایبەتی ل سەر کوردستانێ قالا نەتەوەپەروەرییێ بکم. د هەموو دیرۆکێن نەتەوان دە، تەئۆرییێن نەتەوەپەروەرییێ هەنە. ئیرۆ د ناڤ رەوشەنبیرێن جیهانێ دە، ل سەر تەئۆرییا نەتەوەپەروەرییێ، هن زانیار دەرکەتنە پێش. د ناڤ وان دە، یێ هەری ناڤدار بندیکت ئاندرسۆن و ئانتۆنی سمیتن. ئەز دخوازم، نها هنەکی قالا فکر و رامانێ وان بکم.

بندیکت ئەاندرسۆنی (Benedict Anderson) ل سالا ١٩٨٣ێ پرتووکەک ب ناڤێ «جڤاتێن خەیالی: چێبوون و بەلاڤبوونا نەتەوەپەروەریێ» چاپ کریە. ئەڤ پرتووک د وارێ نەتەوەپەروەرییێ دە، ژ ئالیێ ئاکادەمیسیەنێ زانینگەهان ڤە، وەکی دەقەکێ کلاسیک تێ دیتن. ل گۆری ئاندەرسۆنی، چێبوون و بەلاڤبوونا نەتەوەپەروەریێ، وەکی پێڤاژۆیا مۆدەرنیزمێ تێ دیتن. فکرییەتا نەتەوەپەروەرییێ؛ زمان، دبستان، زانینگەهـ، چاپەمەنی و ماتەریالێن چاپکری ڤە چێدبە و بەلاڤ دبە. پشتی ماکینەیێن چاپێ هاتینە داهێنان، جڤاک، ل دۆرا ماتەریالێ چاپەمەنی (پرتووک، رۆژنامە، کۆڤار) دجڤە. د ناڤبەرا خوە دە، جڤاکەکێ خەیالی چێدکە. ئەڤ جڤاک نەتەوە.

دیسا ل گۆری ئاندەرسۆنی، تەئۆرییا نەتەوەپەروەرییێ ژ خێنجی زمان و راگەهاندن؛ سروودا نەتەوەیی و ئالا نەتەوی ڤە تەمام دبە. نەتەو وسا ئاڤا دبن. ئەم دکارن ب هێسانی و ب کورتی، وسا قالا نەتەوەپەروەرییێ بکن. مرۆڤەک، هەگەر زمانێ خوە، چاندا خوە، ناسنامەیا خوە، هەبوونا خوە، رەوشا نەتەوا خوە، سەرخوەبوونا وەلاتێ خوە بخوازە، ئەو نەتەوەپەروەرە. تەنێ خوەستنا زمان ب خوە ژی، نەتەوەپەروەرییە. هەگەر مرۆڤەک، چ دبە بلا ببە کۆمونیست، سۆسیالیست، مارکسیست، ئۆلدار ژی بە، هەگەر یەک ژ ڤان تشتان کو من بەحس کرییە، بخوازە دبن نەتەوەپەروەر.

بندیکت ئاندەرسۆن، ل سەر نەتەوەپەروەرییا دیاسپۆرایێ ژی، گەلەک تشتێن گرنگ دبێژە. ل گۆری ئاندەرسۆنی، د مێژیێ نەتەوەپەروەرێن دیاسپۆرایێ دە، وەلاتەکی خەیالی هەیە. ئەڤ نەتەوەپەروەرییا دیاسپۆرایێ، د کیژان وەلاتی دە دژین، وی وەلاتی، وەکی وەلاتێ خوە دحەسبینن. د ڤێ نەتەوەپەروەریێ دە، چاوا حەسرەتا وەلاتێ وەنداکری هەیە، د هوندرێ جڤاکا کو تێ دە دژین ژی، وەکی وەلاتێ خوە دحەسیبنن. وەکی میناک، هن رەوشەنبیرێن کوردێن سوێدێ وسا دفکرن.

تەڤی کو رەوشەنبیرێن کوردێن ل دیاسپۆرایێ د حەسرەتا وەلاتەکی مەزن بوون ژی، نەتەوەپەروەری بنگەها خوە ژ ئاخا خوە دگرە نکاری ب پێش بکەڤە. سەدەم ئەشکەرەیە. ژ بەر کو ئەو رەوشەنبیر ژ جڤاک و وەلاتێ خوە قوت بوونە. شەرت و مەرجێن ماددییێن کو خوە تێ دە ددیتن، شەکل ددان رامانێن وان. نەتەوەپەروەرییا دیاسپۆرایێ ئان ژی نەتەوەپەروەرییا ئەتنیکی ل ڤر پێش کەت. رەوشەنبیرێن ل دیاسپۆرایێ ب ئاوایەکی نۆستالژیک و ئیدەئالیزەکری ل وەلاتێ خوە خوەدی دەردکەڤن، ژ بەر کو ژ خاکێ جودا دژین. ڤێ رەوشێ رێ ل بەر پێشکەتنا نەتەوەپەروەرییا ل سەر ئاخێ یانی نەتەوەپەروەرییا ئەردی چێنەبوو.

ئانتۆنی د. سمیت(Anthony D. Smith)، نەتەوەپەروەرییێ، د بن دو سەرناڤێن سەرەکە دە دنرخینە: یا یەکەمین «نەتەوەپەروەرییا ئەتنیکی» و یا دویەمین ژی «نەتەوەپەروەرییا ئەردی»یە. د نەتەوەپەروەرییا ئەتنیکی دە، بەردەوامییا نەتەوان (چاند، هونەر، زمان…هتد) ئەساس دگرە. د نەتەوەپەروەرییا ئەردی دە ژی، ئاخێ پیرۆز دبینە و دخوازە وێ ئاخێ ئازاد بکە. نەتەوەپەروەرییا ئەردی دە، وەلاتەکی سەربخوە و نەتەو-دەولەت هەیە. د نەتەوەپەروەرییا ئەردی دە، سروودا نەتەوی و ئالا نەتەوی هەیە. د نەتەوەپەروەرییا ئەتنیکی دە، تەنێ د ناڤ جڤاکێ دن دە، پاراستنا زمان و چاندا خوە هەیە یانی پاراستنا ب خوە هەیە. د نەتەوەپەروەرییا دیاسپۆرایێ دە، د مێژییێ وان دە، وەلاتەکی خەیالی هەیە، لێ د نەتەوەپەروەرییا ئەتنیکی دە، وەلاتێ خەیالی ژی تونەیە.

رۆلا مەدرەسەیان کو بەرێ شوونا دبستان و زانینگەهان گرتبوون، د گەشەدانا نەتەوەپەروەرییێ دە ژی گرنگە. ل سەرانسەرێ جیهانێ دبستان و زانینگەهـ بوونە قادێن کو نەتەوەپەروەری لێ تێ هلبەراندن. پێشکەتنا ڤان سازییان نەتەوەپەروەری ژی پێش خستییە. پێشکەتنا زمان ب کۆمکرنا کۆمێن کەسێن ب هەمان زمانی داخڤن، نەتەوەپەروەری ب پێش خست. داهێنانا چاپخانەیێ و گەشەدانا ژیانا وەشانگەریێ ژی ئاموورێن گرنگن کو نەتەوەپەروەرییێ خورت دکن. ب رێیا ڤان ئامووران چاندەکە هەڤپار و هشمەندیا نەتەوەیی ئاڤا بوو.

تەئۆرییا نەتەوەپەروەرییێ ل کوردستانێ

د ڤێ چارچۆڤەیا تەئۆرییا نەتەوەپەروەرییێ دە، ئەز دخوازم کورد و کوردستانێ بنرخینم. دیرۆکا کۆلۆنیکرنا(داگیرکرنا) کوردستانێ ١٦٣٩ان دە، دەست پێ دکە. ب پەیمانا قەسرشیرین، کوردستان بوو دو پارچە. ب پەیمانا تورکمەنچایێ رە ل ١٨٢٥ان دە، کوردستانا قەفقاسیایێ هات جودا کرن. ب پەیمانا لۆزانێ ل ١٩٢٤ان دە، کۆلۆنیکرنا کوردستانێ تەمام بوو. کوردستان ب ڤی ئاوایی بوو پێنج پارچە.

کورد چما ئیرۆ د ڤێ رەوشێ دەنە؟ بەرسڤا ڤێ پرسێ د دیرۆکێ دە ڤەشارتییە. ژ بۆ ڤێ یەکێ، ئەز دخوازم، پۆلیتیکایێن ناڤەندیبوونێ یێن کو ئیمپراتۆرییا ئۆسمانییان مەشاندییە هنەک ل سەر بسەکنم. د فەرمانا تانزیماتێ یا ١٨٣٩ان دە، ژ هۆلێ راکرنا رەوشا ئیداری و سیاسی یا میرێن کوردان پێک هات. ئەڤ پۆلیتیکا، هەیا داوییا سەدسالا ١٩مین هاتە مەشاندن. ل ١٨٤٧ان دە میرێن بۆتان هاتن تەسفییەکرن و هەموو میرێن کوردان هاتن سرگوون کرن. پۆلیتیکایا دەولەتا ئۆسمانی، دخوەست کوردان بێ سەرۆک و بێ رەوشەنبیر بهێلە. ب ڤی ئاوایی هەموو میر و رەوشەنبیرێن کوردان دەردۆرێن وان (مالبات و خزمێن وان) هاتن سرگوون کرن. د وێ سەردەمێ دە، پاشایێن ئۆسمانییان، د راپۆرێن خوە دە وها دگۆتن: «گەرەک ئەم کوردێن بێ ئاقل و چار لنگ بێ سەرۆک و بێ رەوشەنبیر بهێلن». ل گۆری ڤان راپۆران، ژ بۆ رەوشەنبیر و میرێن کورد، جارەکە دن ڤەنەگەرن کوردستانێ، دخوازن وانا سرگوون بکن ئستەنبۆلێ، گریتێ، قاهیرە و شامێ. پشتی ڤان سرگوونان دبستانێن سوبیان و مەکتەبێن ئاشیرەتان و مەکتەبێن ئۆسمانی دە، دخوازن وانا ئاسیمیلە بکن(ببوهژینن).

ئەڤ پۆلیتیکا، د سەردەما (ئیتتیحاد و تەرەقی) دە ژی، بەردەوام بوو. د سەردەما ١٩١١ان کۆمەلا (ئیتتیحاد و تەرەقی) جڤینەک ڤەشارتی ل (سالونیک)ێ چێکرن. د ڤێ جڤینێ دە، بریارێن گەلەکی گرنگ تێ گرتن. یا یەکەم، دڤێ نفووسا ئەرمەنییان بێن پووچکرن. یا دویەم، دڤێ نفووسێن رۆمان بێن کۆچبەرکرن. یا سێیەم، کورد بێن ئاسیمیلەکرن. یا چارەم ژی، کوردێن عەلەوی و ئێزدی بێن مسلمان کرن. یا پێنجەمین، مال و ملکێن کریستیانان ژی، بێن دەستەسەرکرن. ژ خێنجی ڤان سرگوونان، دەمۆگرافییا نفووسان هات گوهەڕاندن. میناک، ١٩١٦ان دە، ملیۆنەک و دوسەد هەزار کورد هاتن کۆچبەرکرن.

د سەردەما کەمالیستان، بەردەوامیا سەردەما (ئیتتیحاد و تەرەقی) بوو. پۆلیتیکایێن ئاسیمیلاسیۆنێ یێن کۆلۆنیال، ب ئاوایەکی پرۆفەسیۆنەلتر، وێ دەمێ هاتن مەشاندن. ژ بلی پلانسازیێن د سەردەما ئۆسمانیان و کۆمەلا (ئیتتیحاد و تەرەقی) دە، ئەڤ پێڤاژۆ ب گەلەک پێکانینێن وەکی (YBO: سیستەما پەروەردەیێ و تەشویقێن زەواجا ترک-کورد) ژی هات مەشاندن.

سرگوونکرنا رەوشەنبیرێن کوردان و جودابوونا وان، ژ ئاخ و جڤاکا کوردستانێ بوو سەدەم کو نەتەوەپەروەرییا ئەردی، د مەژیێ کوردان دە چێنەبە. ژ بەر ڤێ یەکێ، د داخوازێن وان رەوشەنبیران دە، فکرێ دەولەتبوونێ تونەبوو. د دەما کو، هەموو نەتەوەیێن بالکان و رۆژهلاتا ناڤین، ب نیزاما کو، د سالێن ١٩٢٠ان دە ئاڤا بووبوو، بوون خوەدی دەولەت، کوردان ژی، ژ بەر کو، داخوازا سەرخوەبوونێ نەکربوون، نکاریبوون ببن خوەدی ستاتویەکێ ژی.

د ئەنجامێ دە، د سەردەما ئۆسمانییان دە، رەوشەنبیرێن کوردان پرانی ئۆسمانیپەرست بوون و یەکیتییا ئۆسمانییان دخوەستن. ئیرۆ ل باکورێ کوردستانێ، پرانییا سیاسەتمەدارێن کورد ژی، مینا وان ترکپەرستن.. ترکیەبوونن.. یەکیتییا ترکییە دخوەزن.. دەمۆکراتیکبوونا ترکییە دخوازن. ب ڤی ئاوایی پڕ دشبن هەڤ.

د سەردەما کەمالیستان دە کو بەردەوامییا سەردەما کۆمەلا (ئیتتیحاد و تەرەقی)یێ بوو، پۆلیتیکایێن ئاسیمیلاسیۆنێ یێن کۆلۆنیال ب ئاوایەکی پرۆفەسیۆنەلتر هاتن مەشاندن. ژ بلی پلانسازییێن د سەردەما ئۆسمانییان و کۆمیتەیا (ئیتتیحاد و تەرەقی) دە، ئەڤ پێڤاژۆ ب گەلەک پێکانینێن وەکی (YBO: سیستەما پەروەردەیێ و تەشویقێن زەواجا ترک-کورد) هات مەشاندن. دەما کو کۆلۆنیالیست ئێریشی وەلاتەکی دکن، پێشی باژار، گوند و ئابوورییا وی وەلاتی هلدوەشینن. ئابوورییان وان خەرا دکن. پشت رە، ئەو سازییێن سیاسی و ژۆر-ئاڤاهی هلدوەشینن. رەوشەنبیرێن وان سرگوون دکن ئان ژی دکوژن. د هەمان دەمێ دە نرخێن دیرۆکی و چاندی ژی تالان دکن ئان ژی ددزن. جڤاکا کۆلۆنیزەکری ژ بۆ کو دیسا ل سەر پیان بمینە دڤێ ژ سەری دەست پێ بکە. د ڤێ رەوشێ دە ژێرخانا رەوشەنبیری یێ جڤاکێن کو راستی غەزەبا پۆلیتیکایێن کۆلۆنیالیست و ئاسیمیلاسیۆنیست هاتن، یان هاتنە تونەکرن ئان ژی گەلەکی هاتنە ئاستەنگکرن. ئاستەنگا هەری مەزنا ل بەر ژێرخانا رەوشەنبیری، ب ئاوایەکی ئەشکەرە سیستەما کۆلۆنیالیست و ئاسیمیلاسیۆنیستە.

سێ خالێن هەری سەرەکەیێن ڤان فاکتۆران هەنە. ئەڤ فاکتۆرە د ناڤ جڤاتێن کوردان دە پێشییا نەتەوەپەروەرییێ گرت. یا یەکەم، د سەردەما کەمالیستان دە مەدرەسەیێن کوردان هاتن گرتن. یا دوویەمین ئەلفابێ هات گوهەراندن و ژ تیپێن عەرەبی دەرباسی تیپێن لاتینی بوون. ب ڤی ئاوایی تێکیلییا هشمەندییا دیرۆکی ب کوردان رە قوت کرن. یا سێیەمن ژی سەرمایەیا نەتەوی نەهشتن و نەخوەستن د کوردستانێ دە پێک وەرە.

پێشکەتنا نەتەوەپەروەرییا ئاخێ ب گرانی ب ڤەقەتاندنا رەوشەنبیرێن کورد ژ ئاخا وان هات ئاستەنگکرن. رامانا ترکان ب بێ سەرۆک و بێ رەوشەنبیر هشتنا کوردان و بێناڤبەر بەردەوامکرنا ئاسیمیلاسیۆنێ ب گرانی گهیشتییە ئارمانجێن خوە. ڤێ قوتبوونێ باندۆرەکە کوور ل رامانا دەردۆرێن رەوشەنبیرێن کورد کر و ب تایبەتی رێ ل بەر پێکهاتنا تێگەها نەتەوەپەروەرییا ئەردی گرت.

وەکە کو من د سەری دە ژی بەحس کر، رامانا نەتەوەبوونێ ب گشتی ب رێیێن وەکی دبستان، زانینگەهـ و ماتەریالێن چاپکرییێن کو ل سەر وەلات هاتنە ئاڤاکرن پێش دکەڤە و بەلاڤ دبە. د تەئۆرییێن بسپۆرێن ڤێ مژارێ دە دەرکەتییە هۆلێ کو ب ڤان ئامووران نەتەوەپەروەرییا تەریتۆریال(ئەرد-خاکی) دکارە پێش بکەڤە. لێ جڤاک و رەوشەنبیرێن کورد ژ ڤان ئامووران بێپار مابوون. جڤاکا کورد و رەوشەنبیرێن وێ یێن کو ژ ڤان دەرفەتان بێپار مابوون، ل ناڤەندێن وەکە ئستەنبۆلێ، د ناڤا پەرگالا پەروەردەهییا ئۆسمانی و پشت رە ژی یا ترکی دە هاتن پەروەردە کرن. ژ بەر ڤێ یەکێ دەما کو رەوشەنبیرێن عەرەب، یەونان و بولگار دەولەتەکە سەربخوە دخوەستن، رەوشەنبیرێن کورد پاراسنا یەکیتییا ئیمپراتۆرییا ئۆسمانی دخوەستن. د ڤێ پێڤاژۆیێ دە کوردان د چارچۆڤەیا یەکیتییا ئیمپراتۆرییا ئۆسمانی دە داخوازا مافێن زمان و چاندی کرن، لێ داخوازا ئازادی و سەرخوەبوونێ نەکرن. ژ بەر ڤێ سەدەمێ د مێژییێ رەوشەنبیرێن کوردێن ل دەرڤەیی کوردستانێ مەزن بوونە دە هشمەندیا نەتەوەیی یا ئەردی چێنەبوویە.

کۆلۆنیالیستێن ئۆسمانی-ترک، فارس و عەرەب نکارن ل هن هەرێمێن کوردستانێ، ب تایبەتی ل بارزان و بەهدینان، کو گەلەک جاران ئێریش کرن، لێ نکارین مێتنگەریێ پێک بینن، سیاسەتا کۆلۆنیالیست-ئاسیمیلاسیۆنێ ب جهـ بینن. لێ وێ هەرەمێ، کۆلۆنیالستێ ئۆسمانی ب سەر نەکەتن. ژ بەر ڤێ سەدەمێ ژێرخانا رەوشەنبیری کو ل ڤان هەرێم و مەدرەسەیان پێک هاتییە، ب دینامیکێن خوەیێن هوندرین بوویە ئالیکار کو هشمەندیا نەتەوەیی گەش ببە. د ڤێ دیاردەیێ دە، ب تایبەتی ژی ل هەرێما بارزان-بەهدینان، هەگەر مرۆڤ ل کۆکا نەتەوەپەروەرییا ئەردی بگەڕە، ئەڤ بۆچوونەکە شاشە. لێ ب تایبەتی ل هەرێمێن کو سەرۆک و رۆناکبیرێن کورد هاتن سرگوونکرن، والی و فەرماندارێن لەشکەری یێن کورد ژ بۆ ئۆرگانێن ئیداری یێن ژۆرێن ئیمپراتۆرییا ئۆسمانی هاتن وەزیفەدارکرن و ئیلحاقکرنا کۆلۆنیالیزمێ پێک هات، نەتەوەپەروەرییا ئەرد و رامانا یەکیتیێ ب پێش نەکەت.

راستییا کو پێشەنگێن رامانا ئۆسمانی-ترکی فکرین کو ڤەقەتاندنا پێشەنگ و رەوشەنبیرێن کورد ژ وەلاتێ خوە دکارە رێ ل بەر ئاڤابوونا رامانا نەتەوەیی یا ئەرد بگرە، نیشان ددە کو ئەو بسپۆرێن ئەندازیارییا جڤاکی یێن مەزنن. ژ بۆ ڤێ ژی ب تایبەتی میر و رەوشەنبیرێن کورد هات خوەستن کو ژ کوردستانێ قوت ببن. مە د جیهانا رامانی یا دۆرهێلا رەوشەنبیرییا کورد دە ب باندۆر دیتییە کو ئەڤ قوتبوون فاکتۆرەک گرنگە کو رێ ل بەر پێکهاتنا نەتەوەپەرەستییا ئەردی بگرە. میناکەکی بالدار؛ مووسا ئەنتەر ژ ئالیێ مدوورییەتا پۆلیسان یا ئامەدێ ڤە سرگوونی ئستەنبۆلێ دبە و دەمەکە درێژ ل ئستەنبۆلێ دمینە. مووسا ئەنتەر د پرانییا کۆنفەرانسێن خوە و د نڤیسێن خوە دە وسا دبێژە: «ئەم بێیی بۆدروم و ئیزمیرێ نکارن» ئەڤ ژی نیشانەیا ڤێ راستیێ یە.

پرانیا رۆناکبیرێن کوردێن کو د دەستپێکا سالێن ١٩٠٠ی دە ل سرگوونێ دژین، ب تایبەتی ل ئستەنبۆل، پاریس و قاهیرەیێ، تەڤی کو دەمەکێ ب تەڤگەرا (ئیتتیحاد و تەرەقی) رە تەڤدگەڕن، یەکیتییا ئیمپراتۆرییا ئۆسمانی دپارێزن. وەک میناک، میرێ مەککەیێ شەریف حوسەین، خەباتێن وی یێن دیپلۆماسیێ لگەل دیپلۆماتێن لەشکەری یێن ئینگیلیز، ب داخوازا «ئەم ئۆسمانییان ناخوازن، پادیشاهـ ناخوازن، ئەم دخوازن ببن دەولەتەکی سەر ب خوە.» د ئەنجامێ دە ئەو بوو شاهێ عەرەبستانا سعوودی، کوڕێ وی یێ مەزن عەبدوللا بوو شاهێ ئوردنێ و کوڕێ وی فەیسەل بوو شاهێ ئیراقێ. یانی باڤەک و دو کوڕ بوونە خوەدیێ سێ دەولەتان. د ڤێ پێڤاژۆیێ دە رەوشەنبیرێن ترک ژی خوەستن کو ئیمپراتۆرییا ئۆسمانی وەرە هلوەشاندن و ژ بۆ ئاڤاکرنا دەولەتا ترک تێکۆشیان. وەلاتێن بالکان ژی خوەستن کو ئیمپراتۆرییا ئۆسمانی هلوەشە و سەرخوەبوونا خوە ب دەست بخە. لێ کوردان تەنێ د ناڤا یەکیتییا ئیمپراتۆرییا ئۆسمانی دە داخوازا مافێن زمانی و چاندی دکرن.

سرگوونکرنا رەوشەنبیرێن کورد و جودابوونا وان ژ ئاخ و جڤاکا کوردستانێ بوو سەدەم کو نەتەوەپەروەرییا ئەردی د مەژیێن وان دە چێنەبە. ژ بەر ڤێ یەکێ تو داخوازێن سەرخوەبوونێ نینن. ژ بلی ئەمین ئالی بەدرخان، عەبدولرزاق بەدرخان، شێخ عەبدولسەلام بارزانی و حاجی قادرێ کۆیی رەوشەنبیرێن دن یەکیتییا ئیمپراتۆرییا ئۆسمانی پاراستبوون و هەتا د شەرێ جیهانێ یێ یەکەم دە ل کێلەکا ئارتێشا ئۆسمانی شەر کربوون. د دەما کو هەموو نەتەوەیێن بالکان و رۆژهلاتا ناڤین ب نیزاما کو د سالێن ١٩٢٠ان دە ئاڤا بووبوو، بوون خوەدی دەولەت، کوردان ژی ژ بەر کو داخوازا سەرخوەبوونێ نەکربوون، نەکارین ببن خوەدی ستاتویەکە ماندایی ژی. هەگەر د نیڤەکا سەدسالا ١٩ان دە میریتی نەهاتانا تەسفیەکرن و رەوشەنبیرێن کورد ژ وارێن خوە نەهاتبوونا ڤەقەتاندن، ئیهتیمالە کو د شەرێ جیهانێ یێ یەکەم دە نەتەوەپەروەرییا ئەردی ل کوردستانێ بهاتا ب پێش خستن و کورد ببوونا خوەدی دەولەتەکە سەر ب خوە. ژ بۆ ڤێ یەکێ ژی دڤێ رامانا ئۆسمانی ئەڤ رەوش فەرق کربە کو ب دوورخستنا سەرۆک، پێشەنگ و رەوشەنبیرێن جڤاکا کورد ژ کوردستانێ تەدبیرێن خوە گرتییە.

دیاردەکە دیرۆکی: بارزان-بەهدینان

هەر وها ئەز دخوازم بالێ بکشینم سەر دیاردەیەکە کو دڤێ ل سەر وەرە فکرین و ڤەکۆلینکرن. د رۆژا ئیرۆیین دە ژی مرۆڤ دکارە ببینە کو رەوشا سیاسی یا ئەردنیگارییا کوردستانێ د ناڤبەرا هەرێمێن کو والی و فەرماندارێن لەشکەری دانە ئیمپراتۆرییا ئۆسمانی و یێن کو نەهاتنە دایین، جودایە. میناک، تەنێ هەرێما بارزان-بەهدینان، ئیمپراتۆرییێن کۆلۆنیالیستێن ئۆسمانی رە قەت فەرماندار و والییان نەدانێ. ژ بەر ڤێ سەدەمێ ل ڤان هەرێمان د مەدرەسەیان دە پەروەردە و هیندەکاری دهات دایین. ل ڤان هەرێمان ماتەریالێن چاپکری ژی ژ خوە رە جهـ دیتن. ژ رەوشەنبیرێن کوردێن پێشەنگ حوسەین حزنی موکریانی وەکی کوردۆلۆگ بالێ دکشینە. پێشی ل حەلەبێ چاپخانە ئاڤا دکە و پاشێ ژی تینە رەواندوزێ. ژ ڤر ئەم دبینن کو مەدرەسە، چاپخانە و خەباتێن چاپەمەنییێ یێن کو وەک دبستان و زانینگەهـ دخەبتن، ژ بۆ گەشبوونا نەتەوەپەروەرییا ئەردی پێویستن کو ل هەرێمێن باشوور و رۆژهلاتێ کوردستانێ یێن کو مێتنگەرییا کۆلۆنیال(ئیلهاقکرن) لێ پێک نەهاتییە، ژ خوە رە جهـ دیتییە.

هەر وها دڤێ بێ زانین کو شێخ عەبدولسەلام بارزانی کو یەک ژ پێشەنگێن ناڤدارێن هەرێما بارزان-بەهدینانە، ل سەر ئاخا خوە و ژ بۆ زمانێ کوردی تێکۆشینا سەرخوەبوونێ مەشاند. ئەڤ میناک نیشان ددە کو زهنییەتا کەسێن ب وەلات ڤە گرێدایییە، د شەکلێ نەتەوەپەروەرییا ئەردی دە شەکل گرتییە. ئیرۆ دەما کو ئاکتۆرێن سیاسییێن ل ڤێ هەرێمێ هاتنە مەزنکرن داخوازا سەرخوەبوون و دەولەتبوونێ دکن. د هەرەما بارزان و بەهدینان دە پرانییا سەرکردەیێن سیاسی نەتەوەپەروەرییا ئەردی دمەشینن. هەرێمێن دن کو ئەڤان، والی و فەرماندارێن لەشکەری دانە ئیمپراتۆرییا ئۆسمانی د وان  هەرێمان دە نەتەوەپەروەرییا ئەردی چێنەبوویە و پێش نەکەتییە، ژ بۆ وی داخوازێن وان یەکیتی و دەمۆکراتیزەکرنا ترکیە و ئیراقێ، ئیران و سووریێ یە. میناک؛ ئامەد، سەرهات، دەڤەرا سولەیمانی.

پاراستنا بێدەولەتبوونێ د ناڤ جڤاکا مە کوردان دە نەخوەشییەکە. د سەردەما ئۆسمانییان دە پرانییا رەوشەنبیر و سیاسەتمەدارێن کورد ئۆسمانیپەرەست بوون. ئیرۆ ژی ترکییەپەرەستن. رەوشەنبیر و ئاکادەمیسیەنێن  وێ دەمێ ژی و یێن ئیرۆ ژی دەولەتبوونێ ناخوازن.

ترکێن قوبرسێ کو نووفوسا وان ناگهە ٢٥٠ هزار کەسان ب ئسرار دەولەت دخوازن لێ بەلێ ٦٠ میلیۆن کورد دەولەت ناخوازن. ئەڤ ژی نیشانەیا کێماسییا نەتەوەپەروەرییا ئەردییە.

ئەنجام

د ئەنجامێ دە، پاراستنا یەکیتییا ئیمپراتۆرییا ئۆسمانی یان پشکەک مەزن ژ رەوشەنبیر و سیاسەتمەدارێن کورد، ب تایبەتی یێن کو ل ئستەنبۆلێ هاتنە ب جهکرن، د سەردەما داوینا ئیمپراتۆرییا ئۆسمانی دە کو ئیرۆ سیاسەتا سەرەکە یا کورد ل باکورێ کوردستانێ وان دشۆپینە و یەکیتی و دەمۆکراتیکبوونا ترکیەیێ دپارێزە، دشبن هەڤ.  هەر وها نەتەوەپەروەرێن ئەردی کو د دەستپێکا سالێن ١٩٠٠ی دە شێخ عەبدولسەلام بارزانی نوونەرتییا وان دکر و د وێ دەمێ دە زمان و سەرخوەبوونا خوە دپاراستن، پر دشبن ئاکتۆرێن سیاسیڤیێن کوردێن کو ئیرۆ ل سەر وێ خەتێ دمەشن و داخوازا سەرخوەبوون و دەولەتبوونێ دکن. ئەز دفکرم کو دڤێ ب بالداری ل سەر ڤێ دیاردەیێ وەرە راوەستین.

مخابن د شەش پارچەیێن کوردستانێ دە هزرا نەتەوی گەلەک کێمە. ژ بۆ وێ یەکێ گەرەک ئەم نەتەوەپەروەرییا ئەردی ل کوردستانێ زێدە بکن.

بیۆگرافی:

ئیبراهیم گوربوز د سالا ١٩٥٥ان دە ل گوندێ قزلیێ ناڤچەیا سارکامشا قەرسێ ژ دایک بوو، پشتی کو مالباتا وی کۆچی ئیزمیرێ کرن، ل ئیزمیر-ترێ خوەندنا خوە قەداند. وی ژ بەشا ئەندازیارییا کیمیایی یا زانینگەها ئانادۆلو یا ئەسکیشەهرێ (١٩٧٩) مەزوون بوو. پشتی دەمەک کورت وەکی مامۆستا و ئەندازیارێ موزەخانەیێ خەبتی، پشتی داربەیا لەشکەری یا ١٢ێ ئیلوونا ١٩٨٠ان ژ کارێ خوە ئیستفا کر و تەڤلی تێکۆشینا سیاسی بوو. ئەو د سالا ١٩٨١ان دە هاتە گرتن و چار سال و نیڤ ل گرتیگەهێ ما. پشتی سەربەستبەردانێ، بالا خوە دا خەباتێن چاندی و جڤاکی. وی د سالا ١٩٩١ان دە ناڤەندا چاندا میزۆپۆتامیایێ (MKM) دامەزراند و سەرۆکاتییا وێ کر. د سالا ١٩٩٢ان دە، ئیسماعیل بێشکجی، لگەل مووسا ئەنتەر و هەڤالێن وان، پێشەنگییا دامەزراندنا ئەنستیتویا کوردی یا ئستەنبۆلێ کرن. وی هەر وها رۆلەکە چالاک د ئینیسیاتیفێن وەکی وەقفا چاندا کورد، وەقفا چاندا میزۆپۆتامیایێ و وەقفا شێخ سەعید دە لیست. د سالا ٢٠٠٤ان دە، وی رادیۆیا یاشام(ژیان) دامەزراند کو ب یازدە زمانان وەشان دکر. د سالا ٢٠١٢ان دە، دگەل ئیسماعیل بێشکجی، وەقفا ئیسماعیل بێشکجی (ÎBV) دامەزراند. نها ئەو وەکی سەرۆکێ رێڤەبەرییا وەقفێ کار دکە. بەرهەمێن ئەدەبی یا گوربوز ژ شاهدیا تاکەکەسی وێدەتر دچە؛ ئەو تۆمارگەهەک بەرخوەدانا چاندی و بیرا رەوشەنبیری یا کوردان پێک تینە. بەرهەمێن بژارتی:

• رێویتیەک درێژ د بن سیا وەلاتێ من دە – 1: ل قەراخا ژیانێ (بیرانین – ئۆتۆبیۆگرافی، ٢٠٢٣).
• ژیانەکە بەخشکری-وەقفکری 1-11 (دیرۆکا سازی یێن چاندی یێن کوردی، ٢٠٢٤).
• سۆکراتەسێ دەما مە: ئیسماعیل بێشکجی (ژینەنیگاری، ٢٠٢٤).
• چما دڤێ کورد نەتەوەپەرەست بن (ب ئیسماعیل بێشکجی و جەلال تەمەل رە، ٢٠٢٤).
• ل سەرانسەرێ جیهانێ ب ساری خۆجێ رە (چیرۆکا رێویتیێ، ٢٠٢٥).