گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
دێ ژ گۆتنا نڤیسەرێ نەرویجی یێ ناڤدار (یوستاین گاردەر 1952)ێ دەستپێ کم، خودانێ پەرتووکا (جیهانا سۆفیایێ) ئەوا بۆ سەر 65 زمانێن جیهانی هاتی وەرگێڕان، ژ بەر کو ئەڤ گۆتنا وی ژ هەمی ڕەنگێن ڕۆمانان دگرت، دبێژت:
“ئەم نەشێین بەلگەیان بۆ وان هەیبەران بینین، یێن کو وژدانێ دلڤینن، لێ ئەم د ناخێن خوە دا هەست ب هەبوونا وان دکین.”
ڤێ جارێ کاروانێ بێسەروشوینان ئەز دامە ل گەل خوە و د ناڤ خەم و کۆڤانێن کورد و ئەرمەنان دا وەرکرم و کەفتم د ناڤ پێلێن هزر و بیرێن نڤیسەرێ ڕومانا (بێسەروشوین)دا ل گەل چامە و دەردەسەرییێن قارەمان و قوربانییێن ڕومانێ دهەڕکیم، ئەو دیمەنێن دلسۆژ و تراژیدی یێن د ڕۆمانێ دا هەست و ژدانا من ژی لڤاندن و بەرێ من دا نڤیسینا ڤێ گۆتارێ.
خواندەڤانێ بەردەوام دشێت وان نڤیسینان ب هەلسەنگینت یێن باندۆرێ ل سەر دکن یان گەلەک حەز ژێ کر بت، ئەز ئێکم ژ وان یێن تشتی ژ هەژی نڤیسینێ ببینن و پاشی ل سەر دنڤیسن، هندەک پەرتووکان مرۆڤ هند پێڤە دهێت گرێدان، حەز دکت پتر ژ جارکێ بخوینت، ڤێجا هۆکار چ بن ئەو نەگرنگە.
د ڕۆمانا بێسەروشوین دا دێ ل هەژدە ڤەبڕان ڕاوەستی ئانکو ژ هەژدە دەرگەهان پێک دهێت، قۆناغێن ڤان ڤەبڕان هەمی پێکڤە گرێداینە هەر دەرگەهەک تڤاڤکەرێ یێ دییە، نڤیسەرێ ڤێ ڕۆمانێ (محەمەد چەلکی)یە، ژ نڤیسەرێن گەلەک هێژایە و چەندین بەرهەمێن باش هەنە، ژ بلی ب سەدان گۆتار و نڤیسینێن هەری باش، کەسەک نووخواز و ڕەوشەنبیر و دنیا دیتییە و ستێرەکا گەشە د ناڤ نڤیسەرێن کوردستانێ دا، ژ بنەمالەکا کوردپەروەرە و دلسۆزن، محەمەد چەلکی وەکو پێشمەرگەیەکێ گولانێ چەندین سەربۆر دیتینە، بنەمالا وان قوربانییێن مەزن بۆ ئازادییا کوردستانێ پێشکێش کرینە، ل ئەنفالێن هەشتێ و هەشتێ د ئێک ڕۆژ دا هەژدە قوربانی ژ شەهید و بێسەروشوینان گۆری دۆزا کوردان کرینە، ڤێ چامەیا مەزن باندۆرێن گران ئێخستن سەر دل و ناخێن وی، هەتا کو بۆ دەلیڤە هلکەفتی ب ڤێ ڕۆمانێ لەپەکی ژ کول و دەردێن خوە برێژت.
ڕۆمانا بێسەروشوین ژی وەکو هەمی ڕۆمانان پرۆسەیەکا هزرییە و هزرێن وێ ژ ناخێ نڤیسەری ڕشتینە، گەلەک واران ب خوە ڤە دگرت، (زۆرداری، کەرب و کین، دلسۆزی، وەفاداری، هەڤالینی، ئەشق و ئەڤینییا وەلاتی و …) ئەڤ ڕۆمانە ژ توخمێ ڕۆمانێن دیرۆکییە، بۆ ژییێ هەمی قوناغان دگونجت، لێ پتر بۆ ژییێ مەزنان و کەسێن ڕەوشەنبیر و تێگەهشتی دگونجت، ئەز دشێم بێژم مژار و ئالۆزی و گرفتێن د ڤێ ڕۆمانێ دا گەلەک ب دیرۆکێ ڤە گرێداینە و ڕاستی و کەتوارینە و پشکەکن ژ دیرۆکێ، هەر خواندەڤانەکێ هایا وی ژ دیرۆکا کوردستانێ هەبت یان پێزانین و ڕەوشەنبیرییەکا گشتی ل سەر ڕوودان و چامەیێن کورد و ئەرمەنان هەبت، دێ پتر تامێ ژێ بینت و تێ ئینت دەر کو ئەڤە ڤەگێڕانا دیرۆکێیە، ب تایبەت ڕوودانێن سەردەمێ شۆرەشا گولانێ دێ هەست پێ کت کو ئەڤە دیرۆکەکا نخافتی و ڤەشارتییە و ڕۆژ دێ هێن هێدی هێدی پەردە ل سەر هندەک نهێنییان ڕابن و وێ دیرۆکا نخافتی ب باشی و خرابییێن خوە ڤە دێ سەڕاد و بێژینگ کن و ڕاستی ڕۆناهییێ بینن.
من حەز ژ ڤێ ڕۆمانێ کر ژ بەر کو، پترییا مەرجێن پێکهاتا ڕۆمانێ تێ دا هەنە، من هندەک ڕۆمان خواندینە مەرجێن پێکهاتا ڕۆمانێ گەلەک تێدا د کێمن یان د لاوازن، دەمێ من پەرتووکا بێسەروشوین دخواند، من بۆ خوە دگۆت باش بوو ڤێ جارێ من ڕۆمانەکا کوردی دیت یا ژ مەرجێن ڕۆمانێ پێکهاتی، ئێک ژ خوەشییێن دی یێن من ژ ڤێ ڕۆمانێ دیتی زمانێ وێ و ئەدەبیاتا وێ یا تایبەتە، ب زمانەک زەلال هاتییە نڤیسین، د ڕۆمانێ دا گەلەک پەیڤێن کوردی یێن ڕەسن و کەڤن ل بیرا مە ئیناینە ڤە ل گەل لێکدانا هەڤۆکان ب ڕەنگەکێ گەلەک جوان، لێهاتی و ڕەوانییا نڤیسەری ژی بۆ مە تێدا دیار دبت، بۆ میناک:
«ڕۆژ ل نیڤا عەسمانی یا سنگەپێ بووی، کەلێژان ژ ئەردی ڕادبوو، دەنگێ چیچڕکان زومێن یا ئێخستی ئاقاری، ژ بلی وان، تەڤ بالەفڕ و گیانداران یا خوە ل بن سهێ درێژ کری و لالبوونێ یێن گرتین…»
ب خواندنا ڤان هەڤۆکان و پێکڤە گرێدانا وان تابلۆیەکێ هۆنەری د ناخێ مە دا دنەخشینت و دیمەنەک دهێت بەرچاڤێن خواندەڤانی، دشێم بێژم هەتا ڕادەکی یا ب ڕەنگ و دەنگە، ئەڤە ئێکە ژ مەرجێن پێکهات و دەولەتمەندییا هونەرێ ناڤەرۆکا ڕۆمانێ و نڤیسەرێ ڤێ پەرتووکێ د ڤی مەرجی دا باش سەرکەفتی بوویە.
شێوازێ نڤیسینا ڤێ ڕۆمانێ نە شێوازەک گەلەک جودایە ژ ڕۆمانێن من خواندین، لێ یا بێ جوداهی و تایبەتمەندی ژی نینە و پیدڤی یە ڕۆمان یا وەسا بت کو جوداهی و تایبەتمەندییێن خوە هەبن، پەرتووکا بێسەروشوین ئێک ژ وان پەرتووکا یە، یێن مرۆڤ ب دیمەنێن وێ سەرنجڕاکێش دبینت و ب خواندنا وێ ڤە بێزار نەبت و ل خواندنا وێ پەشێمان نەبت، هەر ژ دەستپێکا خواندنا وێ مرۆڤ پێڤە دهێتە گرێدان و نەشێت دەستان ژ خواندنا وێ بەردت، چەند مرۆڤ پتر ب ناڤ ڕۆمانێ ڤە دچت پتر ب سەر گرفت و ئاریشەیان هلدبت و کۆمەکا مژاران سەرهلددن.
ناڤەرۆکا ڕۆمانێ ژ مژارەکا سەرەکی و هندەک چەق و تایان پێک دهێت، یا دەستپێکێ و یا سەرەکی، قورتالبوویەکێ ئەنفالان یێ بریندار ژ مرنەکا ب کۆمەل ژ ناڤ کۆمەکا هەڤالێن خوە یێن ب گوللەیێن دوژمنی هاتین گوللەباران کرن قورتال دبت و خوە ژ نشکان ڤە دگەهینت جهەکی، هەوارا خوە دبت دەڤ نۆشدارەکێ مەسیحی یێ دلۆڤان و خودان وژدان ل دەڤەردارییەکێ ب سەر پارێزگەها مووسلێ ڤە، سەربۆرا وی نۆشداری گەلەک ژ یا یێ کوردێ ئەنفال بووی دوور نینە، ئەو نۆشدار وی دپارێزت و لێ دبت خودان هەتا ب سەرەکی دئێخت، لێ شێرۆ کو قارەمانێ سەرەکی یێ ڕۆمانێیە بۆ دەمەکێ دریژ د ناڤ ژۆرەکێ دا دهێت پاراستن ل مالا نۆشدارێ مەسیحی گەلەک بیرهاتنێن وی دهێن بیرێ و د ناڤ چیرۆک و سەرهاتییێن خوە دا یێ زڤێر و ئالزییە، نڤیسەر ڤەدگێرت:
«ژ شڤێدی وەرە زڤێرییێ بەرنەدایە، هەر یێ دنژنت و دهەرێفت، گولۆلکا هزرێن وی وەسا ئالزییە، ژ تەڤنێ تەڤنپیرکێ دئالزیترن، سەر یێ لێ بوویە مێرگەکا همبز ژ ڕەنگێن تەخمین و هزران..»
د ناڤ ڤێ مژارا سەرەکی دا گەلەک تایێن دی ژێ دچن و هەر تایەک هندەک ڕوودان و سەرهاتییان ب خوە ڤە دگرت، ڤەگێرانێن وی ل سەر ئاستەنگێن ژین و ژیارا جڤاکێن کورد و ئەرمەنانە و وێ زۆردارییا ل سەر وان و وێ ڕەوشا خراب یا وان سەردەمان و وان کاودانێن گران یێن ئەو ل گەل ژیاین. ئێک ژ خوەشییێن ڕۆمانان ئەوە پڕی مژار و ڕوودان بن و گەلەک ئالۆزی تێ دا هەبن، ل ڤێرێ ژی نڤیسەری گەلەک بزاڤ کرینە ڕۆمانەکا پڕی مژار بت و تێدا یێ سەرکەفتییە و شیایە ژ مژارەکێ دەرباسی مژارەکا دی ببت بێی ڤەبڕین.
دەربارەی کارەکتەرێن ڕۆمانێ نڤیسەر شیایە مرۆڤێن باش ژێ بگرت و رۆلێن باش ل سەر وان بەلاڤە بکت، قارەمانێن ڕۆمانێ گەلەکن لێ ڕۆلێ سەرەکی یێ شێرۆیێ بێسەروشوینە، جهێن ڕوودانان نە جهەک ب تنێیە، دیمەنێن ڕۆمانێ ل گەلەک جهـ و قولاچێن کوردستانێ دهێن کێشان، لێ من هەست ب کێماسییەکێ کر کو ژ ڕۆمانێ یێ کێم بوو، کارەکتەرێن ڕۆمانێ ب باشی نەهاتینە سالۆخەت دان، ئانکو وێنەکرن، مرۆڤ نەشێت وێنەیێ وان د مەژییێ خوە دا باش ئاڤا بکت، هەر چەندە پێدڤی ناکت هەمی کارەکتەرێن وێ بهێن سالۆخەت دان، لێ ب کێمی یێن ڕۆلێ سەرەکی د ڕۆمانێ دا هەین پتر بهێن وێنەکرن، دەمێ ناڤێ وی دهێت خواندن ئێکسەر وێنەیێ وی و کەسایەتییا وی د ناخی دا دیار ببت، ئەز باوەر دکم نڤیسەر ڤێ چەندێ باش دزانت، لێ نزانم د ڤێ چەندێ دا گەلەک پووتە ب وێنەکرنا کارەکتەرێن ڕۆمانێ نەدایە، لێ تشتێ باش ل ڤێرێ ئەوە یێن ڕۆلێن سەرەکی د ڕۆمانێ دا هەین گەلەک ب شارەزای ڕۆلێ وان ڤەگێرایە. سالۆخەتێن وان یێن ڕەوشتی ب جوانی بەحس کریە:
«ئازاد ژ وان مرۆڤان بوو یێ ب ڕەوشت و تێگەهشتنا خوە شیایی ببتە نموونەیا ڕەوشت بلندییا کەسێ کوردپەروەر و شۆرەشگێر…»
لڤین و نێرینێن وان وێنەکرینە، لێ وێنەیێ بەژن و بالان و سەر و سیمایان دیار نابت، بۆ میناک دا تەماشەی ڤی دیمەنی بکین، چەند چرکەیان بەری گوللەییێن دوژمنی سینگێ وان بسومن دەمێ شێرۆ کو ئێکە ژ قارەمانێن ڕۆمانێ تەماشەی هەڤالێ خوە ئازادی دکت و ب چاڤان خاترخواستنا دووماهییێ دهاڤێن بەرێک؛
«بەرێخوەدانا ئازادی بۆ من، بەرێ من ژ دێمێ ڕۆژا دێ بتە دووماهیک دیدەڤان ل سەر مرنا مە وەرگێڕا. ڕەنگێ ئازادی ژ بەرێ جانتر هاتە بەر چاڤێن من، گرنژینەکا تژی حەسرەت و ڤیان د من وەرکر و چاڤێن وی شۆڕی چالێ بوون و دوبارە ل من زڤڕی، ڤێ بەرێخوەدانا وی سۆتم و ئاگر د هناڤێن من دا بوو ئێتوینەکا ژ دۆزەخێ هارتر…»
د دیمەنەک دی دا چەند لڤینێن شێرۆی وێنە دکت:
«وەک دزەکێ شەهرەزا خوە ڤەچلیساند بەر پەنجەرێ، ل کۆلانێ مەیزاند، شەهرەزاییا وی تێرا هندێ نەکر، بزانت کانێ نوکە ل کیژ تاخی یە، پەردە پیچەکێ دا لایەکی منارا مزگەفتا نەبی یونس لێ دیار بوو، ئارامییەکێ خوە ل هەستێن وی دا، وەستیان و ترس هەمی ژ بیرێ برن…»
هندەک پەیامێن سەرەکی د ڤێ ڕۆمانێ دا هەنە، هەر چەندە ڕۆمان نە ژ قەبارەیەکێ گەلەک مەزنە وەکو هندەک ڕومانان یا مەزن بت و چو پەیامێن گرنگ تێدا نەبن، لێ د سەر هندێ ژی ڕا گەلەک پەیامان دگەهینت و دیرۆکەکا درێژ بۆ مە ڤەدگێڕت، ڕۆمانەکە ژ مژار و ڕوودانان یا تێر دەولەمەندە، تایبەت گرێدانا چامەیێن کورد و ئەرمەنان پێکڤە و گەلەک ب شارەزای داینە بەرێک و لێک ئیناینە، ل گۆر کەتوارێ وی سەردەمی چیڕۆکێن وان د ئێک جوگرافییێ دا پێکڤە گرێداینە.
تشتەکێ دی کو دلێ مڕۆڤی گەلەک گەش دکت، ئەو هەڤکاری و دۆستانی و وەفادارییا کورد و ئەرمەنانە بۆ ئێکودو، دیرۆک دیدەڤانە کو ئەڤە ڕاستییەکە و هەمی سەردەمان کورد و مەسیحی هەڤکارێن ئێکودو بووینە، ئایدیۆلۆژییا دینی باندۆر ل سەر کورد و ئەرمەنان نەکریە کو ناکۆکی د ناڤبەرا وان دا هەبن، لێ ڕژێما ترکێن داگیرکەر دین بۆ بەرژەوەندیێێن خوە ب کار ئینایە و گەلەک بزاڤ کرینە کورد و ئەرمەنان ل بن درووشمێن ئیسلامێ بکن دوژمنێن هەڤدو، لێ پترییا کورد و ئەرمەنان د پلانێن دوژمنی دگەهشتن و نەهێلا بگەهت وی ڕادەی کو بۆ هەروهەر کورد و ئەرمەن ببن دوژمن، نابێژم کتەکا کێم تێ نەبن ژ کوردێن خوەفرۆش بۆ پارییێ نانی هەڤکارییا داگیرکەریا ترکیا کر بت. یان ژی ب ناڤێ دینی هاتبن خاپاندن ل دژی ئەرمەنان، لێ ب گشتی کورد هاریکارێن ئەرەمنان بوون و گەلەک ئەرمەن پاراستینە و ژ بن زۆردارییا ترکان ڕزگار کرینە، یا باش ئەوە د ڤێ ڕۆمانێ دا نڤیسەری ڕوویێ باش یێ کورد و ئەرمەنان نیشا دایە.
جوداهی و تایبەتمەندییەکا دی ئەوە نڤیسەری ناڤ و جهێن ڕوودانێن ڕۆمانێ هندەک جاران وەک خوە هێلاینە و جهێن بەرنیاسن، دەمێ مرۆڤ ناڤێن وان جهـ و گوندان دخوینت، هەر وەکو مرۆڤ هندەک بیرەوەرییان دخوینت. هندیکە ڕومانن دبێ بیرەوەری نابن، لێ ڕەنگێ نڤیسینا بیرەوەرییان د ڕۆمانێ دا باشترە یێ جودا بت ژ نڤیسینا پەرتووکێن بیرەوەرییان، ب دیتنا من دبت نڤیسەری د ڤێرێ دا ئەو هزر نەکربت یان ژی ب مەرم ئەڤ چەندە کربت، بۆ دیرۆکێ بیرهاتنێن خوە د ڕۆمانێ دا ڤەگێڕا بن، د ڤێ نموونەیا ژێری دا ناڤێن چەند جهان دئینت:
«ل سپێدەکا ڕۆژ کەمەرەکێ ژ چیای بلندتر، دەنگێ تەقەکا بۆش ل دەوروبەرێن زیارەتێ زەمبیلفرۆشی بێدەنگیا وێ دەڤەرێ شلقاند، کۆمەکا پێشمەرگەیان ل نێزیکی گوندێ بێغەبارێ بوون…، دەنگەکێ ناسیار ژ هێلا گوندێ سیرکوتکی ڤە هاتە مە، ئەو دەنگ دەنگێ عەمەرێ سیتۆی بوو…»
ل جهەک دی دبێژت:
«من ل هەڤالێ خوه مەیزاند و من دخواست پیچەکێ د گەل باخڤم و بەحسێ «ڕۆمانا گهله گورگ» یا حسێن عارفی بۆ بکم، ئهو چەند ڕۆژ بوون ب خواندنا وێ ڤه مژویل بووم. هەڤالی من جومعه ئیبراهیمی د گهل چەند پهرتووکێن دی و گۆڤارا «دهنگێ مه» بۆ من هنارتبوون مالا هەڤالێ مه هەردوکا موحسن سپینداری…»
هەلبەت چو کارێن بێ کێماسی نینن، بێسەروشوین ژی وەکو پترییا پەرتووکێن کوردی ژ لایێ ڕێنڤیسێ و ڕێزمانێ ڤە یا بێی شاشی نینە، ئەز ب فەر دبینم هەر پەرتووکەکا هەبت بەری بهێن ڤرێکرن بۆ بەر چاپێ پێدڤی یە زمانزانەک پێداچۆنەکێ ل سەر ڕێنڤیس و ڕێزمانا پەرتووکێ بکت و پشتی شاشی دهێن ڕاستڤەکرن پاشی پەرتووک بهێت چاپ کرن.
تێبینیەکا دی یا گرنگ ئەوە، نڤیسەر د ڤێ ڕۆمانێ دا ڤەگێرێ چیرۆک و سەرهاتییێن ڕۆمانێیە، لێ ل هندەک جهان نڤیسەری خوە ل جهێ قارەمانێ ڕۆمانێ دیتییە و پێش وی ڤە دئاخڤت، دبت ل دەڤ نڤیسەری ئەڤە ئێک ژ هونەرێن نڤیسینا ڕۆمانێ بت، هەر چەندە ئەز ب شاشی نزانم لێ ب دیتنا من هەکو وەسا نەبایا دا باشتر بت، ژ بەر کو چیرۆک ل بەر خواندەڤانی بەرزە دبت.
تێبینیەکا دی ل دووماهییا ڕۆمانێ من کر، ڕوودانێن ڕۆمانێ گەلەک ب لەز و ب کورتی ب دوماهی دهێن، ڕاگەهاندنا مرنا مالباتا قارەمانێ ڕۆمانێ ب سڤکی هاتییە دیار کرن، دا باشتر بت هەکو پتر ڕۆلێ مالباتا قارەمانێ ڕۆمانێ دیار کربا و پشتی بێسەروشوونییا کوڕێ وان، هندەک ژ شینی و خەم و کۆڤانێن وان ڕاڤەکربا و پاشی هاتبا سەر نەمانا وان ل ژیانێ.
ڕاڤەکرنا من یا گشتی و ب کورتی بۆ ڕۆمانا بێسەروشوین، ل دووماهییێ دبێژم ئیسیلەکێ دی یێ موکوم د ناڤ دیوارێ پەرتووکخانەیا کوردی ڕا هات دانان، ئەز دشێم بێژم کاک محەمەد چەلکی پەرتووکەکا گەلەک باش پێشکێشی پەرتووکخانەیا کوردی کریە و ئێکە ژ ڕۆمانێن گەلەک باش، یێ بڤێت بڤەگەڕت سەردەمێ کۆمەلکوژییا ئەرمەنان و ئەنفالێن کوردستانێ بلا ڕۆمانا بێسەروشوین بخوینت.
