گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
د ناڤ دەستڤیسێن ئارشیفا ئۆسمانی دا زێدەتر ژ 300 دەستنڤیسێن دیوان و هەلبەستێن تورکییا ئۆسمانی و فارسی و عەرەبی یێن هەلبەستڤانەکی ب ناڤێ نەفعی هەنە.
نەفعی؛ عومەر کوڕێ موحەممەد کوڕێ عەلی ئەرزەرۆمی یە. ئەڤ نەفعی یە کوردەکی خەلکێ کەلا حەسەن– حەسەن قەلا– سەر ب ئەرزەرۆمێ یە و د سەدەیا 11ێ کۆچی دا ژییایە. لێ چ هەلبەستێن وی یێن کوردی نینن و ئەگەر ژی هەلبەستێن وی یێن کوردی بێنە دیتن، چونکی خەلکێ – حەسەن کەلا – ئەرزرۆمێیە، دبیت ب کوردییا ژۆرین بیت.
د فەرهەنگا ناڤدارێن ئۆسمانی دا ئەو وەک هەلبەستڤانەکی تورک هاتییە ناساندن. هەلبەت ناڤێ چەند نەفعی یێن دی ژی، وەک؛ نەفعی حەلەبی، نەفعی چەلەبی و نەفعی یێ عەجەمی د ناڤ هندەک بەرنڤیسێن نەفعی یێ ئەرزەرۆمی دا هەنە کو بەرهەمێن وان ژی ب فارسی و تورکی نە.
لێ د ناڤ وان دەستنڤیسنان دا، بەرهەڤۆکەک هەلبەستان هەیە کو لسەر لێڤا سەرپەرێن دەرپێچێ؛ دیوانا نەفعی و شاکر عەجەمی، هاتییە نڤیسین. ئەڤ بەرهەڤۆکە د سێ پشکان دا سالا 1263ێ کۆچی ب دەستێ کەسەکی ب ناڤێ (محەمەد سەعید) هاتییە نڤیسین. بەرنڤیسکاری د داوییا پشکا ئەول دا پشتی ناڤێ خۆ – الکردی – و د داوییا پشکا دویێ ژی – سلیمانیە – ل ناڤێ خۆ زێدەکرییە. د داوییا پشکا سیێ دا بەرنڤیسکاری ناڤێ خۆ نەنڤیسییە و دبێژیت؛ من تەڤاڤ کر نڤیسینا ڤێ دیوانێ د رۆژا پێنجێ مەها رەجەبێ د سالا 1263ێ ل باژێرێ شامێ کو ب دیوانا نەفعی تێتە ناسین. بەرهەڤۆک هەمی ب دەستێ یەک کەسی هاتییە نڤیسین.
دیارە دەما نڤیسینا ڤێ بەرهەڤۆکێ، هەلبەستڤان، یانی؛ نەفعی ساخ بوویە، چونکو پەیڤا؛ -رحمة اللە الیە- پاش ناڤێ وی نەهاتییە نڤیسین.
پشکا ئیکێ یا ڤێ بەرهەڤۆکێ دا هەلبەستێن فارسی، تورکی و عەرەبی، یێن نەفعی و چەند هەلبەستڤانێن دی هاتنە نڤیسین. هەلبەستێن نەفعی ب فارسی؛ 13 موخەمەس، دو نسفییە یان نیڤەکار(هەر نیڤ مالک یا هەلبەستڤانەکێ)، 2 نەزیرە، 1 ساقی نامە، 22 غەزل، 30 قەسیدە، 1 تەرجیح بەند، 12 پارچە مەسنەوی، 10 چارین و 6 تەک مالک و هەروها قەسیدەیەک ب سێ زمانێن فارسی، عەرەبی و تورکییە.
هەلبەستێن تورکی: 7 موخەمەس، 12 غەزەل، 3 قەسیدە، 4 پارچە مەسنەوی، 6 چارین، 1 قەسیدە ب تورکی و عەرەبی، 6 تەک مالک و 5 تەک مالکێن تورکی و عەرەبی و هەروها هەلبەستێن عەرەبییێن نەفعی ژی؛ 1 غەزەل، 1 تەزیید، 1 چارین و 1 تەک مالکە.
هەلبەت هندەک هەلبەستێن هەلبەستڤانێن دی ژی ب زمانێن؛ فارسی، تورکی و عەرەبی د ڤێ پشکێ دا هاتنە نڤیسین.
د پشکا دویێ یا ڤێ بەرهەڤۆکێ دا 19 پارچە غەزەل و قەسیدێن هەلبەستڤانەکی ب ناڤێ – نورس – ب زمانێ فارسی هاتنە نڤیسین.
د پشکا داوییا بەرهەڤۆکێ دا هەلبەستێن کوردییێن نەفعی سەرناڤێ؛ – نەفعی کوردیات- هاتییە نڤیسین و ب قەسیدەیەکی ب دەڤۆکا کوردییا ناڤین دەستپێدبیت، کو قەسیدەیەک و 9 غەزەل ب دەڤۆکا کوردییا ناڤینە. د ناڤا وان غەزەلان دا، لسەر یێکێ ناڤێ- نالی – هاتییە نڤیسین. پاشی – و لە ایضا من گورانیات – هاتییە نڤیسین کو ب گشتی 68 مالکێن دەهـ دەنگینە و ب دەڤۆکا باشووری یا کوردی هاتنە نڤیسین. ل داوییێ ژی موخەمەسا نەفعی لسەر غەزەلەک قاسم ب زمانێ تورکی هەیە.
ئەڤ نەفعیی هەلبەستڤان کو ناڤێ وی نەدییارە و د مێژوویا ئەدەبا کوردی دا نەناسە، ل گۆر هەلبەستێن وی د چەرخا 13ێ کۆچی ل بەغدا، حەلەب، شام و ئستەنبۆلێ ژیایە و ژ خەریبی و دوورییا ژ یار و وەلاتێ خۆ دنالیت.
دڵ وەکو پەروانە سووتاوە لەبەر دووری وڵات
رۆژ و شەو ئیشم هەموو گریانە غەم نادا نجات
فرقەتی تۆ ئاگری بەرداوەتە جەرگ و دڵم
دڵ چییە سەر تا قەدەم سووتاوە بێ تۆ ئەی حەیات
پڕانییا قەسیدێن وی پەسن دان و داخوازێن وی ل کەسایەتیێن دیارێن وی دەمی نە. د ناڤەرۆکا هەلبەستێن نەفعی دا ڤێ خویا دکەت کو خەلکێ بەغدایێیە و چەند جاران ل بەر سەفەرا شامێ و ئستەنبۆلێ ژ بەغدایێ دوور کەڤتییە.
ب خواندنا هەلبەستێن نەفعی یێن بەردەست، هندەک زانیارێن کێم لسەر جهـ و سەردەمێ ژیانا وی دەستڤە تێن، لێ بۆنا ناسینا وی هندک و کێمن.
سولتان عبدلمەجیدێ یێکێ سالا 1238ێ کۆچی ژ دایک بوویە و سالا 1254ێ د تەمەنێ 16 سالییێ دا بوویە سولتان و د سالا 1277ێ کۆچی ( 1816ز) وەفات کرییە. نەفعی د هەلبەستەکێ دا کو ب تورکی بۆ وی نڤیسییە، باسا جهـ، کار و پیشەیا خۆ دکەت و دبێژیت:
ملک بغداد بهشت آباد و اقلیم عراق
مسقط راس مقام درویشانم وار بنم
خانقاه قادریدن ظل مولایه همان
دمبدم شغل دعای عارفانم وار بنم
(ئاخا بەغدایێ بهەشتا هەرێما عراقێ جهێ ژ دایکبوونا منە و د ژێر سیبەرا مەولایێ خۆ دا کارێ من د خانەگاها قادری دا وەک عارفان نزاکرنە).
هەروها دبیژیت؛
حضـرة ابن الولید شمشیر مولا خالده
انتسابی بی گمانی خاصلانم وار بنم
خاکپای دولتی بوس ایلمک چوقدن برو
مطلب ما فی الضمیر زایرانم وار بنم
خیلی سال و نیچه ایلدر بو معالی درکه
اشتیاق بی حساب عاشقانم وار بنم
( بێ شک ئەز گرێدایی مەزنێ خۆ، خالدم و ژ مێژڤەیە دخوازم بێمە زیارەتێ و ئاخا بەر پێیێ دەولەتێ رامووسم و چەند سالە ئەڤیندارێ ڤێ دەرازینکا بلندم)
اشته بو باب المراده شمدی بن گلمکلکیم
خالقا مولایه شکر شاکرانم وار بنم
ده مریدیله زهی بو بابه اولدم جبق سالی
حبذا بخت سعید نازکانم وار بنم
سایه شاهنشه ایله حمد اوله اکرام اوله
ایلدیلر شرط جای افقرانم وار بنم
اشته بر یلدر سبیل مهمانی اوزره لکم
اولدی حسب المدعا اسکان خانم وار بنم
لیک فکر راه دور و قلت زاد و رحیل
اول سببدن دامن خاقان والا همته
دست امید و رجای مخلصانم وار بنم
( نها نێزیکی شەش مەهانە ئەز د گەل دەهـ موریدان هاتمە بەر دەرگەهێ مرازان و ئەز بەختەوەرم د ژێر سیبەرا کەیا دا شوکرێ بکەم و کەرەم د گەل من بێتەکرن. نها سالەکە وەک مێهڤانەکێ، وەکی دبێژن جییەک بۆ منێ هەژار هاتییە دیارکرن و لێ جیوارم، لێ ئەز د خەما دوورییا رێکێ و کێمییا پێرۆ و زادێ رێکێ دا مە. بەر هندێ من دەستێ هیڤی و داخوازێ هاڤێتیە دامەنا خاقانێ مەزن)
ل گۆر گۆتنا نەفعی، ئەو دووکەتیەکێ رێچا مەولانا خالدییە و سالەکە ل ئستەنبۆلێیە و بۆنا ڤەگەرێ بۆ بەغدایێ ژ سولتان عەبدلمەجید دخوازیت ئاریکارییا وی بکەت.
هەروها نەفعی دەما کو ل ئستەنبۆلێ بوویە د قەسیدەیەکێ ب زمانێ کوردی دا دبێژیت:
غەیر من کێ بێ لەم شارە دیارێکی نەبێ
غەیر تۆ کێ بێ لە ئستەنبۆل کە یارێکی نەبێ
بێ گول و بولبول ئەگەر باغ ببێ داغ دەبێ
کەی بوە گول بولبول ێکو سەد دو سەد خار نەبێ
عام دەلێن وێرانە گەنج هەر دبێ تێدا ببێ
قەت بوە ئەو گەنج وێرانە کە مارێکی نەبێ
ئەی حەبیبا دل ب حوب تو قەراری گرتووە
تو دەفەرمووی وامدەوێ سەبر و قرارێکی نەبێ
هەروسا نەفعی د هەلبەستەکێ دا ب زمانێ فارسی، تەکییا سەفوەتی پاشا ل ئستەنبۆلێ ب -جونبان- دشبینیت و باسا سالا چێکرنا وێ دکەت و دبێژیت:
این در شاه همه پیران است
بجنان همرو مانند بود
شد موفق به بنایش آنکس
که جهان با کرمش بند بود
اهل فضل و هنر و علم و ادب
صفوتی مخلص خورسند بود
جای فیض است بیا این درگاه
جاذب اهل دل و رند بود
گفت تاریخ تمامش نفعی
تکیه شاه نقشبند بود
(ئەوا دەرگەهێ هەمی پیرانە(سەرکێش و رێنیشاندەران) کو رەنگێ جونبان(منارە جنبان)ێ(١) ددەت. وی کەسی ئاڤا کر کو هەمی جیهان گرێدایی کەرەما وی بوو. کەسێ کو ناسناڤێ وی سەفوەتی و خودانێ زانست و هونەر و ب روومەت بوو. ڤێرە ئەو دەرگەهە جهێ بەهرە ژێ برێنێیە و خودان دلان ڕادکێشیتە خۆ. نەفعی تاریخا چێکرنا وێ دیارکر. تەکیە یا شاهێ نەقشبەند بوو.)
ل گۆر حسابا ئەبجەدی؛ تکیه شاه نقشبند بود، دبیتە سالا 1259ێ کۆچی. دیارە وی دەمی نەفعی ل ئستەنبۆلێ بوویە.
هەروسا نەفعی د غەزەلەکێ دا ب زمانێ فارسی کەیفخۆشییا خۆ ژ چوونا شێخ نەجمەدین کوڕێ مەولانا خالدی ژ بەغدایێ بۆ شامێ ددەتە دیارکرن و دبێژیت:
نسیم صبح آمد بوی عطری بر دماغم داد
بگفتا ای حزین تا کی شوی محزون دل ناشاد
مگر نشنیدەای نور بنای دیده از مشـرق
برآمد صبح صادق وش بشام خوش مشام افتاد
ز یمن مقدمش یکماه هر شب سحر دایم
ز هر سوی فرحناکیت تزیین شد معتاد
دل مشتاقها ممنون شد با دیدن رویش
ز خاک پای او صد دیده روشن گشت بی استاد
…
چرا نجل سعیدی شه ضیاالدین مولاناست
هزاران چون من جاهل شده با فیض او استاد
(هێنکە بایێ سبێ بێهنەک ئینا بەر دفنا من و گۆت ئەی خەمۆک دێ کەنگێ دلێ تە گەش بیت، ما تە نەبهیستییە رۆهنییا چاڤان ژ رۆژهەلاتێ دییارە و ل شاما بێهن خۆش سبە رۆناهی کر. ژ بەر قودوومێ پیرۆزێ وی مەهەکە هەر شەڤ حەتا سبێ هەر دەر ب کەیفێ تێتە خەملاندن. دلێ هۆگرێن وی گەش بوو و ژ بەر ئاخا بەر پیێن وی ب سەدان چاڤ رۆهنی بوون، بێی سەیدا… چونکو کوڕێ زیادین مەولانا شاهێ پیرۆزێ کو ب هزارێن وەک من ژ بەرکەتا وی بوونە سەیدا)
ل گۆر ڤێ هەلبەستێ وی دەمی نەفعی ل شامێ بوویە. شێخ نەجمەدین بۆ درێژیدان ب رێکا بابێ خۆ، مەولانا خالدی، چوویە شامێ و سالا 1270ێ د تەمەنێ 52 سالییێ دا هەر ل وێدەرێ وەفات کرییە.
هەروها نەفعی د قەسیدەیەکا فارسی دا کو بۆ یێک ژ هەلبەستڤانێن سەردەما خۆ ب ناڤێ فایق نڤیسییە، باسا چوونا خۆ ژ بەغدایێ بۆ شامێ دکەت و دبێژیت:
گردش چرخ قسمتم انداخت
بر دمشق این سفر من از بغداد
(چەرخا فەلەکێ ڤێ جارێ سەفەرا دمشقێ ژ بەغدایێ کرە نەسیبێ من)
ئەڤ گۆتنە ژی چوونا نەفعی ژ بەغدایێ بۆ شامێ ددەتە خویاکرن. د غەزەلەکێ دا ژی ژ شامێ گازندەیەک کریە و دبێژیت:
بازم زمانه شربت هجران بجام کرد
از یار دور فتادم و کارم تمام کرد
ناکام از دیار وز یارم فکند دور
در شام روز روشن ما را چو شام کرد
(جارەک دی دەورانێ شەربەتا مشەختبوونێ کرە بادییا من و ئەز ژ یارێ دوورکرم. بێ مراز ژ یار و دیار دوور ئێخستم و ل شامێ رۆژا رۆناهییا مە کرە شەڤ).
نەفعی د قەسیدەیەکا دی دا کو ئەو ژی ب زمانێ فارسی بۆ فایقی نڤیسییە، ل جهەکێ دبێژیتێ تو کوردی و زمانێ کوردی نزانی:
گفتـمش رحمی کن ای دلبر باین بیچارهات
گفت از دستم کجا روح روانت میبری
ترک تو ترکست و تو کردی بری از هر لسان
گر چه گویی غفلتا گر گفت نفعی گل بری
(من گۆتێ تو دلبەرێ رەحمێ ب منێ بێچارە بکە، گۆت تو ژ دەستێ من کێڤە بچی. تورکێ تە تورکە و تو کوردی و چ زمانان نزانی)
نەفعی بۆ پیرۆزباییکرنا جەژنێ چوویە دیتنا کەسەکی ب ناڤێ عزەت پاشا(٢) و هەلبەستەک ب زمانی تورکی بۆ وی نڤیسییە و پەیڤا – میر – بۆ وی بکار ئینایە.
قصوره باقمه میرم پر قصورم
جناح و جرمم ایله قلمه تهدید
اکر چه نفعی بی نفع ایسه میرم
دعاچی زمره سندن ایله تقیید
(میرێ من لێنەنێرە کو گەلەک کێماسیێن من هەنە و ب وان گەفان ل من نەکە. میرێ من ئەگەر کو نەفعی بێ خێرە، لێ وی ژ رێزا نزاکارێن خۆ بزانە)
هەروسا د هەلبەستەکا کوردی دا باسێ شامێ دکەت و رۆندکێن خۆ دشبینتە بەکرەجۆیێ و دبێژیت:
رووحەکەم بۆ فراقت هەر لە فەرقم تا بپام
پر لە هجرانە لبەر غەم شام بووە لێمان بە شام
دوور لە تو شەو تا سەحەر دوو چاوی من وەک بەکرەجۆ
جارییە و خوێناو سەری کردووە هەتا چاکی کوام
نەفعی د هەلبەستا کوردی دا کو باسێ رەشا خۆ یا نالەبار دکەت، ل جهەکێ دبێژیت:
قەت بوە قوربان کەسێ شایی بکات و زمزمە
مال دونیا شاییک و بەلکو پارێکی نەبێ
سووء زەن مەزموومە دەر حەق دوشمەن پوڕ عەیب و عار
سیما دەرحەق سەدیقی عەیب و عارێکی نەبێ
رەنگە بشکێنی ب ساتوور زبان قەلب سەدیق
ئەو کەسی مەیلی حکوومەت بێ سووارێکی نەبێ
د ڤێ هەلبەستێ دا کو نەفعی گازندان ژ رەوشا نەباشا خۆ دکەت، باسێ دل شکاندنا سدیقی ب ساتوورا زمانی دەکەت. رەنگە لێرە مەبەست ل – سدیق – ئەو بخۆ بیت و ناڤێ وی – سدیق – بیت.
هەروها نەفعی دەما کو ل ئستەنبۆلێ یە، د پارچە هەلبەستەکێ دا پەسنا نالی ددەت و دبێژیت هەر جهەکێ کو بەکرەجۆ و سەرچنار چنەبیت، کەسەک وەک نالی لێ دەرناکەڤیت.
ئستەمبۆلە ئەو گولستانی کە خارێکی نەبێ
وای بە حالی ئەو کەسێ لەم جێگە یارێکی نەبێ
شاه مەجلسمان کە تۆ بی رەنگە بگرین بەزم جەم
حەیفە ئەما بەزم دا بووس و کەنارێکی نەبێ
هوور دەناڵێن و دەگری بۆ شەهیدان غەمت
غەیر ئێمە کەس نییە یار و دیارێکی نەبێ
مەنعە لێی هەڵناکەوێ تەبعێکی وەک نالی لەتیف
هەر دیارێک بەکرەجۆ یا سەرچنارێکی نەبێ
ل ژۆر باسێ هەبوونا پارچە هەلبەستەکا نالی د ڤێ بەرهەڤۆکێ دا هاتەکرن و ئەو پەسندانا ژ نالی ڤە ددەتە خویاکرن دەما کو نالی ل ئستەنبۆلێ بوویە، نەفعی ژی ل وێدەرێ بوویە.
چەند هەلبەستێن نەفعی ب زمانێ کوردی- ناڤین و باشوور-، فارسی و تورکی:
کوردی ناڤین:
سەر و مال و دڵ و روحم فداتان
خلاسم کەن لە دەست جەور و جەفاتان
بەلایی خوێنن کەفنما ڕامەبۆرن
نە وەک ئالوودە بێ چاکی کەواتان
ئەوندە دوورم لە سەجدەی خاکپاتان
بە قەرنێک بای سەبا ناگاتە لاتان
وەفا تۆقیکە گەردەن گیر قومری
ئەویش مەخسووسە بۆ قەسر و سەراتان
خودا هەر لەحزە بمکا تا قیامەت
بە قوربانی فەقی و شێخ و مەڵاتان
سبەینان هەر کە دەنگی بولبولێک دێ
دەگریێم بۆ نەوای دەنگ و سەداتان
غەریب و دەربەدر کەوتم عەزیزان
***
کوردی باشوور؛
……………………………گەردوون گونەهکار
کەس چوون من نییەن موختی و گونەهـکار
گوناهان چوون کوو وەنم بییەن بار
ئومیدم ب لوتف و عەفو توون غەففار
فیشترەن جە ڕەمل و حەسی گوناهم
جە بی تاعەتی تو رووسیاهم
ب گونەه کاری وێم وێم گواهم
لاکن غەیر جە تو نییەن پەناهم
جە سەرم کۆکرن زنووب چوون کووسار
ئومیدم ب لوتف و عەفو توون غەففار
مەولام تەحقیقین مەعسییەت بارم
فەریفتەی شەیتان شووم بەد کارم
جە کەم تاعەتی ویم شەرمسارم
تەحقیق موستەوجب عەزاب نارم
لاکن هەر تونی رەحیم سەتتار
ئومیدم ب لوتف و عەفو توون غەففار
کەس چوون تو بەسیر هەم سەتتار نییەن
کەس چوون تو لوتفەش بیشومار نییەن
کەس چوون تو کەریم کەرمەدار نییەن
کەس چوون تو غەفوور هەم غەففار نییەن
نەفعی بی نەفعم غەریبولدییار
ئومیدم ب لوتف عەفو توون غەففار
***
ئەڤە ژی ئەو هەلبەستە کو ب ناڤێ نالی د بەرهەڤۆکێ دا هاتییە نڤیسین:
نالی
موعەتەر بوو ببوویێ ئاشنای قووەتی شامە
چ تالع بوو کە هەڵبوو ئەم نەسیم سوبحە لەم شامە
عەزیزان خاسەتەن من لایق و شایستەی لوتفم
وە یا زوو حوسن و خولق شامل ئەنعام تو عامە
ووشک بوو بوو دەماغ زەوقم ئێستاکە بکە تەوفی
کە کەعبەیەکی سەفایە زەمزەمێکی لەزەت تامە
بە تیبی خولق تو یەکسەر کەشف بوو کەربەت و غوربەت
حەریفا با وجوودی تو هەموو ناکامی کامە
دەمێکە هەمزوبانێکم نییە غەیری قەلەم هەر ئەو
دەروونی پڕ لە نالە و پوختە خەلکی پێ دەڵێن زامە
نشانەی پوختەگی بێ دەنگی نالی ئەگەر پوختە
بحددەت پێ بکە خامە بە حوججەت تەی بکە نامە
***
