گۆڤارا مەتین گۆڤارەکا ڕەوشەنبیری یا گشتی-هەیڤانەیە
ڤه‌هاندنا هۆزانا كلاسيك ب هه‌ر زمانه‌كێ هه‌بيت، ب گه‌له‌ك شێوازان هاتييه نڤيسين، ژبلى كێشه‌يێن عه‌رووزێن عهرهبى يێن ئه‌حمه‌دێ خه‌ليلێ فه‌راهيدى، هۆزانڤانێن جودا جودا ل دويڤ شييانێن خۆ، هنده‌ك جۆر و ره‌نگ و شێوازێن ديتر ئافراندينه، تايبه‌ت ژى د وارێ سه‌روايێ دا.
ئێك ژ ئه‌وان شێوازان، نڤيسين و ڤه‌هاندنا هۆزانێ يه ل دويڤ رێزبه‌ندييا پيتێن هيجائى، كو ل ده‌ستپێكا رێزا ئێكێ ژ هۆزانێ ب پيتا (أ) ده‌ستپێدكه‌ت و پاشى ل دويڤ دا پيتا (ب) و هه‌تا دگه‌هته پيتا (ى)ائێ. ڤێجا ئه‌و هۆزان چ مه‌سنه‌وى بيت يان چارينه و جۆرێن ديتر بن.
(د. عه‌زيز گه‌ردى) به‌حسێ دو جۆرێن سه‌روايێ دكه‌تن، يا ل ده‌ستپێكێ؛ كو دبێژتێ (سه‌رواى سه‌ره‌تا/ سه‌روايا ده‌ستپێكێ) ب پيتێن هيجائى، نموونه‌يه‌ك ژ ڤه‌هاندنا ئه‌حمه‌دێ خانى بۆ ئينايه:
ئه‌علايێ دكه‌ت ب قه‌هرێ ئه‌دنا
ئه‌دنايێ دكه‌ت ب لوتفێ ئه‌علا
يان ئه‌و په‌يڤێن ده‌ستپێكێ پرت يان ده‌نگێ بهراهييێ وه‌كى ئێكه، ئه‌ڤ ديارده‌يه ل شێوه‌يێ نه‌بزوێنا (alliteration) ئينگليزى خۆ دبينيت(1)، ئانكۆيا وێ ده‌ربڕينه‌كا ئه‌ده‌بى يه، ئه‌م دشێين بێژينێ (هه‌ڤپيتى) يان دووباره‌بوونا ده‌نگێ ده‌ستپێكێ يه. دووباره بوونا ده‌نگه‌كى يان پيته‌كێ ل ده‌ستپێكا هه‌ر دێره‌كا هۆزانێ بۆ دروستكرنا كاريگه‌رييه‌كا مۆزيكى و جانكارييا زمانى، ئانكو ئه‌و پيت و په‌يڤێن ل به‌راهيێ هاتين، ل دووماهيێ دووباره دبنه‌ڤه، هه‌ر وه‌كو وێ نموونه‌يا ژ مه‌م و زينا ئه‌حمه‌دێ خانى مه به‌رچاڤ كرى. يان ژى نه مه‌رجه هه‌ر ئه‌و په‌يڤ بيت، گه‌له‌ك جاران په‌يڤه‌كا ديتر دووباره دبيت. ديسان ئه‌ڤ جۆره نموونه‌يه د هۆزانا عهرهبى دا هه‌نه، وه‌كو:
الهام هذا الغنج لو مصطنع عراء
الهام مرّ الصبر أثر الجرح عراء
الهام لجلك بطة من كل ستر عرباء(2)
يان ژى ڤان چه‌ند دێران ژ هۆزانه‌كا مللى يا ئيراقى كو دبێژنێ (عتابه):
عباب مراح مبرك كبش غالي
عباب مراح ما يركب شغالي
عباب مراح ما بركبش غالي
لو إنو ساعتي بليرة دهب(3)
ل ده‌ستپێكێ پيتا (أ) و ل دووماهيێ ژى پيتا (ء) كو هه‌ر ب هه‌مزه‌يا (أ) دهێته هژمارتن، به‌لێ ل شوينا په‌يڤه‌كێ، پيته‌ك بكارئينايه.
ئيبراهيم ئه‌فخه‌مى(4) هۆزانڤانه‌كێ فارسه(!!) هۆزانه‌كا درێژ ب ڤى شێوازى هه‌يه، هه‌مى ده‌نگێن ئه‌ليف بێتكێ كرينه ده‌ستپێك بۆ هه‌ر ده‌نگه‌كى و كۆمه‌كا دێران نڤيسينه، كو هه‌مى ب ئێك ده‌نگ ده‌ست پێ دكه‌ن، هۆزانا وى پارچه‌يا (أ) يازده دێره و ئه‌وێن ديتر ژى ژماره‌يا دێران دهێته گۆهۆڕين(5).
ل دۆر ڤى شێوازى؛ (دكتۆر مه‌سعود جه‌ميل ره‌شيد) دبێژيت (ژ لايێ په‌يڤانڤه د شييان دايه بێژين: «سه‌روا ئه‌و په‌يڤن يێن سه‌ر ئێك دهێن و پڕانييا جاران دكه‌ڤنه دووماهييا نيڤه‌دێرێن هۆزانێ، به‌لێ دبيت هنده‌ك جاران د ده‌ستپێكا يان ناڤه‌راستا نێڤه‌دێران ژى دا ديار ببن»(6).
د ناڤ ملله‌تێن رۆژهه‌لاتى دا، تايبه‌ت عه‌ره‌ب و فارسان دا، كو زانا و مه‌لايێن كورد ب وان زمانان دا دخواند د شه‌هره‌زا بوون. له‌وا كارتێكرن ل وان هاتييه كرن و ب ئێك دو داخبار بووينه، هژماره‌كا باش يا هۆزانڤانێن كورد ئه‌ڤ جۆرێ هۆزانێ نڤيسييه.
هۆزانڤانێن عه‌ره‌ب ژى ئه‌ڤ جۆرێ هۆزانێ نڤيسييه، وه‌كى (عه‌بدولصاحب عوبه‌يد حللى)، ده‌مێ (مه‌والى) كو جۆره‌كێ هۆزانا عهرهبى يه دنڤيسى، وى په‌يره‌وا ڤى جۆرێ هۆزانێ كرييه، ئانكو خۆ ب پيتێن هيجائى ڤه گرێدايه و هه‌تا دووماهييێ به‌رده‌وام بوويه، كو ب ديتنا (دكتۆر ره‌زا محسن حه‌موود)ى، چو كه‌سه‌كێ به‌رى ڤێ هۆزانڤانێ عه‌ره‌ب ئه‌ڤ جۆرێ هۆزانێ نه نڤيسى يه(7).
هۆزانڤانێن كورد زێده‌تر ژ هۆزانڤانێن ناڤدار يێن عه‌ره‌بان نڤيسييه، چونكو خواندنا كوردان ل حوجره و مه‌دره‌سه‌يێن دينى، زێده‌تر گرێدايى په‌رتووكێن دينى و موسلمانه‌تيێ و ره‌وانبێژييا زمانێ عهرهبى و فارسى بووينه و كارتێكرن ل وان هاتييه كرن، ديسان ئه‌وێن ئه‌ڤ جۆره نڤيسى پترييا وان مه‌لا بووينه و ده‌رچوويێن وان مه‌دره‌سه‌يان بووينه، له‌وان دێ بينين هژماره‌كا مه‌زن يا هۆزانڤانان ئه‌ڤ جۆر و شێوازێ هۆزانێ نڤيسييه.
د هۆزانا عهرهبى دا:
ئه‌ڤ شێوازێ نڤيسينێ د هۆزانا عهرهبى دا ل دويڤ پيتێن هيجائى، هه‌تا ڕادده‌كى يێ هه‌ى، به‌لێ ئه‌وێ مه ديتى، پترييا وان د هۆزانا مللى دا هاتييه، دبيت هۆزانڤانێن كه‌ڤن ژى هه‌بن، لێ پێشچاڤێ مه نه‌كه‌فتينه!! ئه‌وێن نڤيسى چ هۆزانڤانێن هه‌ڤچه‌رخ يان يێن كلاسيك بن.
مه‌لا عه‌بودێ كه‌رخى(8)
هۆزانڤانێ مللى، مەلا عەبوودێ کەرخی، ژ هۆزانڤانێن كه‌نكه‌نه‌يێن سەردەمێ خۆ بوو د هۆزانا مللى دا. قوتابخانەیەک بوو د ڤى جۆرێ هۆزانێ دا و شێوازه‌كێ تایبەت يێ نڤيسينێ بۆ خۆ هەبوو. پەیڤێن ڕوون ژ زمانێ ڕۆژانە هەڵدبژارتن، کو واتایێن مەزن دگەهاندن. هەروەسا زمانێن کوردی و فارسی و تورکی و ئەڵمانی ژی ب باشی دئاخفتن پێ دكر، ڤان زمانان ژ ڕێگا کارکرنا بەردەوام ل گەل کۆمپانیایێن ڤان وڵاتان فێربووبوون د ده‌مێ کارێن بازرگانیێن خۆ دا(9).
كه‌رخى، ئێكه ژ مه‌زنترين هۆزانڤانێن هۆزانا زه‌جه‌ل ل دووماهييا چه‌رخێ نۆزدێ و نيڤا ئێكێ ژ چه‌رخێ بيستێ نڤيسى، د هۆزانه‌كا خۆ دا دبێژيت:
أ – الألـــف: آه إشـــاهــدت
صدمات أصادف كل وكت
مني الذنب إني علت تحت الخطر
طير أو على سَعفَهُ إِبْگَيت تحت الخطر
ب- والبيه: بِلا مَعْنَى أحب
أنشغف حَالاً وانْتَحِب
الحب أخى طيب عذب
لكن كلف بي تعذب موت او قهر(10)
عه‌بدولصاحب عوبه‌يد حللى(11)
عه‌بدولصاحب عوبه‌يد حللى، هۆزانڤانه‌كێ ناڤدارێ ئيراقييه، وى گه‌له‌ك هۆزانێن مللى ڤه‌هاندينه و مژارا وان سياسى و جڤاكى بووينه. شێوازێ پيتێن هيجائى نڤيسينه و داهێنان تێدا كرييه، سه‌روا وان ب ره‌نگێ (مه‌واليا) نڤيسييه، جۆره‌كێ هۆزانا عهرهبى يه.د هۆزانه‌كا خۆ دا دبێژيت:
أ: ألف آه بجروح المحبة ألف
ب: بالذي جان محبوس وحسبته ألف
ت: تمت الروح تحسب بالمنازل ألف(12)
د هۆزانا كوردى دا:
هه‌كه لێنێڕينه‌كێ ل هۆزانا كوردى بكه‌ين، دێ ل ناڤ ديوانێن هۆزانڤانێن كورد گه‌له‌ك هۆزانان بينين، كو ئه‌ڤ جۆره شێوا‌زه بكار ئينايه. هه‌روه‌سا ب هه‌ردو شێوه‌زارێن كوردى دا هه‌نه.
مير صادقێ دينه‌وه‌رى(13)
میر سادقێ دینەوەری یە، هۆزانڤانه‌كێ كورده، ناڤێن باڵندەیان دئينيت کو پارچەیەکا هەلبەستێ گەلەک جوان و ڕند ڤه‌هاندييه ب ناڤێ (مەل- نامە). نێزیکی سەد دێرانه، د ناڤ دا ناڤێ نۆت باڵندەیان دئينيت، کو ب شاکارەکێ تایبەت دهێتە هژمارتن. دیوانا وی کو داگيریيا گۆتنێن حه‌زژێكرنێ و سروشتییە، هێشتا نە هاتييه چاپکرن.
مير سادقى هۆزانا خۆ وه‌كو فه‌رهه‌نگ ب ناڤێ ته‌ير و ته‌والان ڤه‌هاندييه، هه‌ر پيته‌كێ په‌سنا ناڤه‌كى دكه‌ت و دده‌ته نياسين، ل هه‌ر سێ پيتێن بهراهييێ دا دبێژيت:
ئاهر مه‌لووچ ahrmalicسێروو:
خۆ ئاهر مه‌لووچ ره‌نگش چون بووڵه‌ن
په‌ی واردن تفی هه‌میشه ژووڵه‌ن
ئه‌لوو alu هه‌ڵۆ:
ئه‌لوو هه‌ر ژه‌ره‌ژ شكار مهكهرۆ
وه شه‌قه‌ى شاباڵ ئيكار مهكهرۆ (14)
ميرزا شه‌فيعێ پاوه‌يى(15)
هۆزانڤانه‌كێ كورده ژ رۆژهه‌لاتێ كوردستانێ، هه‌ر چه‌نده ميرزا شه‌فيعه‌كێ ديتر هه‌يه، به‌لێ ئه‌و نه خه‌لكێ (پاوه)يه. ئه‌ڤه خودان به‌رهه‌مه‌كێ مه‌زنه، ئێك ژ هه‌له‌بستێن وى كو ب زارێ هه‌ورامى نڤيسييه(16)، تێدا دبێژيت:
ئه‌لف: ئينشاى اسم (الله اكبر)
بێ: به‌خشنده‌ى نوور وه شه‌مس خاوه‌ر
تێ: تاك و بێ باك يه‌كتاى ته‌وانگه‌ر
ثێ: ثه‌ناى ثابت سه‌بتى كه‌لامه‌ن
كه‌لامت ئيمام ره‌هنوماى عامه‌ن (17)
سياهپۆش(18)
سیاهپۆش ئێكە ژ هوزانڤانێن ناڤدارێن كلاسیكی یێن كورد، ب زارێ كرمانجی بەیت و هۆزانێن خۆ ڤەهاندینە، هەر چەندە گەلەك ژ سەرپێهاتییا ژیانا وی نەهاتییە زانین، سياهپۆش د هۆزانه‌كا خۆ دا مه‌دحێن خۆ دكه‌ت، كو كه‌س نه‌شيايه وه‌كى وى ڤان پيتێن ئه‌بجه‌دى ڤه‌هينيت(19)، له‌وا دبێژيت:
أ: ئەلیف «الله لا الە إلا هو» د مەعنایێ
ب: بەرائەت پر موشەووەش تێ ژ خالا نوقتەیا بائێ
ت: تەبارەك خوەندی حەرفێ تا ژ حوسنا ئەحسەنا دلبەر
ث: وەكی «ثم استوی» رەمزەك قەلەمدا نوقتەئێن پائێ
ج: جەمالا «جیم والنجم» وەكی پەروانە ئەز صۆهتم
ح: وەكی حائێن د «حامیم»ان حەیاتا جاویدان دائێ (20).
شێخ ئه‌حمه‌دێ فه‌قير(21)
شێخ ئه‌حمه‌د، ژباكۆرێ كوردستانێ، خودان ديوانه‌كا مه‌زن و ب بهايه، شه‌هرازه‌يي د زمانێن كوردى و عهرهبى و فارسى دا هه‌بوو، گه‌له‌ك په‌رتووك نڤيسينه، پترييا وان گۆرێدايى بابه‌تێن ئايينى نه، ل دۆر بكارئينانا پيتان؛ د هۆزانه‌كا خۆ دا دبێژيت:
(ألف الله الذي خلق سبع سموات)
(براءت من الله)ی ژ بائێ پڕ موعه‌مماتێ
(تبارك الذي) تائێ ته‌وه‌ککول دا مه دلریشا
(ثم استوى على العرش ژ حه‌رفا (ثێ) موراداتێ
ژ جیما (جعل الشمس ضياء) لێ چ نوور هلبوو
ژ حه‌فت حائێن حه‌واميما حه‌یات و نعمه‌تا ذاتێ (22)
فه‌قێ قادرى هه‌مه‌وه‌ند(23)
فه‌قێ قادر خودان به‌رهه‌مه‌كێ مه‌زن و ب ناڤوده‌نگه، هه‌مى د ناڤ به‌رگێ په‌رتووكه‌كێ دا هاتييه چاپكرن، گه‌له‌ك يێ شه‌هرازه و زيره‌ك بوويه د ڤه‌هاندنا هۆزانێ دا، د هۆزانه‌كا خۆ دا ل دۆر پيتان دبێژيت:
(بێ) باقی، به‌دیع ئه‌رض و سه‌ماوات
به‌يه‌ك نوقطه صونع سازان مه‌وجوودات
(تێ) ته‌ختش که‌ونه‌ین تاج لامه‌کان
که‌س نه کونهـ ذات نه‌دارۆ نیشان
(ثێ) ثه‌مه‌ره‌ی ذات ثه‌بت صیفاته‌ن
عاله‌م جه ثه‌نای صیفاتش ماته‌ن(24)
يووسف ته‌رخان(25)
سه‌يدا ته‌حسين دۆسكى ل دۆر ڤى هۆزانڤانى و ڤێ هۆزانێ دبێژيت: سه‌رێ هۆزانا ئێكێ نڤيسيه: (هذا بيت حروف الهجاء)، وى ئه‌ڤ ناڤه ل سه‌ر دانايه، چونكى هه‌ر (سه‌به‌قه‌ك) ب حه‌رفه‌كێ ژ حه‌رفێن هیجائێ ده‌ست پێ دكه‌ت و ئه‌ڤه عه‌ده‌ته‌كه ئه‌م ل نك گه‌له‌ك هۆزانڤانێن دى يێن كورد ژی دبينين، تشتێ به‌رچاڤ د ڤێ (به‌يتێ) دا ئه‌وه ئه‌و ل سه‌ر بناخه و شێوه‌يێن كلاسيكى نه هاتييه ڤه‌هاندن، به‌لكى ئه‌و پتر نیزیکی (به‌يتێن فلكلۆرييه، ئه‌گه‌ر ئه‌م به‌رێ خۆ بده‌ينه وان قه‌ولێن ل نك ئێزدييان هه‌ين، ژ لایێ روخسارى ڤه دێ بينن ئه‌و ژی ب ڤی رەنگینه: ژ چه‌ند (سه‌به‌قان) پێک دئێت و هه‌ر سه‌به‌قه‌ك سێ رێزكن، قافيا وان وه‌كى ئێكه، كێش يا ئاڤاكرى نينه، نه ل سه‌ر (ته‌فعيلێ)، و نه ل سه‌ر هژمارا ده‌نگان، تشتێ هندێ دگه‌هينت كو نڤیسه‌ر يان (ڤه‌هينه‌ر) یێ دویره ژ كارلێكرنا شێوه‌يێ كلاسيك، به‌لكى ئه‌و يێ داخباره ب شێوه‌يێن فلكلۆرى(26).
(ئه‌ليفى) كو ئه‌للاهـ بكه پێ عه‌له‌م
وه‌كى د له‌وحێ دا گه‌ڕاندى قه‌له‌م
خولوقاند هژده هه‌زار عاله‌م
(بێ) مو باوه‌ر بكن ژ فروارا مه‌عبوودى
وه‌كى سه‌فينه سه‌كنى ل سه‌ر چيايێ جوودى
جه‌به‌لا ژێ بر حه‌سوودى
(تێ) كو ته‌مامن ئه‌نبيا و ئه‌وليا
جه‌ننه‌ت مه‌قامێ جنديا
به‌لێ خۆش مه‌قامه ژ بۆ غازيا (27)
ئه‌حمه‌دێ نالبه‌ند (مه‌خلص)(28)
ئەحمەدێ نالبەند (مخلص)، ئەو هۆزانڤانە كو چەند ل دۆر هۆزانێن وی بهێتە نڤیسین، پتر تشتێن جوان ژێ دەردكەڤن، ئەو بخۆ ژیانا وی هەمی مشەختی و باركرن بوویە، هۆزانێن وی هەمی بابەتان ب خۆڤە دگرن، هەر تشتێ مرۆڤ داخوار بكە، د ناڤەرۆكا هۆزانێن وی دا هەیە، ل دۆر ب كار ئينانا پيتا، د هۆزانه‌كا خۆ دا دبێژيت:
أ- ئای ئامينا من ئه‌ز ئيرو ئه‌مینم
موحبێ به‌ژن و بالا ته‌ى شرینم
چ رۆژا ئه‌زجه‌مـالا ته نه بینم
یه‌قین ئه‌ز دێ که‌ڤم به‌ر ئێش و تائێ
ب– بنه‌فشێ به‌س تو جه‌رگێ مه بحه‌لینه
که‌سێ و وه‌ك من ده‌لاله‌ک وه‌ک ته نینه
وه‌ره بچاڤێ دلی چاک من ببینه
دگه‌ل من دا بکه‌ی که‌یف و سه‌فائێ
ت- ته پرزا من ته پرسا من نه كريه
هه‌رۆ مه ژ به‌ر ته ئێش و نال و گریه
به عومرێ خو چو خۆشی من نه‌بريه
مه‌گه‌ر دلبه‌ر بده یارا سه‌قائێ(29)
د هۆزانه‌كا ديتر دا ئه‌حمه‌دێ موخلص (نالبه‌ند) پيتێن هيجائى بكار ئيناينه د هۆزانه‌كا خۆ دا دبێژيتن:
ئاخ ژ عشقێ مه ده‌وام ئا چ بکه‌م؟
ئه‌ی هه‌ڕو قه‌ول و که‌لام ئا چ بکه‌م؟
بێ سه‌بر کا چ له‌زه‌ت بریه دلی؟
رح لبه‌ر توز و لبه‌ر با چ بکه‌م!
ته‌ڕه به‌ڕا بو چ که‌يفا مه بری
ڕۆژ و شه‌ڤ و ئێش و غه‌م و تا چ بکه‌م! (30)
فه‌تحيێ حه‌زرۆيى(31)
حه‌جی عه‌بدولفه‌تتاحێ حه‌زرۆیى، ئەوێ ته‌خه‌ڵوسا خوه یا هۆزانی كریه فه‌تحى ئێك ژ هۆزانڤانێن كورد یێن كلاسك بوو. ل چه‌رخێ بیستێ یێ زایينی، وی ده‌سته‌كێ درێژ د هونه‌رێ ڤه‌هاندنێ دا ب كوردی و عه‌ره‌بی و فارسی هه‌بوو. ل سالا 1941 زایينی، ده‌مێ كۆڤارا هاوارێ ل شامێ ده‌ردكه‌فت، مير جه‌لاده‌ت به‌درخان ب كورتی ئیشاره‌ت دابوو ڤی هۆزانڤانی; ده‌مێ د گۆتارا خوه یا «كلاسیكێن مه«، هۆزانڤان و ئەدیبێن مه یێن كه‌ڤن دا گۆتی: «حه‌جی فه‌تتاحێ حه‌زرۆيی، دیسان من بهیستیه كو دیوانه‌ك وی هه‌یه.
د هۆزانه‌كا خۆ دا ب زمانێ عهرهبى، ل په‌ى ب رێزكرنا پيتێن هيجائى، هۆزانڤان دبێژيت:
أ: أرى كل الورى مدّاحه
يا ليتني أحظى بذاك المنظر
ب: بدت فالشمس غابت خجلة
من حسن منظرها البهي النيّر
ت: تبرّى عن نظيريته
من كان ذا حسن وخد أنور (32)
مه‌لا نووره‌ددينێ سندى(33)
هۆزانڤان كو مه‌لا و پاشى بوويه مامۆستا، پێ نه‌ڤێت گه‌له‌كێ خوانده‌ڤان بوويه و ژ ئه‌ده‌بياتا كوردى و عهرهبى يێ دوير نه‌بوويه، له‌وا ئه‌وى ژى ئه‌ڤ جۆرێ هۆزانێ، ب رێزكرنا پيتێن هيجائى هۆزانه‌كا جوان ڤه‌هاندييه، ل ده‌ستپێكا وێ دبێژيت:
أ: ئه‌ى ئه‌نى ئايينه ئه‌برۆ
مونحه‌نى هه‌ر وه‌ك هيلال
تا قيامه‌ت داغى دارم
بۆ ته ئه‌ى خفشا غه‌زال
ب: بلبلێ باغێ بهارم
يه‌ك ده‌مێ نينه سه‌كه‌ن
عاشقێ وه‌ردێ بخارم
له‌و دبينى بۆ مه لال (34)
ئه‌ڤه چه‌ند نموونه‌يه‌ك بوون ژ ڤى جۆرێ هه‌ڤاندنا هۆزانێ ل دويڤ پيتێن هيجائى، دبيت هۆزانڤانێن ديتر چى هه‌بن و پتر داهێنان تێدا كر بيت، به‌لێ وه‌كو كورد دبێژت (مسته‌ك نموونه‌يا خراره‌كى يه)، له‌وا مه تنێ به‌رهه‌مێ ڤان هۆزانڤانان به‌رچاڤ كرن.
* كورتييه‌ك ل دۆر پێناسه‌يا بابه‌تى ل رۆژنامه‌يا (ئه‌ڤرۆ)، هژمار (3851) رێكه‌فتى 19/10 /2025ێ هاتبوو به‌لاڤكرن.
ژێده‌ر و په‌ڕاوێز:
- د. عه‌زيز گه‌ردى، سه‌روا، بڵاوكار: ئاراس 2، چاپى يه‌كه‌م، هه‌ولێر- 1999، ل88.
- علي الخاقاني، عبدالصاحب عبيد الحلي شاعر يتحدى ابن الخلفة بروضتين ويجلس على قمة الشعر الشعبي (دراسة)، مجلة (التراث الشعبي)، العدد (8-10)، ديسمبر 1965، ص4. (ژ ئه‌نترنێتێ).
- أسعد سعيد، الزجل في أصله و فصله، الطبعة الاولى، بيروت- 2009، ص58.
- ل دۆر ڤى شاعرى، مه چو پێزانين په‌يدا نه‌كرن.
- د. عه‌زيز گه‌ردى، سه‌روا، بڵاوكار: ئاراس 2، چاپى يه‌كه‌م، هه‌ولێر- 1999، ل88.
- د. مه‌سعود جه‌ميل ره‌شيد، كێش و سه‌روا د هۆزانا كورديدا، ده‌زگه‌هێ نالبه‌ند يێ چاپ و وه‌شانێ، چاپا ئێكێ، هه‌ولێر- 2017، ل155.
- الدكتور رضا محسن حمود، الفنون الشعرية غير المعربة، الجزء الأول – المواليا، بغداد- 1976، ص171.
- ل ساڵا ١٨٦١ ل ئاليێ کەرخ ژ باژێڕێ بەغدا هاتیيە سه‌ر دنیایێ، بابێ وى يێ دەولەمەند بوو، د ژييێ شەش ساڵيێ دا فرێكريه به‌ر خواندنێ، پشتى شەش ساڵان خواندن هێلاى، جاره‌كا دى دەست پێکره‌ڤه. کارێ ڤه‌گوهاستنا گەشتیاران و بازرگانیيا مادێن خوارنێ، هەڵوێستێن نیشتمانپەروەری یێن گرنگ هەبوون، پاشى ده‌ست ژ نڤيسين و گۆتنا هۆزانێ به‌ردا و كارێ رۆژنامه‌ڤانيێ كر، دووماهيێ د ماڵا خۆ دا ما، هەتا سالا ١٩٤٦ێ وه‌غه‌را دووماهيێ كرى.
- عبود الكرخي، ديوان الكرخي، الجزء الثاني، بغداد- ؟، ص(ج- ح).
- علي الخاقاني، عبدالصاحب عبيد الحلي شاعر يتحدى ابن الخلفة بروضتين …، هه‌مان ژێده‌ر، ل94-95.
- ساڵا (1914) ل حلله ژ دايك بوويه، ئێكه ژ وان هۆزانڤانێن ناڤدار يێن مللى، چه‌ندين ديوان چاپكرينه، وه‌كو: (البابليات/1939)، (الحياة الحرة بعد تحطيم انگلترا/1941)، (ليالي السمر/1951)، (المناسبات/1958)، (الشعر الشعبي/1968).
- الدكتور رضا محسن حمود، الفنون الشعرية غير المعربة الجزء الاول، المواليا، ، بغداد- 1980، ل172.
- میر سادق کوڕێ مازیار ل ساڵا ١٣١٨ێ مشه‌ختى بەرامبەر ١٧٩٧ێ زایینی ل دینەوەر، ژ دایکبوويە و هەر ل زارۆكينيێ مژويلى خواندنێ بوويە. ل ژييێ گه‌نجاتيێ چوويە هەورامان و ل نك زانايێن ئايینی مژويلى خواندنا شەریعەتێ ئیسلامێ و لێکدانا قورئانێ و فقهێ و ڕێزمانێ بوويه. ل ساڵا ١3٨٣ کۆچی بەرامبەر ١٨٦٢ زایینی وه‌غه‌را دووماهیێ کر و هەر لوێرێ هاته ڤه‌شارتن.
- د. صديق يۆره‌كه‌يى، مه‌ل نامه‌ى مير سادقى دينه‌وه‌رى (1318- 1383ك)، ژێده‌رێ به‌رێ، ل9.
- ميرزا شه‌فيعێ پاوه‌يى، خه‌لكێ باژێرێ پاوه بوويه، ل ساڵا 1200مش/1785زايينى ژ دايك بوويه، ساڵا 1252مش/ 1836زايينى چوويه به‌ردلۆڤانييا خودێ.
- محه‌مه‌د عه‌لى قه‌ره‌داغى، كه‌شكۆڵى كه‌له‌پوورى ئه‌ده‌بى كوردى، به‌رگى چواره‌م، چاپى يه‌كه‌م، به‌غدا- 1993، ل44.
- هه‌مان ژێده‌ر، ل48.
- سياهپۆش ل ساڵا 1831ز. چوویە بەر دلۆڤانیا خودێ. ژ كەس و هۆزانڤانێن بەراهییێ بوو ل دەڤەرا سلیڤان وی دەست ب نڤیسینێ كری. د هۆزانێت خۆ دا ب ناسناڤێ (سیاهپۆش)، یان (سیا پۆش، سیەهپۆش) خۆ دایە نیاسین، پەرتوكەكا بچویك ژ (چەند غەزەل و هەلبەست)ێن وی ساڵا 1999ێ چاپبوويه. خەلكێ ئورمیێ یە ل رۆژهەلاتێ كوردستانێ، تەرگەوەرێ، یان مەرگەوەرێ. یان ژی خۆیێ و سێلماسێ. ژ گەنجاتییا خۆ وەلاتێ خۆ بجهـ هێلایە، رێیا خەریبیێ گرتییە، هەتا گەهشتییە بەغدایێ. (ئيسماعيل بادى، هۆزانڤان سياهپۆش – ژيان و به‌رهه‌م، دهۆك- 2023، (به‌رهه‌ڤه بۆ چاپێ).
- ئيسماعيل بادى، سياهپۆش.. ،گۆڤارا (ديرۆك) هژمار (17) ، سالا 2018.
- ئيسماعيل بادى، هۆزانڤان سياهپۆش – ژيان و به‌رهه‌م، دهۆك- 2023، (به‌رهه‌ڤه بۆ چاپێ).
- شێخ ئه‌حمه‌د كوڕێ شێخ شه‌ره‌فه‌ددينه، ژ گوندێ شاورييه، نه‌هاتييه زانين كه‌نگى ژ دايك بوويه، به‌لێ بوونا وى دزڤڕيته سه‌دساڵا هه‌ژدێ زايينى، وى ئيجازا طه‌ريقه‌تا (قادرى) ل به‌غدا ستاندييه. ئانكو بۆ خواندنێ چوويه به‌غدا. ژ ئيجازا وى دهێته زانين ساڵا 1811ێ وه‌رگرتييه. زڤڕييه گوندێ خۆ و ل وێرێ مرييه. هه‌تا ساڵا 1829ێ ئه‌و يێ ساخ بوويه. (ته‌حسين ئيبراهيم دۆسكى. محه‌مه‌د خالد سادينى، ديوانا شێخ ئه‌حمه‌دێ فه‌قير(به‌رهه‌ڤكرن)، هه‌ولێر- 2017، ل5-17).
- ته‌حسين ئيبراهيم دۆسكى. محه‌مه‌د خالد سادينى، ديوانا شێخ ئه‌حمه‌دێ فه‌قير، هه‌مان ژێده‌ر، ل32- 34.
- فەقێ قادر (عەبدولقادر) کوڕێ ڕەسووڵ کوڕێ جوامێر، گوندێ قودرەتێ ژ دایک بوويە و سەر ب خێلا هەمەوەند بوو خواندنا ده‌ستپێكێ ل حوجرەيا مزگەفتێ دا دەستپێکر، کو ل وى سەردەمى دا ئه‌و جهـ بنەمایێ سەرەکی يێ پەروەردە بوو ل کوردستانێ. ماوەیەکى پلەيا قایمەقامیەتا ناڤچەيا چەمچەماڵ و بازیان وه‌رگرت بوو د سەردەمێ سوڵتان عەبدولعەزیزێ عوسمانی (١٨٣٠-١٨٧٦) دا. د ساڵا ١٨٨٧ێ دا، فەقێ قادر ل گەل هنده‌ك ژ بەگزادە و خەلکێ عه‌شيره‌تا خۆ، ژ لایێ دەستهەڵاتا عوسمانیڤە دوورئێخستن و مشه‌ختكرنه باژاڕێ بنغازی ل وه‌ڵاتێ لیبیا. فەقێ قادر د ساڵا ١٨٩٠ێ دا ل وێرێ وه‌غه‌را دووماهیێی کر(د. مارف خه‌زنه‌دار، مێژووى ئه‌ده‌بى كوردى – به‌رگى چواره‌م، بڵاوكراوه‌ى ئاراس، چاپى يه‌كه‌م، هه‌ولێر- 2004، ل183- 184).
- مه‌لا عبدالكرمى مدرس و فاتح عبدالكريم، كۆمه‌ڵه‌ى شيعرى فه‌قێ قادرى هه‌مه‌وه‌ند، چاپى يه‌كه‌م، كۆڕى زانيارى كورد، به‌غدا- 1980، ل109.
- هۆزانڤان يووسفێ ته‌رخانه، خودانێ ده‌ستنڤيسه‌كێ دا ل دووماهييا هۆزانه‌كا كرمانجى نڤيسييه: (تمت ليوسف الترخان) يه‌عنى ئه‌ڤ هۆزانا يووسفێ ته‌رخان تمامبوو، ئه‌م نزانين كانێ يووسفێ ته‌رخان كييه ب تنێ نڤیسه‌ری دو هۆزان ل دویڤ ئێك ئيناينه. (ته‌حسين ئيبراهيم دۆسكى، باغێ ئيره‌م- گه‌شته‌ك د ناڤ گولزارا شعرا كرمانجى دا، چاپا ئێكێ، توركيا- 2019).
- ته‌حسين ئيبراهيم دۆسكى، باغێ ئيره‌م- گه‌شته‌ك د ناڤ گولزارا شعرا كرمانجى دا، چاپا ئێكێ، توركيا- 2019، ل182.
- ته‌حسين ئيبراهيم دۆسكى، باغێ ئيره‌م- گه‌شته‌ك د ناڤ گولزارا شعرا كرمانجى دا، هه‌مان ژێده‌ر، ل187.
- ل سالا 1890 ل گوندێ بامەڕنێ هاتییە سەر دونیایێ، ژیانا وی هەر دەمەكی ل گوندەكی بوویە، هەتا كو ل رۆژا 9 ئیلونا سالا 1963 خۆ ب كێرەكێ كوشتی. (اسماعيل بادى. أزهار بامرني، الشاعر أحمد مخلص (نالبند) باقة من قصائده العربيه والفارسية الغير منشورة، دهۆك – 2018، ص12-).
- طه مايى، باغێ كوردا- سه‌رجه‌مێ ديوانا ئه‌حمه‌دێ نالبه‌ند (كۆمكرن و تويژاندن)، پێداچوون و راستڤه‌كرن و سه‌رپه‌رشتيا چاپێ: رشيد فندى، اسماعيل بادى، محمد عبدالله، به‌رگێ (4)، چاپا ئێكێ، دهۆك- 1998، ل162.
- طه مايى، باغێ كوردا- سه‌رجه‌مێ ديوانا ئه‌حمه‌دێ نالبه‌ند (كۆمكرن و تويژاندن)، ژێده‌رێ به‌رێ، ل167.
- مه‌لا عه‌بدولفه‌تتاح حه‌زرۆیی ل سالا 1308 مشه‌ختی 1890 زایينی ل گوندێ زوخرێ هاتبوو سه‌ر دنیایێ، د شباتا ساڵا 1975ێ دا ل جهێ ژ دايكبوونا خۆ، ل حه‌زرۆیێ وه‌غه‌ر كر و ل گۆڕستانا رۆژهه‌لاتێ ده‌ڤه‌رێ هاتييه ڤه‌شارتن. (ته‌حسين ئيبراهيم دۆسكى، ديوانا فه‌تحى / مه‌لا عه‌بدولفاتتاحێ حه‌زرۆيي (به‌رهه‌ڤكرن)، لاتينيكرن: م. خالد سادينى، وه‌شانا نووبهارێ، ئستانبۆل- 2012، ل15-26).
- هه‌مان ژێده‌ر، ل26.
- مه‌لا نوره‌ددين كوڕێ مه‌لا حه‌سه‌ن خدر يێ سندى، ل ساڵا 1932ێ ل گوندێ (بێشيلك)ێ سه‌ر ب ده‌ڤه‌را سندييان ڤه ژ دايك بوويه، ل رێكه‌فتى 17/1/2003ێ ل باژێڕێ زاخۆ چوويه به‌ردلۆڤانييا خودێ. سالأ 1960ێ ل مويسل پشكدارى د خۆله‌كا په‌روه‌رده‌يى دا كر و بۆ ماوێ شه‌ش هه‌يڤان، پاشى وه‌كو مامۆستايێ سه‌ره‌تايى ل قوتابخانا (نووڕدينا) و پاشى (ئاڤگه‌نى)ێ ل ده‌ڤه‌را سندييان بوويه مامۆستا. ل گه‌له‌ك گوند و ده‌ڤه‌ران ده‌وام كرييه، ژ به‌ر كاودانێن سياسى يێن شۆڕشێن ئه‌لۆل و گولانێ، گه‌له‌ك نه‌خۆشى و ڤه‌گوهاستن ديتى نه.( د. فاخر حه‌سه‌ن گولى، ديوانا مه‌لا نووڕه‌دين سندى (ڤه‌وژارتن و به‌رهه‌ڤكرن)، چاپا ئێكێ، توركيا- 2022، ل7-11.).
- د. فاخر حه‌سه‌ن گولى، ديوانا مه‌لا نووڕه‌دين سندى (ڤه‌وژارتن و به‌رهه‌ڤكرن)، چاپا ئێكێ، توركيا- 2022، ل157.
